«حالىق جاۋى» قارلىباەۆ

* قالا ءتيپتى متس سالدى. * اۋىلدار باۋ-باقشاعا بولەندى. * ءۇش كولحوز بەن اۋدان ورتالىعىنا دەيىنگى قارا جولعا تاس توسەلدى. * «بەسقۇبىر» متس اۋدان عانا ەمەس, وبلىستا اتاقتى ەلدى قونىس بولدى. * كەيىن ءبارى جوق بولدى؟ نەگە؟ وتكەن عاسىرداعى كەڭەس وداعى مەن گەرمانيا اراسىنداعى الاپات سوعىس وعان قاتىسقان مايدانگەرلەر مەن بالالىق شاعى سول سۇرگىنگە تاپ كەلگەن ۇرپاقتار جادىنان وشەر مە؟ ول مۇمكىن ەمەسىن بۇرىن دا, بۇگىن دە ءتۇيسىنىپ جۇرەتىندەر مۇنى جاقسى بىلەتىنى ءشۇباسىز. قالىڭ قاۋىمنىڭ باسىنا تونگەن قارا بۇلت, قايعىلى قاسىرەت تەك سول ەمەسىن دە بالا كوڭىل سەزەتىن, ۇعىناتىن. بىراق, ۇلكەندەر سەكىلدى, بالالار دا ولاردى اۋىزعا الۋعا بولماسىن بەسىنشى سەزىم ارقىلى بىلەتىن, شامالايتىن. ماسەلەن, باس-اياعى 20-25 ۇيدەن تۇراتىن «ىنتالى» كولحوزىندا بارلىق جەردەگىدەي باي-قۇلاق دەپ ۇستالىپ, كوكارالعا جەر اۋدارىلعان بەيباقتاردىڭ جالاڭاياق, جىرتىق يىق بالا-شاعالارىنا ەشكىم بوتەن ءسوز ايت­پايتىن, كوزدەرىنە شۇقىمايتىن, مۇسىركەۋ دە بولمايتىن. ولاردىڭ وزدەرى دە مۇڭ شاعىپ, جىلاپ-سىقتاماي, باسقا تۇسكەنگە باسپاقشىلمەن ءجۇرىپ جاتاتىن. ونان سوڭ اشارشىلىق اپاتىن دا ەشكىم اۋىزعا المايتىن. قىسقاسى, سوعىس باستالارعا دەيىنگى ون شاقتى جىل ارالىعىندا ەل باسىنان نەبىر ناۋبەتتەر وتكەنى ۇلكەن-كىشىنىڭ بارىنە بەلگىلى بولاتىن. بىراق, جابىق ۇستالاتىن. ايتسە دە, بىزگە, بالالارعا ولاردان گورى سوعىس قيىندىعى كوبىرەك باتاتىن. ەر­ازاماتتار مايدانعا كەتكەندىكتەن كول­حوزدىڭ باستىعى دا, باسقاسى دا, قارا جۇمىس ىستەيتىندەر دە ايەلدەر بولاتىن. ولاردىڭ ىشىندە وتاۋ قۇرعان سوڭ ءسابي ءسۇيىپ ۇلگەرمەگەن كەلىنشەكتەر قانشاما. ەرتەلى-كەش ماقتا القابىندا ءجۇرىپ قوسىلا ءان شىرقايتىن بەيباقتاردىڭ سىڭسىعان ءۇن, زارلى داۋىستارى الىستان تالىپ ەستىلەدى. ەسىمىز كىرە باستاعان بىزدەر التىن, ءتىللا, اشىركۇل, بيبايشا, ۇلبوسىن سەكىلدى جەڭگەلەرىمىز كىم كىمنىڭ كەلىنشەگى ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. اۋىلدا بەس-التى شال-شاۋقان بولۋشى ەدى, ەكى-ءۇش جىلدا ولار دا تۇگەلدەي باقيعا وزدى. سوعىستاعى بوزداقتارىنىڭ جولىنا قاراي-قاراي ارماندا كەتتى. ەلەمەس, تاش, توقتارباي, وسكەنباي دەي­تىن مەنىمەن بەس بالا ەرەسەكتەۋ ەدىك. كولحوز ۇيىمداستىرۋ كەزىندەگى باي-قۇلاقتاردى الاستاعان الاساپىراندا كەدەي-كەپشىكتىڭ ءوزارا قىرقىسىپ, ءبى­رىن-ءبىرى ايداتىپ جىبەرگەنى, جۇرتتى قىناداي قىرعان اشارشىلىق-اشتىق, ەلدى جايلاعان اۋرۋ-سىرقاۋدى ەشكىم ءسوز ەتپەي, تۇك بولماعانداي جۇرۋلەرى – كەڭەستىك تەمىر ءتارتىپ تەگەۋرىنى, كوممۋنيستىك يدەو­لوگياعا ءبىرجولا باس ءيۋدىڭ بەلگىسى ەكەنى كەيىننەن بارىپ ءتيىپ-قاشىپ ايتىلا باستا­دى. تاڭعالارلىق-اق. تىرشىلىك جالعاسىپ, ۋاقىت ءوتىپ جاتتى. سوعىس باستالعان شاقتا الاقانداي اۋىلداعى قىرىق-ەلۋدەي بالانىڭ جارتىسىنان استامى شەتىنەپ, سوعىس بىتكەندە قاتارلارى كادىمگىدەي سەلدىرەپ قالدى. سوعىستان كەيبىر پاقىرلار مۇگەدەك بولىپ ورالدى. 1945 جىلعى جەڭىستەن سوڭ تاعى ءۇش-ءتورت مۇگەدەك جان كەلىپ قوسىلدى. ال, جاستارىن اسىرىپ جازدىرىپ, كومسومولدىق جەلوكپەلىكپەن كەتكەندەر ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. ۇيلەنىپ ۇلگەرمەگەن ەكى نە ءۇش ۇلى بىردەي سوعىستان قايتپاعان كەمپىرلەر بەرتىنگە دەيىن ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرىپ, تىرشىلىك ەتتى. سول كەزدەردە ارا-تۇرا «حالىق جاۋى» دەيتىن سۋىق ءسوزدى قۇلاق شالاتىن. قازىر «سۋىق ءسوز» دەگەنمەن, ول ۋاقىتتاردا ۇيرەنشىكتى نارسە سياقتى كورىنەتىن. «ە, پالەنشە حالىق جاۋى عوي» دەگەندەي. ءبىزدىڭ كىشكەنتاي كولحوزدىڭ ءبورىباي دەيتىن باستىعى دا حالىق جاۋى بوپ اتىلىپ كەتكەنىنە ونشا كۇيىپ-جانعان ەشكىم بايقالمايتىن. كەرىسىنشە, كەيبىرەۋلەر تاراپىنان «وزدەرىنە سول كەرەك» دەگەندەي پيعىل اڭعارىلاتىن. سوعىستان ون شاقتى جىل بۇرىن قۇرىل­عان متس (ماشينا-تراكتور ستانتسياسى) دەيتىندەر بولىپ, ولار كولحوزداردى تەحنيكامەن جابدىقتاپ, شارۋاشىلىق جۇمىستاردىڭ كىدىرىسسىز العا باسۋىنا ايتارلىقتاي سەپ جاساپتى. ءبىزدىڭ كول­حوز «وشاقتى» متس-قا قارايتىن. ديرەكتورى تۇراپ الىمباەۆ ۇلكەن قۇر­مەتكە بولەندى. متس ورنالاسقان جەرگە ماستەرسكوي, گاراج, تۇرعىن ۇيلەر, ناۋبايحانا, ماگازين سالىنىپتى. سوندىقتان, كول­حوزدى اۋىلدارعا قاراعاندا, متس-تار­دىڭ جاعدايى ءبىرشاما تاۋىرلەۋ بولاتىن. مەنىڭ ناعاشىلارىم تۇراتىن «1-ماي» كولحوزىنىڭ ىرگەسىندەگى «بەسقۇبىر» متس-ءى سىرتتاي دا, ىشتەي دە كوزدىڭ جاۋىن العان, كىشى-گىرىم ساۋلەتتى قالاعا ۇقساس ەلدى مەكەن ەدى. ونى ءبىز سول كولحوزعا سىرت­قى جولمەن ءوتىپ بارا جاتقاندا قىزىعا تاماشالاپ, تاڭداي قاعاتىنبىز. ارينە, ول كەزدە اسفالت دەگەن ەشكىمنىڭ تۇسىنە كىرمەيتىن, ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. ال, ءوز اۋىلىمىزدان ەسەكپەن نە جاياۋ شىعىپ, «1-ماي» كولحوزىنا جاقىنداعاندا, ياعني, «بەسقۇبىر» متس-ءىنىڭ ىرگەسىنە تاياعاندا, تابانىمىز تاس جولعا تيەدى. سونىڭ ارقاسىندا تاس جولدىڭ نە ەكەنىن ءبىلىپ الدىق. متس-تان باستالاتىن تاس جول «1-ماي» كولحوزىن كوكتەي ءوتىپ, سۋلى كەلەس جاعاسىنداعى «ۇشقىن», «كوممۋنا» كولحوزدارىنىڭ ورتاسىمەن اۋدانعا دەيىن سوزىلادى. تاس جول سول كەزدەگى كوزبەن قارا­عاندا, ۇلكەن مارتەبە, جەتىستىك. ۇمىتپاي تۇرعاندا ايتا كەتەيىك, «1-ماي» كولحوزىندا ناعاشىلارىم, ياعني, انامنىڭ توركىنى تۇرادى. مەن ءجيى بارامىن. ويتكەنى, اجەمدى ساعىنامىن. اجەمنىڭ اينالىپ-تولعاناتىن مەيىرىمىن اڭسايمىز. اجەمنىڭ ەكى ۇلى سوعىستا. ۇلكەن ۇلىنىڭ مەنىمەن جاستى تۇڭعىش بالاسى ەكەۋمىزگە اجەمىزدىڭ جىلى شۋاعى ۇجماقتان كەم ەمەس. اجەم قايراتتى بولۋ كەرەك, ەسىك الدىنا باۋ-باقشا ءوسىرىپ, بۇزاۋلى سيىرىن باعىپ-كۇتىپ, اس-سۋدان تاپشىلىق كورمەيمىز. ءسويتىپ, مەن جىلىنا الدەنەشە رەت «1-ماي» كولحوزىنا بارامىن. اجەم ءبىز­گە كەلىپ تۇرادى. ۋاقىتىمنىڭ كوبى «ماي» كولحوزىندا وتەتىندىكتەن, مۇنداعى بار­لىق ادامدى, قاتارلاس بالالاردى جاقسى تانيمىن, بىلەمىن. ۇلكەن ناعاشىمنىڭ تۇڭعىش بالاسى ەكەۋمىز «بەسقۇبىر» متس-ىنە كۇن سايىن سان رەت بارىپ, توبەسىن قوڭىر تۋنيكەمەن جاپقان, قىزىل كىرپىشتەن ءورىپ تۇرعىزعان ماستەرسكويدى تاماشالايمىز, ونىڭ جۇرناعى ءالى بار. ول دەگەن كەرەمەت بولاتىن. قانداي ساۋلەتشىنىڭ قولىنان شىقسا دا تۇرقى بولەك. ودان تىس اق شاڭقانداي تۇرعىن ۇيلەر, ەكىقاباتتى بيىك ءۇي – ءبارى وزگەشە كەسكىن-كەلبەتكە يە. وقتاي ءتۇزۋ كوشە بويلارى سىڭسىعان تال, تەرەك, جەمىس اعاشتارى. قوس قاپتالدا سالقىن سۋ اعا­تىن شاعىن-شاعىن ەكى ارىق بار. ال, متس-ءتى قورشاپ وسكەن قاتارى قالىڭ بايتە­رەكتەر باسىندا كۇندىز-ءتۇنى ءبىرى ۇشىپ, ءبىرى قونعان قۇستار – قارا قارعا, ۇزاق­شا, شىمشىقتار. ودان كەيىنگى جىلدار ىشىندە مەن «بەس­قۇبىر» متس-ىندەگىدەي عيماراتتاردى ەش جەردەن كورگەن ەمەسپىن. قالىڭ اعاشتى دا. باۋ-باقشاعا بولەنگەن متس كەلبەتى مۇلدە بولەك-ءتىن. قيالدى شارىقتاتىپ, جارىق دۇنيەنىڭ عاجايىپتىعىنا اي­عاق ىسپەتتى بولاتىن. كينو, كونتسەرت كور­سەتەتىن كلۋب, نەشە الۋان تاۋار بار ماگازين, باسقا دا مادەني-تۇر­مىس­تىق مەكەمەلەر قاشان, قالاي پايدا بول­عانىندا شارۋامىز جوق, وسىلاي بولۋى ءتيىس سياقتى كورەمىز. «جاقسىدان شا­راپات» دەگەندەي, ىرگەدەگى «ماي» كولحوزى دا اجەپتاۋىر گۇلدەنگەن مەكەن ەدى. كينو, كونتسەرتتەر وسى كولحوزدىڭ كلۋبىندا دا كورسەتىلەتىن. 50-جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن الماتىدان كەلەتىن شارا جيەنقۇلوۆا, روزا باعلانوۆانىڭ كونتسەرتى كەيدە وسىندا بولىپ, كۇللى اۋدان جۇرتشىلىعى اعىلىپ كەلەتىن. كەلبەت-كەسكىنى اسەم «بەسقۇبىر» متس-ءىنىڭ اسەرىنەن بە ەكەن, «ماي» كولحوزىنىڭ شىعىس تۇسىندا كولەمى بىرنەشە گەكتار جەردى الىپ جاتقان «دايراشتىڭ باۋى» دەيتىن باۋ بولدى. تال, تەرەكتەردەن بولەك, جەمىس اعاشتارىنىڭ الۋان ءتۇرى وسەتىن باۋعا كىرگەندە اداسىپ كەتەتىندەي سەزىنەتىنبىز. تۇندەلەتىپ جەمىس ۇرلاۋعا تالاي باراتىنبىز. دايراش كىم, ول كەزدە كوزى ءتىرى مە, جوق پا, ايتا المايمىن, بىراق, ونىڭ اتىمەن اتالاتىن قارا ورمان ىسپەتتى باۋ سول ءوڭىردىڭ ءسانى, كوركى ەدى. الىستان ات سابىلتىپ كەلەتىن ايتۋلى ونەر يەلەرى كەيدە كۇللى اۋدان تۇرعىندارىنا وسى باۋ ىشىندە ويىن-ساۋىق كورسەتەتىن (دەدىك). ءوز باسىم الماتىدان ارنايى كەلگەن كونتسەرت بريگاداسىمەن بىرگە ونەر كورسەتكەن يسا بايزاقوۆتىڭ ءان-جىرلارىن العاش رەت وسى باۋدا تىڭداعانمىن. كەيىن ادەبيەتتىك وقۋ كىتابىنان سۋرەتىن كور­گەندە يسانى بىردەن تانىدىم. ادەبيەتتىك وقۋ كىتابىندا يسانىڭ «كوك كۇمبەز شاتىر كيگەن زايسان كولى» دەيتىن ولەڭى (پوە­مادان ءۇزىندى) بولاتىن. قوش, بۇلاردى نەگە تاپتىشتەپ وتىرمىز؟ سەبەپ-سالدارىنا كەلسەك, سول كەزدەردە كەلەس اۋدانىندا بىرنەشە متس بولدى. مەن سولاردىڭ كوزىم كورگەن ەكەۋى تۋرالى ايتتىم. «بەسقۇبىر» متس-ءىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن اۋىزعا الدىم. ءبىزدىڭ كولحوزعا قىزمەت جاسايتىن «وشاقتى» متس-ءى «بەسقۇبىرمەن» سالىستىرۋعا كەل­مەيتىن. كولحوزدار 30-جىلداردىڭ باسىندا ۇيىمداسسا, «بەسقۇبىر» متس-ءى قالايشا قىسقا مەرزىم ىشىندە گۇلدەنىپ, اناۋ-مىناۋ قالاعا بەرگىسىز مەكەنگە اينالدى؟ بۇل تۋرالى كەيىنىرەك ويلانا باستادىق. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, قالىڭ قاۋىم حالىق جاۋى بوپ اتىلىپ كەتكەن بەيباقتاردى – الدە ولاردى شىنىمەن جاۋ دەپ ويلاپ, شەكسىز سەنگەننەن بە ەكەن – ءسوز اراسىندا عانا اتتارىن اتاپ, پالەندەي وكىنىش-نالا بايقاتپايتىن. اتاق-داڭقى جەر جارعان بەسقۇبىر متس-ءىن دە «ونى حالىق جاۋى قارلىباەۆ ۇيىمداستىرعان... قاتال ادام ەدى. قارلىباەۆ كەلە جاتىر دەسە, بەسىكتەگى بالا جىلاعانىن قويىپ, ادامدار كانالعا قويىپ كەتەتىن», – دەپ داڭعازالايتىن. قارلىباەۆقا وبال بولدى دەيتىن ءتىرى پەندە كورمەيتىنبىز. اتىن ءجۇردىم-باردىم اتاي سالاتىن. ءبىز دە پالەندەي ءمان بەر­مەيتىنبىز. «جاۋ بولسا, جاۋ شىعار» دەگەندەي وي بولاتىن. ارادا جيىرما جىلداي وتكەندە متس-تەر تاراپ, تۇگەل جوق بولدى. «بەسقۇبىر» متس-ءى «كەلەس» اتالاتىن سوۆحوزدىڭ ور­تالىق قونىسىنا اينالدى. كوشە بويلارىنداعى كوكپەن تالاسقان قالىڭ اعاشتاردىڭ كەسىلگەنى كەسىلىپ, كەسىلمەگەنى قاراداي قۋراپ, ارىقتار قۇرعاپ, اسەم دە ءزاۋلىم ۇيلەر توزىپ, بۇزىلىپ, گۇل جي­ناعان قالاشىقتىڭ قۇتى قاشتى. قىزىل كىرپىشتەن ورىلگەن ماستەرسكويدىڭ القام-سالقام جۇرناعى قالىپ, باسقالارى جوق بولدى. ەڭ سوراقىسى, «دايراشتىڭ باۋى» جويىلىپ, تاقىرعا اينالدى. ۇيرەك ۇشىپ, قاز قونعان كولدەر, بۇلبۇل سايراپ, قۇستار اندەتكەن باۋ-باقشالار كەلمەسكە كەتتى. كىم ولاي ەتكەن؟ كىم بولسىن, باردى باعالاماي, قار­لىباەۆتاي تۇلعالاردىڭ ەڭبەگى ەش بول­عانىنا وكىنۋدى بىلمەگەن, ساقتاي الماعان بەيباقتاردىڭ وزدەرى دە. «بەسقۇبىر» متس-ءىنىڭ وپىرايعان ورنىن وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا كورىپ, اي-كۇننىڭ امانىندا قۇردىمعا كەتكەن «دايراشتىڭ باۋىنا» جانىمىز اشيتىن. ەل-جۇرتتىڭ ولار جايلى ءسوز ەتپەيتىنى تاڭدانارلىق ەدى. متس-تەگى عاجايىپ قۇ­رى­لىس, قالىڭ اعاشتار قايدا كەتتى, كەيىنگى باسشىلار ولاردى نەگە قالپىنا كەلتىرمەدى, «دايراشتىڭ باۋىن» جويۋ كىمگە كەرەك بولدى؟ ول وسى كەزگە دەيىن تۇسىنىكسىز كۇيدە قالىپ كەلەدى. كەيىن «كەلەس» سوۆحوزىنىڭ ورتالى­عىنان سايا بولار ءبىر ءتۇپ اعاش تاپپاۋ ناعىز سوراقىلىق, سۇمدىق ەدى. ءوز بەت­تەرىنشە ءوسىپ تۇرعان قاراۋسىز اعاشتار كىمگە ءدارى. ۋاقىت وتە كەلە جاعداي ءسال-ءپال تۇزەلگەندەي بولدى. بىراق, «حالىق جاۋى» قارلىباەۆ ورناتقان كىشىگىرىم قالاعا بەرگىسىز ەلدى-مەكەن «بەسقۇبىر» متس-ءىن ەندى قايتىپ ەشكىم دە تابا الماسى كۇمانسىز ەدى. بارىنەن وكىنىشتىسى... ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن سول قارلىباەۆتى بۇگىندە ەشكىم بىلمەيدى, ەسىنە الاتىندار جوقتىڭ ەسەبى. سونداي ەرەكشە جارالعان قايراتكەرلەردىڭ ارتىندا قالدىرعان مۇراسىنا يە بولا الماۋ – كادىمگى قازاقى سالعىرتتىق. بالكىم, وقىرمان اتى-ءجو­نى الدەقاشان سانادان وشكەن ونى, ياعني, قارلىباەۆتى نەسىنە ايتىپ وتىر دەيتىن شىعار. جوق, اعايىن, باسقالار ۇمىتسا دا, كەلەس وڭىرىندەگى جۇرتشىلىق قارلىباەۆتى ۇمىتپاۋى لازىم, ەسىمىن, ارۋاعىن ارداقتاپ, اسقاقتاتۋعا ءالى دە كەش ەمەس. سونى ەسكەرۋ كەرەك. ءيا, قارلىباەۆ حالىق جاۋى بوپ, ءىزىم-قايىم جوعالدى. كوپ ۋاقىتقا دەيىن «جاۋ­لاردى» ىزدەيتىن مۇمكىندىك بولمادى. قارلىباەۆ ەسىمىنىڭ اتالماۋى, سۇراۋسىز قالىپ بارا جاتۋى – ەلدىككە سىن. ايتسە دە... سوناۋ ءبىر جىلى بەلگىلى ءانشى-اكتەر, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى, ارنايى ءبىلىمى بول­ماسا دا, شىمكەنتتەن الماتىعا كەلىپ, ەكى بىردەي – دراما جانە جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا از جىل قىزمەت ىستەگەن مۇحتار وتەباەۆ 49 جاسىندا قايتىس بولدى. زايىبى مايرا ومارباەۆا كونسەرۆاتوريا تۇلەگى بولاتىن (قازىر ول كىسى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىندا پروفەسسور). مۇحتاردىڭ قازاسىنا كونسەرۆاتوريادا ىستەيتىن ءبىراز قاۋىم جينالدى. ارالارىندا وتە سۇلۋ, جۇلدىزداي جارقىراعان ءبىر جاس كەلىنشەك كۇلدىرگى اڭگىمەلەر ايتىپ, ءوتىمدى, وتكىرلىگىمەن جۇرتتى اۋزىنا قاراتىپ وتىردى. مارقۇم مۇقاڭ شىمكەنتتىك بولعان سوڭ, مۇندا سول ايماقتىڭ اشىربەك سىعاەۆ باستاعان ازاماتتارى مولداۋ ەدى. سونى ەسكەردى مە, الگى ەلدەن ەرەك سۇلۋ, وتكىر كەلىنشەك: «مەن دە وڭتۇستىكتەنمىن, جو-جوق, اكەم سول جاقتان, ونىڭ بالالىق شاعى كەلەستە وتكەن, ال مەن الماتىدا تۋعانمىن», – دەپ قالدى. – اتىڭىز كىم؟ – دەدىم. – ارشاگۇل. – اكەڭىز كىم, قازىر قايدا؟ – قايدا بولادى, الماتىدا. اتى-ءجونى قاسىم ناۋرىزباەۆ. وتىرعاندار ەلەڭ ەتىستى. قاسىم ناۋرىز­باەۆتى كىم بىلمەسىن؟ ول دەگەن الماتى قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەسەن دۇيسەنوۆتىڭ وڭ قول – ورىنباسارى ەمەس پە؟ سوڭىنان بىلۋىمىزشە, (شىن اتىن ايتپاي, ارشاگۇلمىن دەي سالعان) ايداي سۇلۋ ازىلكەش كەلىنشەك شىنىندا دا قاسىم ناۋرىزباەۆتىڭ ءبىرىنشى (ورىس) ايەلىنەن تۋعان تۇڭعىش پەرزەنتى بوپ شىقتى. اجەسىنىڭ باۋىرىندا قازاقشا تازا سويلەپ بويجەتىپتى. ول اكەسى قاسىم­نىڭ بالالىق شاعى كەلەس اۋدانىندا وتكەن دەدى. الماتىدا تۇراتىن كەيبىر كەلەستىكتەردەن سۇراستىرىپ ەدىم, ەش­قايسىسى بىلمەيدى ەكەن. دۇرىسى, قاسىم ناۋرىزباەۆتى بىلسە دە, كەلەستەن ەكە­نىنەن بەيحابارلىقتارىن ايتتى. ءسويتىپ جۇرگەندە, قاسىم ناۋرىز­باەۆپەن «مەدەۋ» جاقتاعى «الاتاۋ» ساناتوريىندە جولىمىز ءتۇيىستى. ەسەن دۇيسەنوۆتىڭ ورىنباسارى وتە پاڭ, تاكاپپار كورىندى. ۇزىن بويلى, تولىق دەنەلى, سىمباتتى جىگىت اعاسى ۇنەمى قاباعىن ءتۇيىپ, سىزدانىپ جۇرەدى. قارسى ۇشىراسقاندا ايباتىنان سەسكەنىپ, سالەم بەرۋگە جۇرەكسىنەمىز. «ماكە, اناۋ كىسى كە­لەس اۋدانىنان قۇسايدى, سويلەسىپ باي­قاشى, مەن باتا الماي ءجۇرمىن», – دەدىم بىردە پالاتادا بىرگە جاتاتىن دوسىم مىڭباي ىلەسوۆكە. ول: «ءوي, قوي, ولە الماي جۇرگەن جايىم جوق», – دەيدى. «نەگە؟» «كورىپ ءجۇرسىڭ عوي, ەشكىمدى مەنسىنبەيدى, پالاتاسىندا تەلەۆيزورى بار قۇسايدى, ءبىزدى قايتسىن», – دەيدى. ول كەزدە تەلەۆيزور تاڭسىقتاۋ, ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولى جەتە بەرمەيدى. دەگەنمەن, بىردە ەم-دوم كابينەتىنىڭ الدىندا كەزەكتە وتىرعاندا تاۋەكەل دەپ ءتىل قاتتىم: «اعاسى, ءسىز كەلەس اۋدانىنانسىز با؟» – دەپ. ول بەتىمە جالت قارادى. «ءسىز كەلەس­تەنسىز بە؟» – دەدىم تاعى دا. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, الدەنەدەن قاۋىپتەنگەندەي, ءوڭى سۇر­لانىپ, قاباعىن تۇيگەن ول ماعان قايتا-قايتا قاراعىشتاي بەردى دە: «ونى نەگە سۇرادىڭ؟» – دەدى. «مەن كەلەستەن ەدىم. سول ءۇشىن سۇراعانىم عوي, كەشىرىڭىز». – سەن نە, وسىندا دەمالىپ ءجۇرسىڭ بە؟ – دەدى. – ءيا. قايدا ىستەيتىنىمدى بىلگەن سوڭ: «وندا تۇسكى تاماقتان سوڭ سىرتقا شىق. ساعات ۇشتە. اسىقپاي سويلەسەيىك. كەشىكپە»,– دەدى ءتۇسى ءسال جىلىڭقىراپ. كەلىسكەن مەزگىلدە كەزدەستىك. سىرتتا. ساناتوري الدىندا. «ال, امانداسىپ قويايىق, ءسويتىپ, سەن كەلەستەنسىڭ بە؟ – دەپ قولىن ۇسىندى. استاپىراللا! نەتكەن كىدىلىك, ساقتىق پا, نەمەنە؟ «بىلاي» دەپ, سوناداي جەردەگى اللەياعا قاراي باستادى. اينالاعا قاراپ قويادى. «ءاي, بۇل كىسى تەگىن ەمەس. قىزمەتى ۇلكەندەر باسقاشا بولاتىن با ەدى؟» – دەگەن وي ساناعا سارت ەتەدى. – ال, تانىسىپ قويايىق, – دەدى بىلايى­راق ۇزاعان سوڭ تاعى دا قولىن ۇسىنىپ. – قاسىم ناۋرىزباەۆ! مەن تاڭدانامىن. ونى بىلدىرمەۋگە تىرىسىپ, ەكىنشى رەت اتى-ءجونىمدى ايتتىم. «ە...ە...ە؟» – دەپ جەڭىلدەۋ كۇرسىندى. بە­تىنە قان جۇگىرىپ, ماعان ۇزاقتاۋ تەسىلە قارادى. – ءسويتىپ, كەلەستەنمىن دە. ال, مەن جالپى كەلەستىك ەمەسپىن, – دەدى ودان سوڭ تۇيىق ۇنمەن جاي سويلەپ. – بىراق, كەلەس دەگەن ءسوز جانىما جاقىن, جۇرەگىمە ىستىق. نەگە؟ ويتكەنى, بالا كەزىمدە وندا بەس جىل تۇرعانمىن. تۋعان اعام ۇلكەن قىزمەت ىستەگەن, سونىڭ ۇيىندە. – اعاڭىزدىڭ اتى-ءجونى كىم ەدى, بالكىم, بىلەرمىن. – ودان بەرى كوپ ۋاقىت ءوتتى عوي, كەيىنگى جاستارسىڭدار, بىلمەيسىڭ. – ايتىپ كورىڭىز, بىلمەسەك, ەستىگەن شىعارمىز. – سولاي ما؟ اعام بەلگىلى ادام بول­عان. بۇكىل كەلەس ارداقتاپ, اۋدان باس­شىلارىنىڭ ءبارى سىيلاعان. سەبەبى, ول «بەسقۇبىر» دەگەن متس-ءتىڭ ءبىرىنشى ديرەكتورى بوپ, ونى دا, كولحوزداردى دا گۇلدەندىرىپ, ۇلكەن جۇمىستار ىستەدى. فاميلياسى قارلىباەۆ بولاتىن. مەن تۋعان ءىنىسىمىن. بالا كەزدە كورگەن-بىلگەندەردىڭ ءبارى ەستە. الگىدە سەن كەلەس­تەنمىن دەگەندە, نە بولعانىمدى بىلمەي قالدىم, – دەدى ءسوزىن جالعاستىرىپ. ماسساعان! بۇل سوندا ءبىر زاماندا كۇللى كەلەستىكتەردىڭ اۋزىندا اڭىز بوپ ايتىلعان قارلىبەۆتىڭ ءىنىسى بولدى عوي. شىن با؟ ارينە. و, توبا! – ارشاگۇل دەگەن قىزىڭىز بار ما؟ – بار, بىراق, اتى ارشاگۇل ەمەس, باسقا. مەيلى, سەن ارشاگۇل دەسەڭ, ارشاگۇل بولسىن. ول مەندەي ەمەس, مىنەزى اشىق. ءبىرىنشى ايەلدەن عوي. ءوزىمىز وسىرگەنبىز. ونى نەگە سۇرادىڭ؟ قاسەكەڭدى ءارى قاراي سويلەتۋ وعان دا, ماعان دا وڭاي بولمادى. توق ەتەرى: اعاسى قارلىباەۆتىڭ اتامەكەنى قارماقشى اۋدانى, شىققان تەگى كەدەي ەكەن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارقاسىندا جەتىلىپ, تالاي باس­شىلىق قىزمەتتە بولىپتى. پارتيا­نىڭ نۇسقاۋىمەن كەلەس اۋدانىندا «بەسقۇبىر» متس-ءىن قۇرعان, جوعارى ناگرادالارمەن ماراپاتتالعان. – بىزدە تۇرعان نە بار, اعام حالىق جاۋى بوپ ۇستالىپ, بارلىق ەڭبەگى دالاعا كەتتى عوي, – دەدى ءوڭى جابىرقاۋ تارتقان قاسەكەڭ كوزدەرى جاساۋراپ. – سۇتتەي ۇيىعان وتباسى توز-توز بولدىق. مەن ول كەزدە جاس بولسام دا, اعام ۇستالعان سوڭ, بالا-شاعاسى مەن انامدى الىپ, قارماقشىعا تاياۋ قۇم ىشىنە بارىپ جان ساۋعالادىق. ايتپاقشى, اتى-جوندەرى ەسىمدە جوق, سول قيىن كەزدە ءۇش-ءتورت كەلەستىك ازاماتتىڭ ءبىزدى ءتۇن جامىلىپ شىعارىپ سالعاندارى ەسىمدە. وسى كۇندە ويلايمىن, شىركىن-اي, سولار كەزدەسەر مە ەدى دەپ. كەزدەسسە, جاقسىلىقتارىن قايتارار ەدىم. بىراق قايدا؟! كەزدەسە قالعاننىڭ وزىندە, ولار مەنىڭ قارلىباەۆتىڭ ءىنىسى ەكەنىمدى قايدان ءبىلسىن. قورلىق پەن ازاپتى كورۋ­دەي كوردىك, اش تا, جالاڭاش تا بولدىق. جاقىن-جۋىق, اعايىن-تۋىس, اعامنىڭ ارقاسىندا اتقا مىنەدى. سونداعى كىسى بولعاندار تەرىس اينالدى, ەشكىم قول ۇشىن بەرمەدى. نەسىن جاسىرايىن, اعام قايسار, قاتال, بىراق, جانى تازا, ءادىل ەدى. بىرەۋلەر وسى كۇندە مەنى دە سولاي دەسەدى. ءجا, ونى قويايىق. اعام اتىل­عان سوڭ, فاميليامدى وزگەرتىپ, قارلىباەۆتىڭ ورنىنا ۇلكەن اتامىزدىڭ اتىمەن ناۋرىزباەۆ بولدىم. بوي تاسالاي ءجۇرىپ مەكتەپ ءبىتىردىم. ماسكەۋدە ينستيتۋت ءتامامدادىم. ۇستالعان اكەم ەمەس, اعام عوي, سوندىقتان, ءومىرباياندا كەدەيدەن شىقتىم دەپ جازىپ ءجۇردىم. قۇداي جار بوپ, ۇلكەن قىزمەتتەرگە قولىم جەتتى. ورتالىق كوميتەتتە, وبكومدا ىستەدىم, قازىر ەسەن دۇيسەنوۆتىڭ ورىنباسارىمىن. وكىنىشكە قاراي, سول جولى قاسىممەن اعاسى جايلى قايتىپ سويلەسۋدىڭ ءساتى تۇسپەدى. بۇل ءبىر جاعى, «قاجەت ادام تابىلدى عوي, قايدا قاشار دەيسىڭ» دەگەندەي ءوز جايباسارلىعىمنان بولسا, ەكىنشى, ءبىر-ەكى رەت ۇمسىنعانىمدا, قاسەكەڭ جىلى شىراي تانىتا قويمادى... سوندا دا كۇدەر ۇزبەي, قارلىباەۆ تۋرالى كول-كوسىر دەرەك-مالىمەت الۋدان دامەلەنىپ, ءسات ساعاتىن كۇتىپ ءجۇردىم. ۇزاق ءجۇردىم. كۇندەردىڭ كۇنىندە قاسىم ناۋرىزباەۆپەن ەكىنشى رەت ۇشىراستىق. بۇل جولى «الماتى» ساناتوريىندە. قاسەكەڭ بۇرىنعى باستىعى ەسەن دۇيسەنوۆ ەكەۋى ەكى بولمەدە جەكە-جەكە تۇردى. ەكەۋى دە زەينەتكەر. كورگەن بويدا سالەم بەرىپ, دامگە شاقىردىم. دۇيسەنوۆ كەلمەدى, ناۋرىزباەۆ كەلدى. اۋرۋشاڭ ەكەن, ەنتىگىپ سويلەيدى, كۇرك-كۇرك جوتەلەدى. اعاڭىز جايلى ايتپايسىز با دەگەنىمە: «ءسال دۇرىستالىپ الايىن, ودان سوڭ كەڭ تۇردە سويلەسەمىز, اعام تۋرالى ءوزىم دە ءبىر جەرگە جازىلسا دەپ ءجۇرۋشى ەدىم. رەتى كەلەر», –دەگەن سوڭ, ىڭعايىنا كوندىم. ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن قاسىمدى اۋرۋ­حاناعا الىپ كەتتى. تاعى دا كوپكە دەيىن كورىسپەدىك. ءبىر جولى كوكبازاردا جولىقتىق. «ەسىمدە, ەسىمدە. ۇيگە حابارلاس», دەگەندى ارەڭ ايتتى. ناۋقاسى مەڭدەي ءتۇسىپتى... وسىلايشا ونىمەن ەگجەي-تەگجەيلى سۇحباتتاسۋدىڭ ءجونى كەلمەدى. قاسىمنىڭ قازاسى جايلى گازەتتەن وقىعاندا, «اتتەڭ, ەسىل ازامات, كوپ نارسە ىشىندە كەتتى-اۋ», دەپ ويلادىم. قاسىمنىڭ قىسقا ومىرىندە كوپ ءىس تىندىرىپ, كەلەس ءوڭىرىنىڭ مادەنيەتى مەن تۇرمىسىنىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اعاسى قارلىباەۆ جايلى بىلگەندەرىم وسىلارمەن تۇيىقتالعان كۇيدە قالا بەردى. قاسەكەڭنەن اعاسىنىڭ اتىن دا سۇراماعان سەكىلدىمىن. ايتۋىن ايتقان, ارينە. بىراق, ەستە قالماپتى. قازىر كەلەستەگى ءبىرلى-جارىم كونەكوزدەردەن سۇراستىرىپ بىلۋگە بولار ەدى, ونى قاجەت سانامادىم. ويتكەنى, كەلەستىكتەر ۇعى­مىندا قارلىباەۆ قاشاندا قارلىباەۆ بوپ قالعان, سولاي قالا بەرەدى. مەن دە وسىعان توقتاعاندى ءجون كوردىم. ءتىپتى, ونى «حالىق جاۋى» قارلىباەۆ دەسە دە, كىسىلىك كەلبەتى, ادامي تۇرپاتى, قادىر-قاسيەتى زارەدەي تومەندەمەيتىنىنە سەنىم نىق. البەتتە, ءناسىپ بولسا, قارلىباەۆقا الدا تاعى دا ورالارمىز, اۋقىمدى تۇردە, كەڭىنەن تولعاپ. ايتسە دە... ءۇمىتسىز شايتان, ەگەر جوعارىدا ءبىز بايانداعان جايلار قارلىباەۆ جايلى بىلەتىندەردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, كورگەن-بىلگەندەرىن حاتقا تۇسىرسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولماق. ويتكەنى... قارلىباەۆ قازاقتىڭ رەپرەسسياعا ۇشىراپ, ۇمىتىلىپ كەتكەن مىڭداعان جازىقسىز پەرزەنتتەرىنىڭ ىشىندە ۇمى­تىلماۋى ءتيىس قايراتكەرلەردىڭ ءبىر دە بىرەگەيى ەكەنىنە ەشكىم تالاسپاس دەپ سەنەمىز. وعان بۇگىنگى كەلەس وڭىرىندەگى مىڭداعان ەل-جۇرت كۋا دەر ەدىك. قايران, قارلىباەۆ! رۋحى شات بولسىن! زاكىر اساباەۆ. الماتى.