بۇگىندە ءسىبىر وزەندەرىن قازاق دالاسىنا بۇرۋ جونىندەگى يدەيانى اركىمگە ءبىر تەلىپ ءجۇرمىز. شىنتۋايتىندا, وسىناۋ ومىرلىك ءمانى بار جوسپاردىڭ باستاۋىندا مىڭباەۆ تۇرعان. بەتپاقدالا, بايىرقۇم, قاراقۇم, مويىنقۇم, ءمىرزاشول سىندى تۋسىراپ جاتقان جەردىڭ تامىرىنا سولايشا قان جۇگىرتۋگە بولاتىنىن باسقالار بىلسە قايدا قالعان!؟ وسىنى قاداپ ايتۋشى شەرحان مۇرتازا!
* * *
باسقا باسقا, مەن قاشاندا شەراعاڭنىڭ تىلەۋشىسى بولىپ جۇرەمىن. ويتكەنى, بۇگىنگى تاڭداعى قازاق رۋحانياتىنىڭ ايقايشىسى بولىپ قالعانى سول كىسى. شەراعاڭ وسىدان جيىرما جىل بۇرىن اتوي سالعان. كارىم مىڭباەۆتىڭ 90 جىلدىعىن قازاق بولىپ تويلايمىز با دەپ. كارىم مىڭباەۆتى تىرىلتەيىك دەپ. كارىم مىڭباەۆتىڭ ەسىمىن ماڭگى قالدىرايىق دەپ. كارىم اعا دۇنيەدەن وزعاندا باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىر قايعىدان جاتىپ قالعان ەكەن. الايدا, قازاقتىڭ كارىمدەي ۇلى كولدەنەڭ ءتۇسىپ جاتقاندا قالايشا جاتا السىن. بارسا, ەل جىلاپ-سىقتاعاننان اسا الماي وتىرسا كەرەك. سوندا باۋكەڭ: – كارىم جوقتاۋسىز وتەر ارىس پا ەدى؟ جوقتاۋ ايتىڭدار! – دەپ ايقاي سالىپتى. سودان بۋلىعىپ وتىرعان جەڭگەلەرى اڭىراتىپتى دەيدى جوقتاۋدى. – كارىم قايتا تىرىلگەندەي بولدى-اۋ, – دەپ جايدارلانىپتى سوندا باۋكەڭ. سودان بەرى كارىم اعانى تاعى ءبىر تىرىلتە الماي كەلەمىز... ايتارى جوق, 90 جىلدىعىن تويلادىق. تۋعان جەرى نۇرا اۋدانى بولىپ. تۋعان ەلى قاراعاندى وبلىسى بولىپ. وكىنىشتىسى, اس ءىشىپ, اياق بوساتقاننان ارىگە بارمادىق. ول از بولسا شەت اۋدانىنداعى عالىم اتىن يەلەنگەن جالعىز سوۆحوز تاراپ كەتتى. بۇگىندە قىزىلتاۋ دەپ اتالادى. كارىم مىڭباەۆ اتىندا سول شارۋاشىلىقتا ورىن تەپكەن بەتپاقدالا ستانساسى بار ەدى. ول دا قوجىراپ بىتكەن. ايتپاقشى, ك.مىڭباەۆتىڭ 90 جىلدىعىندا اۋدان ورتالىعىنان ءبىر كوشە بەرىلگەن. بۇرىنعى اتاۋى ترانسپورتنايا بولاتىن. سول كوشەدە بەس ءۇي بار-تىن. قازىر سول بەس ءۇيدىڭ ءوزى قالدى ما ەكەن؟ كارىم اعانىڭ 100 جىلدىعى تۇسىندا تاعى دا شەراعاڭ ايقاي سالعان: – وسى كارىم مىڭباەۆتىڭ 100 جىلدىق تويى تويلانا ما؟ – دەپ. شەراعاڭ كۇتكەندەي, ول تويىمىز تۋعان توپىراعى نۇرادان باستاۋ الىپ, الماتى مەن استانادا جالعاسىن تابادى دەپ ۇمىتتەنگەنىمىزبەن, نۇرا مەن نۇرالىقتاردىڭ توڭىرەگىنەن ۇزامادى. قاراعاندىدا سول نۇرالىقتار ءجۇردى. الماتىدا دا سول نۇرالىقتار ءجۇردى. استانادا دا سول نۇرالىقتار ءجۇردى. سول شەراعاڭ: – قازىرگى نۇرا اۋدانىنىڭ ورتالىعى كيەۆكا كەنتىن مىڭباەۆ كەنتى دەپ وزگەرتەيىك, – دەپ «ەگەمەندە» اتويلاعان. شەراعاڭنىڭ بۇل ۇسىنىسىن «ورتالىقتاعى» ارىپتەس ىنىلەرى جالاۋلاتىپ اكەتكەن. كيەۆكانىڭ ءتۇپ-توركىنى – كيەۆ. ال, كيەۆتىڭ ۋكراينا استاناسى ەكەندىگى بەلگىلى. سول كيەۆكاڭىز استانادان 90 شاقىرىم جەردە تۇر. شەراعاڭ قالاي دەسەك تە سۇڭعىلا ادام عوي. تۋرا ءبىر ءۇشىنشى كوزى بار ما دەيسىڭ؟! ءبارىن ءبىر وقپەن اتىپ الماقشى بولدى-اۋ. بىرىنشىدەن, ءبىر بۇيىردە وقتاي قادالعان كيەۆكا اتاۋىنان قۇتىلاتىن ەدىك. ەكىنشىدەن, دۇنيەگە كارىم كەنتى كەلەر ەدى! امال قانشا, ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» سول ءبىر ءساتتى قولىمىزدان سۋسىپ كەتە باردى. كيەۆكادان شىعادى. مۇندا كيەۆكادان باسقا «كيەۆسكي» دەپ اتالاتىن شارۋاشىلىق تا بار. ادەپكى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى. الىپ بارا جاتقان ەشتەڭەسى جوق. كيەۆكا قۇرىعاندا قازاقيانىڭ جاعىراپيالىق كارتاسىندا ول دا قالمايتىن ەدى-اۋ دەپ ويلايسىڭ بۇل كۇندە. حوش, سونىمەن نۇرا جەرىندە كارىم تويى باستالىپ كەتكەن... وسىندا يۆانوۆكا دەگەن شارۋاشىلىق بار. تاريحي اتاۋى مىڭباي اۋىلى. يۆانوۆكامىز زامانىندا ميلليونەر شارۋاشىلىقتار قاتارىندا بولعان. بەس مىڭ گەكتار سۋارمالى جەرى, جيىرما بەس مىڭ گەكتار ەگىستىگى, قىرىق مىڭ گەكتار جايىلىمدىعى بار. قازىر دە جىعاسى جىعىلا قويماعان شارۋاشىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى. كارىم مىڭباەۆتىڭ ەسىمىمەن قاتىستى بۇرىنعى بەتپاقدالا تاجىريبە ستانساسى تاراعان. سودان قالعان, باسقاسى دا بار عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى الماتىدا قالدى. بايلاۋلى اتتاي كۇن كەشىپ جاتقان جايى بار. سولارعا كەرەك كەڭىستىك ناق وسى يۆانوۆكادا, بايىرعى مىڭباي اۋىلىندا جاتىر. تاجىريبە ستانساسىنا وسى جەردەن قولايلى جەر جوق دەپ بىلەمىز. جەر جەتەدى. ەستۋىمىزشە, ىرگەسىندە جاتقان امانتاۋ مەن بالىقتىكولدە بىرەن-ساران ءۇي قالعان. جىلقى ما, قوي ما, مال ازىعى ما – ءبارى وسى نۇرانىڭ قۇيقالى جەرىندە. جايىلىمدىق جەردى سولايشا الىستان ىزدەپ كەرەگى جوق. قۇرىپ كەتكەن بەتپاقدالا ستانساسىن وسى جەرگە قايتىپ ورنىقتىرساق, تاقيامىزعا تار كەلمەس ەدى-اۋ دەپ ويلايسىڭ. جاعىراپيالىق كارتادا يۆانوۆكا اتاۋى تۇرعانىمەن, نۇرالىقتار ول اۋىلدى ءالى كۇنگە مىڭباي اۋىلى دەيدى. الايدا... سول كۇندەرى نۇرالىقتار كارىم اعانىڭ ەمەس, اتالمىش اۋىلدىڭ ءجۇز جىلدىعىن تويلايمىز دەپ شابىلسىن. ابىروي بولعاندا قولىنا قالام ۇستاعان ءبىراز پاقىرلار ارالاسىپ, جارىم جولدان توقتادى. دەگەنمەن, ايتىپ وتىرعان اۋىلدىڭ اتاۋىن كارىم مىڭباەۆ اتىنداعى اۋىل دەپ وزگەرتتى. زاڭدى تۇردە... قازاق بالاسىنىڭ تۇسىنبەگەن جەرى وسى ەدى. العاشقىدا مىڭباي اۋىلىن رەسىمدەگەن شىعار دەپ ويلاعانبىز. سويتسەك, شىنىمەن-اق مىڭباي اۋىلىن كارىم مىڭباەۆ اتىنداعى اۋىل دەپ وزگەرتىپتى. نە دەگەن نادان ەدىك؟!. كارىمدەي ۇل تۋعىزعان مىڭبايدى كىم وسال كورىپ ءجۇر؟ ەندى, مىنە, كارىم اعانىڭ 110 جىلدىعى كەلە جاتىر. شەراعاڭ دا اتوي سالار... وعان دەيىن... مىڭباي بابامىزدىڭ تاريحي مىڭباي اۋىلى اتاۋىن قايتارىپ بەرەيىك. مىڭباي اۋىلىن جاعىراپيالىق كارتادان وشىرەردەي قازاق بالاسىنا جازىقتىعىن ەستىمەدىك. ەرتەڭ كارىم اعا ءتىرىلىپ كەلگەندەي بولسا نە دەيمىز؟!.
* * *
بابامىز ۇرانبايگەسىنە قاتىساتىن تۇلپارلارىن شىعان دەگەن. كارىم مىڭباەۆ سول توپتاعى ادام! وكىنىشتىسى, قوتىراش-تاعدىردىڭ شوقپارى ورتا جولدا الىپ ءتۇستى... كارىم مىڭباەۆ سول ۇرانبايگەسىن بىزگە تاستاپ كەتتى. ال بىزدەر ءالى ۇلانبايگەدەن شىعا الماي ءجۇرمىز. كارىم اعانىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىندا كيەۆكاداعى ورتالىق كوشەنىڭ اتاۋىن اۋداردىق. اكەسى مىڭبايدى اتتان ءتۇسىرىپ, ءوزىن اتقا مىنگىزدىك. ەندى, مىنە, اسىل اعانىڭ ءجۇز ون جىلدىق مەرەيتويى كەلىپ قالدى. مىڭباي اكەمىزدى قايتىپ اتىنا مىنگىزەرمىز. الايدا, كارىم اعانىڭ دا جاياۋ جۇرەتىن بالا ەمەستىگىن قازاق بالاسى بىلسە كەرەك-ءتى.
تورەحان مايباس,
جازۋشى. قاراعاندى.
