تولاعاي

ەستەلىك – ادامزاتتىڭ ەڭ ۇلكەن بايلىعى. بۇل بايلىقتىڭ باسقالاردان ەرەكشەلىگى, ونى ەشكىم تارتىپ الا المايدى. اسپان تورىندەگى سان مىڭداعان جۇلدىزدار قارا ءتۇننىڭ باۋىرىن تىلگىلەپ, بۇكىل الەمگە جارىق تاراتاتىنى سياقتى, تۇلعالار تۋرالى ادەمى ەستەلىكتەر دە ادام ومىرىنە شۋاعىن شاشادى. سول سياقتى مەنىڭ وسىدان 22 جىل بۇرىن وليمپيادا چەمپيونى سۇلتان راحمانوۆپەن كەزدەسۋىم  دە ۇنەمى جادىمدا جاڭعىرىپ تۇرادى. ول كەزدە قاراقالپاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى مەن مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ باسىلىمى سانالاتىن ء«امۋ تاڭى» گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسىمىن. 1994 جىلدىڭ ءساۋىر ايى. كىندىك قانى تامعان جەرگە كەلگەن سۇلتان راحمانوۆتى بيرۋني, تورتكۇل قالالارىنا اپارىپ, ءۇش كۇن بىرگە ءجۇرۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سوندا بايقاعانىم, سۇلتان سونشالىقتى الەمدىك اتاق-داڭققا يە بولعانىنا قاراماستان وتە قاراپايىم ەكەن. ءتىپتى, تورتكۇل قالاسىنا كەلگەن سوڭ, كەزدەسۋلەر ارالىعىندا كورشى  اۋدان اۋماعىنداعى نارىمجان بابا قورىمىنا زياراتتاپ تا ۇلگەردىك. وندا سپورتشى اكەسى سابىردىڭ بەيىتىنىڭ باسىنا بارىپ, رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىتتى. سانالى عۇمىرى شالعايداعى ۋكراينا جەرىندە وتسە دە, مۇسىلماندىقتى, ارۋاقتاردى قادىرلەۋدى ۇمىتپاپتى. تاۋلار الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسەدى ەمەس پە. سۇلتان راحمانوۆ تۇلعاسىنا دەگەن قىزىعۋشىلىق ءالى تومەندەگەن ەمەس. سوندىقتان, تولاعاي سپورتشى تۋرالى ويىمدى وقىرمانمەن ءبولىسىپ, تاعى ءبىر مارتە ەسكە الۋدى ءجون سانادىم. ...سۇلتاننىڭ اكەسى سابىر 1920 جىلى تورتكۇل قالاسىندا تۋعان. 1975 جىلى ومىردەن وزعانشا جۇرگىزۋشى بوپ ەڭبەك ەتىپتى. ال شەشەسى تاتيانا ۆاسيلەۆنا كوۆالەنكو 1920 جىلى ۋكراينادا دۇنيەگە كەلگەن. مەديتسينالىق ۋچيليششەنى اياقتاپ تاشكەنت گوسپيتالىندە مەيىربيكە بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن تاتيانامەن سابىر سول جەردە تانىسىپ, 1945 جىلى وتاۋ قۇرعان ەكەن. سودان سوڭ كىندىك قانى تامعان جەرى تورتكۇلگە قايتا ورالىپ, زاۆودسكايا كوشەسىندەگى 14-ۇيدە تۇردى. ەكى جاس ادال ەڭبەكتەرىنىڭ ارقاسىندا ونەگەلى وتباسىنا اينالدى. وتاعاسى جۇرگىزۋشى بولۋمەن قاتار, تويلاردا كۇرەسكە ءتۇسىپ, بەلدەسكەنىن الىپ ۇرىپ, «سابىر بالۋان» دەگەن اتقا دا يە بولدى. ايەلى دە ەلگە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, تەز تانىلىپ ۇلگەردى. ءومىرىنىڭ نەگىزگى بولىگى تاشكەنتتە وتكەندىكتەن بە, ول وزبەكشەنى سۋداي بىلەتىن. كۇيەۋى ومىردەن وزعان سوڭ ۋكرايناعا كەتۋگە جينالعان تاتيانانى تورتكۇل تۇرعىندارى اعىل-تەگىل جىلاپ, قيماي شىعارىپ سالعان دەسەدى. ول كىسى دنەپروپەتروۆسك قالاسىندا 1986 جىلى باقيعا ساپار شەگىپ, سۋرسك-ليتوۆسك قورىمىنا جەرلەندى. جاقسى اتا-انادان جاقسى پەرزەنتتەر ءوربيدى. ءوز كەزەگىندە سول پەرزەنتتەر ارقىلى اتا-انانىڭ دا بەدەلى اسقاقتاي تۇسەدى. سابىر مەن تاتيانا 5 ۇل, 1 قىزدى ومىرگە اكەلىپ, ۇلكەن ازاماتتار ەتىپ ءوسىرىپ, ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنە ءبىلدى. تۇلا بويى تۇڭعىشى, 1946 جىلى 3 مامىردا دۇنيەگە كەلگەن رۋستام اسكەري سالانى تاڭداپ, مايور شەنىمەن زەينەتكەرلىككە شىقتى. ءازىم اكە جولىن قۋىپ جۇرگىزۋشى بولدى. تاحير اۆياتسياعا دەن قويىپ, ۇشقىش ماماندىعىن مەڭگەردى. راحىم اۋىر اتلەتيكامەن اينالىستى. اعاسى سياقتى وليمپ شىڭىنا شىقپاسا دا, ءوز ورتاسىندا بەدەلگە يە بولدى. زۋحرا حالىقارالىق سۇلتان راحمانوۆ قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى, ۋكراينانىڭ وزبەكستانداعى قۇرمەتتى كونسۋلى. 1950 جىلى 6 ماۋسىمدا ومىرگە كەلگەن وتباسىنداعى ءۇشىنشى پەرزەنتتىڭ ءجونى باسقا. ارينە, بالپاناقتاي ۇلدىڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە اۋلەت اتىن الەمگە تانىتارىن ول كەزدە ەشكىم بىلگەن جوق. سوندىقتان, ول دا باسقا بالالار قاتارلى ءوسىپ, بارشا باۋىرلارى ءبىلىم العان تورتكۇلدەگى №2 لۋناچارسكي اتىنداعى مەكتەپتە وقىدى. 8-سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ سۇلتان ارمان قۋىپ دنەپروپەتروۆسكىگە, ناعاشى اپاسىنىڭ ۇيىنە جول تارتتى... مەن سۇلتان سابىر ۇلىمەن كەزدەسكەن كەزىمدە اياعىن سىلتىپ باساتىنىن بايقادىم. جارىس كەزىندە بولعان جاعداي شىعار دەپ سۇراۋعا ىڭعايسىزداندىم. كەمىس جەرىنە نازارىم ءتۇسىپ, ۇندەمەگەنىمدى سەزگەن سۇلتان اعا: «بالا كەزىمدە ماشينەنىڭ استىنا ءتۇسىپ, جاراقات العانمىن. سودان وڭ اياعىم سول اياعىمنان 3 سانتيمەتر كىشى, بىراق بۇل ەشتەڭەگە كەدەرگى كەلتىرمەيدى», دەدى. ومىرىمدە كەزدەستىرگەن الىپ ادامىم سۇلتان راحمانوۆ بولدى. سول كەزدە ول ءوزىنىڭ ايتۋىنشا 175 كەلى سالماققا يە ەكەن. مەنىڭ ودان سۇراعان العاشقى سۇراعىم: ء«سىز تورتكۇلدە وتكەن بالالىق شاعىڭىزدان باستاپ زىلتەمىر كوتەرۋمەن شۇعىلداندىڭىز با؟» بولدى. – جوق, – دەگەن بولاتىن ول ك ۇلىپ. – مەن بالۋان بولام دەپ ويلاعام. العاش دنەپروپەتروۆسكىدەگى دەنە شىنىقتىرۋ تەحنيكۋمىنىڭ كۇرەس بولىمىنە وقۋعا تۇسكەم. زىلتەمىرشى بولام دەگەن وي تۇسىمە دە كىرگەن ەمەس. بىردە جاعاجايدا شومىلىپ جۇرگەن بالالارمەن اڭگىمەلەسىپ قالدىم. كەيىن ومىرلىك دوسىما اينالىپ كەتكەن ۆولوديا ەسىمدى بالا (ۆلاديمير ۋستيچ ) دەنەمە قاراپ: «سەنەن جاقسى اۋىر اتلەت شىعادى», دەدى. قىزدى-قىزدىمەن تەحنيكۋمعا بارىپ, بالالاردىڭ كوزىنشە زىلتەمىر كوتەردىم. بىراق, بۇل ارنايى شۇعىلدانباعان ادامعا قيىن شارۋا ەكەن, 50 كيلودان ارتىق سالماقتى ەڭسەرە المادىم. كۇرەسكەن بالالاردى الىپ ۇرا بەرەتىندىكتەن مىقتىمىن دەپ ويلايتىنمىن. ۇيالعانىمنان ءۇنىم شىقپاي قالدى. سودان بالالاردان جاسىرىنا ءجۇرىپ ءبىر اپتا شۇعىلداندىم. ءوزىمدى ايامادىم. ءتاۋىر ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە تىرىس­تىم. سەگىزىنشى كۇنى بالالار 110 كيلو كوتەرگەنىمنىڭ كۋاسى بولدى. سۇلتان وسى وقيعادان سوڭ ءبىرجولاتا زىلتەمىر كوتەرۋگە دەن قويدى. ال­عا­شىندا يۆان گريگورەۆيچ پوگورە­لىي­دىڭ قولىندا جاتتىقتى. سوسىن ايگىلى باپكەر ەدۋارد پاۆلوۆيچ بروۆ­كو­­نىڭ ۇيىرمەسىنە قاتىسا باستادى. ول ومىر­ىن­دەگى بۇكىل جەتىستىككە وسى بروۆ­كومەن شۇعىلدانعان جىلدارىندا جەتتى. ۋكراينا چەمپيوناتىندا بىرنەشە رەت جەڭىسكە جەتكەن سۇلتان كسرو چەمپيوناتىندا دا ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن كورسەتە ءبىلدى. 1972 جىلى كسرو قۇراما كومانداسى ساپىنا قابىلداندى. 1976-1978 جىلدارى بالتىق كۋبوگىندا جەڭىمپاز اتانىپ, وداق بىرىنشىلىگىندە كسرو-نىڭ ەكى رەكوردىن جاڭارتتى. اتاپ ايتقاندا, جۇلقا كوتەرۋدەن ەشكىم 190 كيلو ناتيجەگە قول جەتكىزبەگەن ەدى. ونىڭ مونرەال وليمپياداسىنا قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بولدى. الايدا, ماسكەۋدەگى فەدەراتسيا باسشىلىعى ۆ.الەكسەەۆتىڭ ەكىنشى رەت وليمپيادا چەمپيونى بولۋىنا مۇددەلىلىك تانىتىپ, سۇلتان راحمانوۆتىڭ جولىن بوگەدى. سپورتشىلار توزىمنەن جاراتىلعان حالىق قوي, سۇلتان ادىلەتسىزدىكتى كورە-بىلە تۇرا ءوزىنىڭ باعى جانار ءساتىن اسىقپاي كۇتتى. 1978 جىلى لاس-ۆەگاستا وتكەن الەم جۇلدىزدارى كۋبوگىندا, 1979 جىلى توكيودا وتكەن اۋىر سالماقتىلار كۋبوگىندا تۇعىردىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى. 1978 جىلى گەتتيسبەرگتەگى الەم بىرىنشىلىگىندە كۇمىس, 1979 جىلى سالونيكيدەگى, 1980 جىلى ماسكەۋدەگى الەم بىرىنشىلىگىندە التىن مەدالدى جەڭىپ الدى. 1980 جىلعى ماسكەۋ وليمپياداسى... تاعى دا سول ۆاسيلي الەكسەەۆ... ول اۋىر اتلەتيكانىڭ بۇكىل ءبىر ءداۋىرىن بەينەلەيتىن تۇلعا. ونىڭ ەنشىسىندە قاتارىنان 2 وليمپيادانىڭ, بىرنەشە دۇركىن الەم, ەۋروپا, كسرو چەمپيوندىعى بار. 80-گە تارتا رەكورد يەسى. سۇلتان راحمانوۆ اسا اۋىر سالماقتا ەكىنشى ءنومىرلى سپورتشى رەتىندە وليمپياداعا قاتىسۋ قۇقىعىن يەلەندى. «باق شابا ما, باپ شابا ما؟» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان بولسا كەرەك. اتى اڭىزعا اينالعان ۆاسيلي الەكسەەۆتىڭ باسىنان باق تايدى بۇل جولى. جۇلقا كوتەرۋدە 180 كيلونى كوتەرمەك بولعان ول ءۇش مۇمكىندىگىن دە پايدالانا الماي, جارىستان شىعىپ قالدى. ناعىز نامىس سىنالار ءسات ەندى كەلدى. تەلەديدارعا تەلمىرگەن بۇكىل كەڭەس وداعى حالقىنىڭ ءۇمىتى سۇلتان راحمانوۆقا اۋدى. وزىنە ارتىلعان سەنىم جۇگىن سەزىنە بىلگەن مۇسىلمان پەرزەنتى جۇلقا كوتەرۋدە ءۇش مۇمكىندىگىن دە جاقسى پايدالانىپ, 185,190, 195 كيلونى ەڭسەردى. بۇل كورسەتكىش وليمپيادانىڭ جاڭا رەكوردى سانالاتىن. ال سەرپە كوتەرۋدە 245 كيلونى كوتەرىپ, قارسىلاستارى يۋر­گەن حويزەر (گدر) مەن تادەۋش رۋت­كوۆ­سكيدەن (پولشا) 30 كيلو وزىپ كەتتى. ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ چەمپيونى قانداي سىيلىققا يە بولدى دەيسىز عوي. جاڭا وليمپيادا چەمپيونى سۇلتان راحمانوۆ التىن جۇلدەگە قوسا, 3000 سوم الىپ, جورا-جولداستارىنان العان قارىزىن قايتارىپ, قالعان اقشاعا  جان جارى گالينا فەدوروۆناعا التىن سىرعا اپەرگەن كورىنەدى. ولار 1967 جىلى تۇرمىس قۇرعان-تىن. تاتيانا ەسىمدى قىزى مەن تايىر اتتى ۇلى بار بولاتىن. وليمپيادادا كورسەتكەن ناتيجەسى ءۇشىن سۇلتان راحمانوۆ 1981 جىلى «جەر ءجۇزىنىڭ ەڭ كۇشتى ادامى» رەتىندە گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەندى. 1981 جىلى ول كسرو بىرىنشىلىگىندە جەڭىمپاز اتاندى. الايدا, ونى ورنىنان ىعىستىرۋ ءۇشىن استىرتىن كۇرەس باستالعان-تۇعىن. الەم بىرىنشىلىگىنە باپكەرلەر ا.پيسارەنكونى قاتىستىردى. بۇل قيتۇرقى ارەكەت جۇيكەسىنە تيگەن سۇلتان سپورتتىق عۇمىرىن ەرتە اياقتاۋعا ءماجبۇر بولدى. سۇلتان راحمانوۆ 9 جىل كسرو قۇ­راماسى ساپىندا ونەر كورسەتىپ, 14 رەت رەكورد ورناتتى. سونىڭ ەكەۋى الەمدىك, بەسەۋى بۇكىلوداقتىق رەكوردتار ەدى. مەن كەزدەسۋ كەزىندە ودان: «پيسا­رەن­كونى جەك كورگەن شىعارسىز؟» دەپ سۇرا­دىم. «ونىڭ نە جازىعى بار؟ بۇل باپكەرلەردىڭ تىرلىگى عوي, مەن بىرەۋدىڭ باعىن بايلاعان ادامنىڭ جولى بولمايتىنىن سەزدىم. قولداۋشىلارى داڭعىل جول اشقانىمەن, اناتولي پيسارەنكو وليمپياداعا قاتىسا المادى», دەدى. سۇلتان راحمانوۆ ۇلكەن سپورتتان كەت­كەن سوڭ ارداگەر جانە مۇگەدەك سپورت­شىلاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعىن قۇرىپ, قايىرىمدىلىق جۇمىستارىمەن اينالىستى. قازىر اتالمىش قاۋىم­داس­تىققا ونىڭ ايەلى گ.راحمانوۆا باسشىلىق جاسايدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا 210 كي­لوعا دەيىن سەمىرىپ كەتكەن چەمپيوننىڭ ءجۇرىپ-تۇرۋى قيىنداپ كەتتى. اۋىر سال­ماقتىڭ اسقىنعانى سونشالىق, 2003 جىلى 5 مامىر كۇنى الەمدەگى ەڭ كۇشتى ادامنىڭ جۇرەگى توقتادى. ۋكراينادا ايگىلى سپورتشىنىڭ ەسىمىن ەستە قالدىرۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان. 2009 جىلى وعان «دنەپروپەتروۆسك قالا­سىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلسە, 2010 جىلى سپورتشى تۇرعان كارل ماركس داڭعىلى, 45 «ب» ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. چەمپيوننىڭ تۋعان قارىنداسى زۋحرا راحمانوۆا حالىقارالىق سۇلتان راحمانوۆ قايىرىمدىلىق قورىن باسقارادى. ماقالاعا وسى جەردە نۇكتە قويۋعا بولار ەدى. الايدا, تاياۋدا قازاق باسپاسوزىندە ورىن العان كۇماندى اقپاراتتى انىقتاۋ ماق­ساتىندا ونىڭ جاقىندارىمەن حابار­لاسقان بولاتىنبىز. سول سۇحباتتان ۇزىندى­لەردى نازارلارىڭىزعا ۇسىنۋدى ءجون سانادىق. زۋحرا راحمانوۆ, چەمپيوننىڭ قارىن­داسى, ۋكراينانىڭ وزبەكستانداعى قۇر­مەت­تى كونسۋلى, حالىقارالىق سۇلتان راح­­­ما­نوۆ قايىرىمدىلىق قورىنىڭ پرە­زيدەنتى: – قازاقستاننىڭ Alaman.kz سپورت پورتالىندا 2016 جىلدىڭ 18 قاڭ­تارىندا جارىق كورگەن «وليمپيادا چەم­پيونى سۇلتان راحمانوۆ قازاق پا؟» دەگەن ماقالانى قاراپ شىقتىم. ماقالا اۆتورى عالامتورداعى قاۋەسەتتى تەكسەرمەستەن, جاڭالىق رەتىندە جاريالاپ جىبەرىپتى. بۇلاي جاساۋعا بولمايدى عوي. مەن سۇلتان راحمانوۆتىڭ قارىنداسى رەتىندە مىنانى ايتا الامىن: اكەمىز – وزبەك, شەشەمىز – ۋكراين قىزى. بۇل بار­شا رەسمي دەرەكتەردە بار. اكەمىز سا­بىر تورتكۇلدىڭ تۇرعىنى بولعانىمەن, اتا­مىز راحمان, بابامىز ەشيمبەت ءامۋ­دا­ريانىڭ سول جاعالاۋىنان, ياعني حيۋانىڭ تۇرعىندارى. ءبىز, حورەزم وزبەكتەرى, ۇزىن بويلى, الىپ دەنەلى, قوڭىر كوزدى بوپ كە­لە­مىز. اتالمىش بەلگىلەر اۋلەتىمىزدە تولىق ساقتالعان. سونداي-اق, اۋلەت­تەگى ۇلداردىڭ بارلىعى سۇندەتكە وتىر­عى­زىلعان. يسلام ءدىنىن ۇستانامىز. دنەپروپەتروۆسكىدە تۇرعانىمىزبەن, بارشامىز ەسەيگەن شاقتا كەتتىك قوي, انا ءتىلىمىزدى جاقسى بىلەمىز. تايىر راحمانوۆ, چەمپيوننىڭ ۇلى: – نەگىزگى ماسەلە اكەمنىڭ وليمپيادا چەمپيونى بولعان ءساتىن بەينەلەگەن يۋتۋبتاعى ۆيدەوعا الدەكىمنىڭ جالعان اقپارات ورنالاستىرعانىنان تۋىنداعان كورىنەدى. ارينە, ونى كىم جاساعانىن بىلمەيمىن. اكەم تۋرالى ماقالالاردىڭ استىنا الدەبىرەۋلەر قاراقالپاق دەپ تە جازىپ قويعان. بۇلار ەندى رەسمي مالىمەتتەر ەمەس قوي. تاڭعالاتىن نەسى بار؟ ۇلى ادامداردى اركىم ءوزىنىڭ تۋىسى رەتىندە كورگىسى كەلەتىنى دە زاڭدىلىق. ءيا, تايىردىڭ پىكىرىمەن تولىقتاي كەلى­سەمىن. سۇلتان راحمانوۆتىڭ ۇلتى­نىڭ كىم ەكەندىگىندە تۇرعان ەشتەڭە جوق. ول سپورتسۇيەر قاۋىمنىڭ جۇرەگىندە ۇلى چەمپيون رەتىندە قالا بەرمەك. ءالى تالاي ۇرپاق ودان ونەگە الىپ, وليمپ شىڭى­نا قاراي ۇمتىلادى. تولا­عاي تۇلعا­لاردىڭ ەرلىگى – وزگەلەردىڭ جۇرەگىنە ءۇمىت ۇشقىندارىن شاشۋدا ەمەس پە! بەگابات ۇزاقوۆ, جۋرناليست.