قارعىن

اون بەنفيلدا ورتالىعى وتكەن جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا الەمدە ورىن الاتىن ءىرى تابيعي اپاتتاردىڭ ءتىزىمىن جاريالادى. وندا نەپالداعى جويقىن ءزىلزالادان باسقا, سىبىردەگى ورمان ءورتى, قىتايداعى شامادان تىس اياز, كالبۋك پەن چيليدەگى اتقىلاعان جانارتاۋ, برازيليا مەن اۋعانستانداعى كوشكىن جانە قازاقستانداعى سۋ تاسقىنى ەنگەن. ماماندار اتالعان ورتالىقتىڭ بيىلعى تىزىمىنە ەلىمىزدەگى تابيعي اپات تاعى دا ءىلىنۋى مۇمكىن دەپ وتىر. بيىل ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا ءتو­تەنشە جاعدايلار باسقارماسىنىڭ ماماندارى ەلىمىزدەگى تاسقىنعا باي­­لانىستى ارنايى رەيد ۇيىمداس­تىرىپ, قاۋىپتى ايماقتاردى ارالاپ قايتتى. ولار تۇرعىندارمەن كەزدەسىپ, توتەنشە جاعدايدىڭ العاشقى شارتتارى مەن ەرەجەلەرىن, قاۋىپتىڭ الدىن الۋ جايىن بۇكپەسىز باياندادى. توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى باسقارمانىڭ ماماندارى جىل باسىندا كوكتەم كەزىندە سۋ جىرىپ كەتەدى دەگەن جەرلەردى ءبىر شولىپ شىققان بولاتىن. ولار قالىڭ قار ەرىسە, سۋ باسۋ قاۋپى تۋاتىنىن ءبىلىپ, دامبى كوتەرىپ, بوگەتتەردى بەكىتىپ, جولداردى جوندەۋدەن وتكىزگەن-ءدى. وسى جىلدىڭ 7 ساۋىرىندە قارا­­عاندى وبلىستىق توتەنشە جاع­دايلار جونىندەگى باسقارما باسشى­سىنىڭ ورىنباسارى م.قاتپانوۆ تىنىشتىق بەرمەگەن تاسقىن سۋدىڭ ماسەلەسىمەن شەت اۋدانىنا اتباسىن تىرەدى. جۇمىس ساپارى با­رىسىندا قوشقارباي, كراس­نايا پوليانا, قارامۇرىن رازەز­ى سەكىلدى ەلدى مەكەندەردە سۋ تاسقى­نى جاعدايى پىسىقتالىپ, «كراس­نايا پوليانا» جانە «تۇماتاي» سۋ قويما­لارىنىڭ جاعدايلارى تەكسەرىلدى. 6 ءساۋىر كۇنى ساعات 20:15-تە شەت اۋدا­نىندا نۇراتالدى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ قوشقارباي اۋىلىندا تال­دى وزەنى سۋىنىڭ كوتەرىلۋى سال­دارىنان 5 تۇرعىن ءۇيدىڭ جانە اۋىل شەتىندە ورنالاسقان اۋلالاردى سۋ باسۋ قاۋپى ورىن الدى. بۇل ۋاقىتتا شىعىس قازاقستان قۇتقارۋ بولىمشەلەرى دە سۋ تاس­قى­نىنا دايىندىقتارىن جاسادى. بارلىق وزەندەردىڭ اشىلعانىنا جانە سۋ دەڭگەيى ءتيىستى مولشەردەن اسپاعانىنا قاراماستان, وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ قۇتقارۋشىلارى اپاتتى جاعدايدىڭ الدىن الۋعا باعىتتالعان كەشەندى شارالار جۇرگىزدى. سول كەزدە ماماندار تاۋ بوگەتتەرىندە قار ەري باستاعاندا, ايماقتا ەكىنشى رەت سۋ تاسقىنى بولۋى مۇمكىندىگىن ايتتى. قاۋىپ زىريان, كوكپەكتى جانە بەسقاراعاي اۋداندارىندا بولدى. وزەندەردى باقىلاۋ شارالارى جەردەن عانا ەمەس, اۋەدەن دە ءجۇر­گىزىلدى. عارىش مونيتورينگىسىنەن بولەك, شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ اۋە بولىمشەلەرى تاراپىنان بۇقتىرما وزەنىنە جانە ونىڭ اعىندارىنا تەكسەرۋ جۇرگىزىلدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. اسپاننان جۇرگى­زىلگەن تەكسەرۋ جۇمىستارى ءناتي­جەسىندە ارنالار اشىق, كەپ­تەلىستەر جوق ەكەنى انىقتالدى. جال­پى, سۋ تاسقىنى جاعدايى ءبىر قالىپتى بولدى. وسى جىلى قوستاناي وبلىسىندا دا سۋ تاسقىنى جاعدايى ورىن الدى. وسىعان وراي قوستاناي, رۋدنىي قالا­لارى مەن سارىكول, تاران اۋداندارىندا سۋ تاسقىنى سالدارىن جويۋعا باعىتتالعان اپاتتىق-قۇتقارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. قۇتقارۋشىلار ەگىس القاپ­تارىنان ەرىگەن قار سۋلارىنىڭ كۇ­شىن تە­جەي­تىن «تاۋلى ور» سۋ جىبەرۋ قۇرى­لىس­تارىنىڭ قورعاندارىن نىعايتتى. قۇم مەن ينەرتتى ماتەريالى بار 8000 دانا قاپ اكەلىندى. قوستاناي قالاسىنداعى درۋجبا كەنتىندە ەرىگەن قار سۋىنىڭ دەڭگەيىن باقىلايتىن وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دە­پار­تامەنتىنىڭ كۇزەت ورىندارى قويىلدى. اقپارات ساعات سايىن سۋ تاسقىنىنىڭ الدىن الۋ شتابىنا ج­ى­بەرىلىپ وتىرادى. قالالاردا جانە اۋدان ورتالىقتارىندا سۋ تاس­قىنىنىڭ الدىن الۋ شتابتارى, ءتو­تەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ بولىمشەلەرى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى جانە مەردىگەر مەكەمەلەر 24 ساعات بويى جۇمىس ىستەدى. ەرتەسىنە قوستاناي وبلىسىندا احۋال كۇشەيە تۇسكەنىنە باي­لانىستى جانە اپاتتىق-قۇت­قارۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ماق­سا­تىندا وبلىستىق توتەنشە جاع­دايلار دەپارتامەنتىنىڭ قۇتقارۋ جاساقتارى ايماقتاعى قاۋىپتى جەرلەرگە بەت الدى. قازىرگى تاڭدا قۇتقارۋشىلار مەن قاجەتتى قۇرال-جابدىقتار كومەگىمەن قوستاناي قالاسى, التىنسارين اۋدانىنداعى ۇزىنكول, سارىكول, سۆەردلوۆكا كەنت­تەرىندە ەرىگەن قار سۋلارىن تارتۋ جۇمىستارى جۇرىزىلۋدە. سون­داي-اق, قۇتقارۋشىلار قالا اينا­لاسىنداعى بوگەتتى قاپتارمەن نىعايتۋ شارالارىن كۇشەيتتى. استانا قالاسىنداعى حالىق­ارالىق اۋەجاي ايماعىن سۋ الۋ ءما­سەلەلەرى بويىنشا جينالعان ءتو­­تەنشە جاعدايلار ماماندارى ەلور­دالىقتاردى مازاسىزداندىردى. الايدا, مايبالىق كولىندەگى سۋ دەڭ­گەيى بىرقالىپتى ەكەنى انىق­تالدى. وسى ورايدا حالىقارالىق اەروپورتتىڭ ۇشۋ الاڭىن سۋ الۋ قاۋپى جوق ەكەنى ايتىلدى. ونىڭ ما­ڭىنا جينالعان سۋ ەرىگەن قار مەن مول جاۋىن-شاشىننىڭ سۋى ەكەنى بەلگىلى بولدى. قازىرگى تاڭدا استانا قالاسى مەن اقمولا وبلىسىنىڭ توتەنشە جاع­دايلار دەپارتامەنتى جانە اۋەجاي قىزمەتكەرلەرى سۋ دەڭگەيىنە مونيتورينگ جۇرگىزۋدە. ايتا كەتەيىك, سۋ تاس­قىنى قاۋپى بار ايماقتاردا بارلىق الدىن الۋ شارالارى بۇگىنگى كۇنى ۇزدىكسىز جاسالىپ جاتىر. ىشكى ىستەر مينيسترلىگى توتەنشە جاعدايلار بويىنشا كوميتەتى حابار­لاعانداي, «قازاقستاننىڭ 5 وب­لىسىنداعى 6 قالا مەن 19 اۋدانداعى 43 ەلدى مەكەن سۋ استىندا قالدى. تابي­عاتتىڭ توسىن مىنەزىنىڭ سالدارىنان 513 ءۇيدى سۋ باستى, تاعى 201 ۇيگە قارعىن سۋدىڭ باسىپ قالۋ قاۋپى تۋدى. ۇزىندىعى 20,674 شاقىرىمدى قۇرايتىن 109 اۆتوجولدار مەن 2 كوپىردى سۋ شايدى, بۇگىندە 115 اۋماق قالىپقا كەلتىرىلدى». سونىمەن قا­تار, اپاتتى ايماقتاردان 961 ادام كوشى­رىلىپ, 17 ادام قۇتقارىلدى. قا­زىرگى تاڭدا 464 تۇرعىن ءوز ۇيلەرىنە قايتارىلدى. ال, 468 ادام تۋعان-تۋىس­تارىنىڭ ۇيلەرىنە جايعاستى جانە 29 كوشىرۋ بەكەتتەرىندە ورنالاس­تى. اپاتتى ايماقتاردا 34 274 مەتر ۋاقىتشا قورعانىس بوگەتتەرى بوي كوتەردى, ينەرتتى ماتەريالى بار 116 769 قاپ قويىلىپ, 736 498,62 شارشى مەتر ەرىگەن قار سۋلارى تارتىلدى. تالعات رايىمبەك, «ەگەمەن قازاقستان».