الاش قايراتكەرلەرى مەن قازاق زيالىلارى تۋرالى نە بىلەمىز؟
بۇل ماسەلە توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعار بولساق, م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقمۋ پروفەسسورى زارقىن تايشىبايدىڭ ايتارى كوپ. تاياۋدا ءبىز عالىمعا جولىعىپ مىناداي سۇراقتار قويعان ەدىك.
– زاقا, 6 مونوگرافيا, 7 وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارىنىڭ اۆتورىسىز. ولاردىڭ ىشىندە «اباي جانە ءباسپاسوز», «ابايتانۋ ارناسىندا», «ماعجاننىڭ قىزىلجارى», «الاش كوسەمسوزى», «قازاقتىڭ حانى – ابىلاي», «ءباسپاسوز تاريحى» سەكىلدى سۇبەلى شىعارمالارىڭىزدىڭ ورنى بولەك. بۇدان باسقا ەلى قاتتى قادىرلەگەن, حالقىنىڭ سىي-سياپاتىنا ەرەكشە بولەنگەن جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ كۇرەسكەرلىك تۇلعاسى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن ەڭبەكتەرىڭىز دە بار. سونىڭ ءبىر پاراسى سابەڭ ي.ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولدى ما, جوق پا دەگەن ءدۇدامال ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن سياقتى.
– الەمدىك تاريحتا ءستاليننىڭ ءرولى تۋرالى تياناقتى كوزقاراس ءالى قالىپتاسىپ بولعان جوق. كورشى ەلدىڭ وزىندە قوعامدىق پىكىر ارقيلى. بىرەۋلەر ونى ميلليونداعان جازىقسىز ادامداردى قىرىپ-جويعان قانىشەر دەسە, ەندى بىرەۋلەر جەر-دۇنيەنى فاشيزمنەن امان ساقتاپ قالعان تۇلعا رەتىندە دارىپتەيدى. «وگىز سوقا جەككەن, اعاش شاركەيلى رەسەيدى 30 جىل قاتاڭ تارتىپكە سالىپ, الەم مويىنداعان الىپ دەرجاۆاعا اينالدىرعان تەڭدەسسىز بيلەۋشى», لەنيننىڭ « ۇلىدەرجاۆالىق شوۆينيزمگە» قارسى كۇرەسىن جاقتاپ,پاتشالىق رەسەيدىڭ قۇلاقكەستى ق ۇلى بولعان ۇلتتارعا, ونىڭ ىشىندە قازاقتارعا كەڭەستىك اۆتونوميا اپەرىپ, جەر-سۋىن تۇگەندەپ بەرگەن ۇلتتار ءىسى جونىندەگى ناركوم ەكەنى تاريحي شىندىق. سولاي بولا تۇرا, ءستاليننىڭ اتى اتالعاندا تىتىركەنە قالاتىنىمىز نەلىكتەن؟ بالكىم, مۇنداي كۇيگە ءتۇسۋىمىز ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, جالعان جالامەن اتىلىپ, سىبىرگە ايدالىپ كەتكەن ونداعان مىڭ قانداستارىمىزدىڭ قيلى تاعدىرىنا بايلانىستى بولار.
اڭگىمەنى ارىدەن وراعىتىپ وتىرعانىم, «پرولەتارلىق جاس قالامگەر» ءسابيت مۇقانوۆتىڭ «حالىقتار كوسەمىنىڭ» ارنايى قابىلداۋىندا بولعانىن جوققا شىعارىپ, قيال-عاجايىپ ەرتەگىگە بالايتىندار ارامىزدا جوق ەمەس. ول جونىندە قالامگەردىڭ ءوزى «ەسەيۋ جىلدارى» اتتى ومىرباياندىق كىتابىندا بايانداعانىمەن, 25 جاستاعى قازاق جىگىتىنىڭ ماسكەۋگە ارىپ-اشىپ جەتىپ, كومپارتيانىڭ باس حاتشىسىمەن اۋىزبا-اۋىز تىلدەسكەنىنە, ولەڭدەرى ءوز ەلىندە كىتاپ بولىپ شىقپاي جاتقانى تۋرالى شاعىمدانۋىنا شاك كەلتىرۋشىلەردىڭ كەزدەسەتىنىن بىلاي تۇسىندىرۋگە بولاتىن سياقتى. بىرىنشىدەن, ايۋداي اقىرىپ, تۇكىرىگى جەرگە تۇسپەي تۇرعان ستالينمەن اڭگىمەلەسپەك تۇگىل, سىرتتاي اتىن اتاۋعا ەكىنىڭ ءبىرى جۇرەكسىنەتىن. ەكىنشىدەن, ول كەزدەگى قالىپتاسقان ۇعىم بويىنشا ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا كىرۋ ءۇشىن م.گوركي, م.شولوحوۆ, د.بەدنىي, ا.لاحۋتي سياقتى ايگىلى ادەبيەت وكىلدەرى بولماسا رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى, نە كەڭەس وكىمەتىن قولىمەن ورناتقان كۇرەستەس سەرىگى بولۋى شارت. ۇشىنشىدەن, اۋىلدان شىققان باتىراق بالانى قابىلداي قوياتىنداي ول كىمنىڭ شىكىرا ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە, سابەڭنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشىلەر بۇل وقيعا جونىندە جاق اشپاۋى كۇمان-كۇدىكتى قويۋلاتا تۇسكەن ءتارىزدى. ونىڭ دا مىناداي سەبەپتەرى بولۋى مۇمكىن: بىرىنشىدەن, ادال كوممۋنيست, سوتسياليزم ىسىنە شىن بەرىلگەن, ەل ىشىندە قادىرى اسقان سابەڭنىڭ «قانىشەر, جاۋىز» ستاليننەن كومەك سۇراپ بارۋى ءارى نانىمسىز, ءارى سۇيكىمسىز فاكت, ياكي « ۇلى كوسەمنىڭ» قابىلداۋىندا بولدىم دەۋى – جالعان. ويتكەنى, كرەمل قابىلداۋىندا بولعاندار تىزىمىندە «ءسابيت مۇقانوۆ» دەگەن جازۋ جوق. بىراق, ءسابيتتانۋشىلار تاراپىنان «قارادىق, دەرەك تابىلمادى» دەگەن ءسوز دە ەستىلمەگەن. وسىلايشا, جابۋلى قازان جابۋىمەن قالا بەرگەن سياقتى. جەرلەس جازۋشىمىزدىڭ بۇل وقيعانى ويدان شىعاردى دەۋشىلەردىڭ ۋاجىنە توقتالايىن دەسەڭ, ەستەلىكتەرىن ەلۋىنشى جىلداردىڭ سوڭى, الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا, كومپارتيانىڭ ايگىلى حح سەزىنەن كەيىن, ءستاليننىڭ ەسىمىمەن ماقتانۋ ابىروي اپەرمەيتىن كەزدە قاعازعا تۇسىرگەنىن ەسكەرسەك, ويىمىز ونعا, سانامىز سانعا بولىنەرى انىق.
ەندى, مىنە, ءسابيت مۇقانوۆ ومىرىندەگى تاريحي دەپ اتاۋعا تۇرارلىق وسى فاكتىنىڭ انىق-قانىعىنا جەتىپ وتىرمىز. سابەڭدى يوسيف ستالين كرەملدەگى كابينەتىندە 1925 جىلى 7 قاڭتاردا قابىلداعانى بەلگىلى بولدى.
– ولاي بولسا, وسى دەرەكتىڭ قالاي تابىلعاندىعى, ءمان-جايى تۋرالى گازەت وقىرماندارىن قۇلاقتاندىرا كەتسەڭىز؟
–2007 جىلى ماسكەۋدەگى «نوۆىي حرونوگراف» باسپاسىنان «ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعاندار» (نا پريەمە ۋ ستالينا. تەترادي (جۋرنالى) زاپيسەي ليتس, پرينياتىح ي.ۆ. ستالينىم دەگەن 1784 بەتتىك جيناق بار-جوعى 350 دانامەن جارىق كورگەن. كىتاپقا بەرىلگەن اڭداتپادا: «1924-1953 جىلدارى ءستاليننىڭ قابىلداۋ بولمەسىندەگى حاتشىلاردىڭ رف پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتالعان جازبالارى جاريالانىپ وتىرعانى, سول جىلدارى ءستاليننىڭ كرەملدەگى كابينەتىندە بولعانداردىڭ ارقايسىسى دالدىكپەن تىركەلگەنى» جازىلعان. باسىلىمعا بەرىلگەن تۇسىنىكتەردە ستالين ءداۋىرىن سيپاتتايتىن دەرەكتەر مولىنان ۇشىراسادى. وندا كەڭەس وداعىنداعى ەڭ بيىك لاۋازىم يەسىنىڭ ادامداردى قابىلداۋ ءتارتىبى, كەلۋشىلەردى تىركەۋ جۇيەسى كورسەتىلگەن. ءبىز قازاق تاريحىنا كەرەك بولادى-اۋ دەگەن ويمەن ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعانداردىڭ اراسىنان وزىمىزگە كوزتانىس ەسىمدەردى ىرىكتەپ الدىق. البەتتە, ىزدەگەنىمىز – ءسابيت مۇقانوۆ ەدى!
ءستاليننىڭ قابىلداۋ ءبولمەسىندە وتىرعان حاتشىلار كەلگەندەردى اۋەلدە اتاتەگىمەن عانا تىركەگەن. كەيىنىرەك قايدان, نە سەبەپپەن كەلگەنىن جازاتىن ءتارتىپ ورنىققان. تەك اتاتەك قانا كورسەتىلگەندىكتەن, كەيبىرىن اجىراتۋ وڭاي ەمەس. ءبىز بىلەتىندەردەن سانجار اسفەندياروۆ, ءالىبي جانگەلدين, سەيىتقالي مەڭدەشەۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, نىعىمەت نۇرماقوۆ, جالاۋ مىڭباەۆ, جۇماباي شاياحمەتوۆ, تاعى باسقالارى قابىلدانعان. مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەگە مولوتوۆ, ۆوروشيلوۆ, كۋيبىشەۆ, كاگانوۆيچ باستاعان 26 ادامنىڭ ىشىندە رسفسر ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تۇرار رىسقۇلوۆ تا قاتىسقان. الايدا, 1925-1926 جىلداردىڭ قۇجاتتارىن قانشا مۇقيات قاراساق تا, ۇلكەن تىزىمنەن ءسابيت مۇقانوۆ دەگەن جازۋدى تابا المادىق. ودان ءارى ىزدەستىرۋ ۇستىندە «1925-1928 جىلدارى ءستاليننىڭ قابىلداۋى تۋرالى جيىنتىق دەرەكتەر» («سۆودكي پريەما ي.ۆ.ستالينىم پوسەتيتەلەي زا 1925-1928 گگ.») دەگەن باسقا ءبىر قورعا كەز بولدىق. تۇسىنىكتە بۇل دەرەكتەردىڭ رەسەي الەۋمەتتىك-ساياسي تاريحىنىڭ مۇراعاتىندا ساقتالعان «ءستاليننىڭ جەكە قورىنان» الىنعاندىعى جازىلعان. جۇمباقتىڭ جاۋابى وسى جەردەن تابىلا كەتكەنى! كەڭەستىك رەسەي تاريحىن زەرتتەۋ كەزىندە جازۋشىلار مەن ونەر قايراتكەرلەرىنەن ءوز اتىنا كەلگەن كەيبىر حاتتارعا ستالين «مەنىڭ جەكە ارحيۆىمە» دەپ بەلگى سوققانىن بايقاعان ەدىك. ماسەلەن, د.بەدنىيدىڭ, ا.پانفەروۆتىڭ, ە.پەشكوۆانىڭ, ا.باربيۋستىڭ حاتتارى دەگەندەي. ءستاليننىڭ بۇل حاتتاردى ارنايى ساقتاۋىنا قاراپ كومپارتيانىڭ يدەولوگتارى رەتىندە ونەر ادامدارىن, اسىرەسە, جازۋشىلاردى جانىنا جاقىن تارتقان, كەيبىر «ەركەلىكتەرىن» كەشىرىپ, قولپاشتاپ وتىرعان دەگەن جورامال جاساۋعا بولادى. ءسابيتتانۋشىلاردىڭ بۇل دەرەككە كەزدەسە الماي جۇرگەن سەبەبىن وسىدان ىزدەۋ كەرەك سەكىلدى. اينالىپ كەلگەندە, ءسابيت مۇقانوۆقا قاتىستى دەرەك ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعانداردى تىركەيتىن نەگىزگى جۋرنالدار مەن داپتەرلەردەن بولەك, «ءستاليننىڭ جەكە ارحيۆىندە» سۇرىپتالىپ, تيىسىنشە, رەسەي پرەزيدەنتىنىڭ مۇراعاتىندا ەمەس, رەسەي الەۋمەتتىك-ساياسي تاريحىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا بولەك قوردا ساقتالعان. ونى قۇراستىرۋشىلار بىلاي دەپ جازادى: «بالكىم, بۇل دەرەكتەردى حاتشىلىقتىڭ نەمەسە مۇراعاتتىڭ قىزمەتكەرلەرى قابىلداۋ ۇستىندە دە, ءتىپتى, قابىلداۋ بىتكەننەن كەيىن دە جەدەل تولتىرىپ وتىرماعان. دەمەك, ۋاقىت وتكەن سوڭ, بەلگىلى ءبىر قورىتىندى جاساۋ قاجەت بولعاندىقتان, ارنايى زەرتتەپ, تولىق ءماندى ساياسي قۇجات تۇرىندە دايىنداعانى بايقالادى».
«سۆودكي» دەپ اتالعان دەرەكتەر ارنايى تارتىپپەن جۇيەلەنگەن. كەلۋشىلەر: «جۇمىسشىلار مەن شارۋالار», «وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى», «پارتيا قىزمەتكەرلەرى», «كەڭەس قىزمەتكەرلەرى», «كاسىپوداق قىزمەتكەرلەرى», «كومسومول ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى», «اسكەري قىزمەتكەرلەر», «شەت ەلدەردەگى كوممۋنيستىك ۇيىمداردان», «باسپاسوز قىزمەتكەرلەرى»... دەپ, جەكە-جەكە توپتاستىرىلعان. قابىلداۋعا كەلۋشىلەردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ اتى-ءجونى, قاي جەردەن ەكەنى, قابىلداۋعا كەلۋ سەبەبى اتاپ كورسەتىلگەن.
وسى رەتپەن «پريەم ي.ۆ. ستالينىم رابوتنيكوۆ پەچاتي. 1925 گود. 1. دوسوۆ ي لۋكانوۆ – كيرگيزيا, و كيرگيزسكوي پەچاتي 7 يانۆاريا» دەگەن جازۋعا كەز بولدىق. وسى تۇستا سابەڭ كىتابىندا باسقاشا سۋرەتتەگەن كەي جايتتى انىقتاۋعا تۋرا كەلدى. بىرىنشىدەن, «دوسوۆتىڭ» ابىلقايىر ەكەندىگى, ماعجان, ساكەن, نىعىمەت, حوشمۇحاممەتپەن بىرگە قازاق جاستارىنىڭ «بىرلىك» ۇيىمىن قۇرعانى, 1920 جىلى ومبىدا «كەدەي ءسوزى» گازەتىن شىعارىسقانى, ورىنبورداعى كەڭەستەر سەزىنە سابەڭمەن بىرگە قاتىسقانى, سەمەيدە, اقتوبەدە, شىمكەنتتە باسشى قىزمەتتەر اتقارعانى, قازاقستاننىڭ ماسكەۋدەگى وكىلى, ورتالىق كوميتەتتە نۇسقاۋشى بولعانى بەلگىلى. سونداي-اق, 1926 جىلعى 29 جەلتوقساندا ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا كىرگەنى تۋرالى «دوسوۆ ابەل-كاير» – پرەدستاۆيتەل كازاحسكوي رەسپۋبليكي» دەگەن دەرەك تولتىرىلعان. سابەڭ 1933 جىلى «قىزىل پروفەسسورلار» ينستيتۋتىندا جۇرگەندە ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى ابىلقايىر دوسوۆتى «ەڭ كوپ بىلەتىنىم دە, ەڭ جاقىن سىرلاسىم دا» (425-بەت) دەپ جازادى. بىراق, ستالينگە بارعاندا ونىڭ ەسىمىن اتامايدى.
– ءسوز ىڭعايىڭىزعا قاراعاندا لۋكانوۆ مۇقانوۆ دەمەكشىسىز عوي؟
– شىنىندا دا «لۋكانوۆ» دەگەن كىم دەگەن ساۋال ءوز-وزىنەن تۋىندايدى. كرەمل قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورىس ەمەس ءناسىل وكىلدەرىنىڭ اتى-ءجونىن قاعىس ەستۋى, ايتۋعا, جازۋعا كەلگەندە قاتەلەسۋى ابدەن ىقتيمال. مىسالى, وسى قۇجاتتاردىڭ وزىندە نىعىمەت نۇرماقوۆتى بىرەسە «نوۆمەت», بىرەسە «نۋرمانوۆ», ءاليحان بوكەيحاندى «اليزان», سۇلتانبەك قوجانوۆتى «حودجانوۆ», «حادجانوۆ», جالاۋ مىڭباەۆتى «مۋنباەۆ», قاراتىلەۋوۆتى «كاراتيساۋۆ», قوزىباعاروۆتى «كازىباگاروۆ», تۇرار رىسقۇلوۆتى «رىسكۋنوۆ» دەپ بۇرمالاپ جازعان. ولاي بولسا, «لۋكانوۆ» دەپ وتىرعانىمىز – «مۋكانوۆ»! داپتەرگە دۇرىس جازىلعاننىڭ وزىندە قولتاڭباسى قيسىقتاۋ بىرەۋ «م» ءارپىن كالليگرافيا تۇرىندە كورىكسىزدەۋ تاڭبالاۋى مۇمكىن. قولدان جازىلعان تۇپنۇسقاسى دۇرىس بولسا دا, كوشىرۋشى قاتە جىبەرۋى عاجاپ ەمەس. سابەڭنىڭ جازعاندارىنا قاراعاندا, 1924 جىلدىڭ اياعىندا, دالىرەك ايتقاندا, 24-25 جەلتوقساندا ماسكەۋگە بارعان. ون كۇندەي كۇتىپ, ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا كىرگەن. ۋاقىت جاعىنان سايكەس كەلىپ تۇر. ارينە, ءدۇدامالىمىز دا جوق ەمەس. سابەڭ ورىنبوردان اتتانعاندا قاسىنا وزىمەن بىرگە وقيتىن اۋىلداسى ءۇمىتباي بالقاشەۆتى ەرتىپ العان. مەيمانحانادا ەكەۋى بىرگە جاتقان, ماسكەۋدى بىرگە ارالاعان. وسىندا وقۋدا جۇرگەن ابدوللا اسىلبەكوۆتى تاۋىپ العان. بىراق وسى ساپارىندا ابىلقايىر دوسوۆ تۋرالى اۋزىنا المايدى. ال ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا ءسابيت پەن ابىلقايىر ءوز بەتتەرىمەن جەكە كىردى دەۋدىڭ ەش قيسىنى كەلمەيدى. تىركەۋ قۇجاتىندا ەكى فاميليا بىرگە جازىلعان جانە ۋاقىتى دا بىردەي. ءستاليننىڭ قابىلداۋ تارتىبىندە قوسارلاپ جازۋدىڭ مىسالى كوپ. 1925 جىلى موردوۆيانى اۆتونوميا دارەجەسىنە كوتەرۋ جونىندە ۇسىنىسپەن كىرگەن دوروفەەۆ پەن ديمانشتەين, تۇرىكمەنستان واك توراعاسى ايتاقوۆ, سوۆناركوم توراعاسى اتاباەۆ, پارتيا جەتەكشىسى مەجلاۋك توپتاسىپ كىرگەن. ال, ستالينگە كىرمەگەن ادامنىڭ تۇسىنا «نە پرينيات» دەگەن بەلگى سوعىلعان.
سابەڭ وسى ساپارى تۋرالى ءوز اۋزىنان ايتتى دەگەن مىناداي دەرەك بار. بىراق مۇندا جازۋشى وقيعانى باسقاشا باياندايدى. 2010 جىلعى 5 قازاندا «يۋريديچەسكايا گازەتا» باسىلىمىندا جاريالانعان «دۋح سيلنىي ي نەپودكۋپنىي» اتتى ماقالانىڭ اۆتورى اليپا ۋتەشەۆا بەلگىلى جۋرناليست, جازۋشى كەمەل توقاەۆ تۋرالى ادىلەت سالاسىنىڭ ارداگەرى, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ مۇگەدەگى ىزگىلىك نۇرماعامبەت ۇلى داباەۆتىڭ اۋزىنان جازىپ العان ەستەلىكتە سابەڭ تۋرالى دەرەكتەر كەلتىرگەن. اڭگىمەنىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناداي: قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى نۇرىمبەك ءجاندىلدين رەسپۋبليكا جوعارعى سوۆەتىنىڭ ماراپات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ىزگىلىك داباەۆپەن سىيلاس بولعان. سول كىسىنى قوناققا شاقىرىپ, ءسابيت مۇقانوۆتى, باتىس قازاقستان وبكومىنىڭ حاتشىسى بيسەن جۇماعاليەۆتى, جوعارعى سوۆەت ۆەدوموستارىنىڭ باس رەداكتورى كەمەل توقاەۆتى قوسادى. العاشقى ءسوز سابەڭە بەرىلىپ, اڭگىمە قىزعان تۇستا ءجاندىلدين: «سابە, ءسىز ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا قاشان بولىپ ەدىڭىز؟» دەپ سۇرايدى. ءسابيت مۇقانوۆ: «مەن ول كەزدە قىزىل پروفەسسورلار ينستيتۋتىندا وقۋشى ەدىم. بىردە ستالينگە جولىققىم كەلدى. قابىلداۋ بولمەسىندەگى حاتشى: «قانداي ماسەلەمەن كىرەتىنىڭىزدى قاعازعا ءتۇسىرىپ بەرىڭىز, كەيىنىرەك ءوزىمىز شاقىرامىز», دەدى. بىرنەشە كۇننەن كەيىن شاقىرتۋ الىپ, باس حاتشىعا كىردىم. «قانداي شارۋامەن كەلدىڭىز؟» دەدى. «جازۋشى بولعىم كەلەدى, بىراق قازاقستاندا جازعاندارىمدى باسپايدى, دەماگوگسىڭ, سەنەن جازۋشى شىقپايدى», دەيدى. ودان ارعى وقيعا بىلاي ءوربيدى.
– بىزدە, ورتالىق كوميتەتتە ماعجان جۇماباەۆ دەگەن قازاق جازۋشىسى بار. ول بىزگە قازاقتىڭ بارلىق جازۋشىلارى تۋرالى تۇسىنىك, ماعلۇمات بەرىپ وتىرادى. سوعان تاپسىرىپ, جازعاندارىڭىزدى باسىپ شىعارىپ, ءسىزدى جازۋشى ەتىپ شىعارامىز.
– مەنى دەماگوگسىڭ دەپ جۇرگەن سول جۇماباەۆتىڭ ءوزى عوي. ول ماعان قول ۇشىن بەرە قويار ما ەكەن؟
– مەن ودان سۇرامايمىن. بۇيىرامىن, دەدى كوسەم. وسىلايشا ستالين مەنىڭ جازۋشى بولۋىما كومەكتەستى, ال قولجازبالارىمدى جۇماباەۆتىڭ ءوزى رەداكتسيالادى, – دەيدى سابەڭ ءسوزىنىڭ اياعىندا. بۇل جەردە ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا ماسكەۋدە وقۋدا جۇرگەندە بارعانىن ايتىپ, ماعجان ەسىمىن قوسقان. بۇلاردىڭ قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس ەكەنىن قازىر دالەلدەۋ قيىن. ءبىر عانا داۋسىز شىندىق – 25 جاستاعى رابفاك وقۋشىسى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ۇلكەن باتىلدىق جاساپ, كەڭەس مەملەكەتىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى يوسيف ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا بارعانى كوزسىز ەرلىكپەن بىردەي.
ءسابيت مۇقانوۆ مەرزىمدى باسپاسوزدە جاريالانعان, جاريالانباعان ولەڭدەرى مەن ماقالالارىن جيناق ەتىپ باستىرۋ تۋرالى تالپىنىسى ىسكە اسپاعان سوڭ پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە شاعىم ايتقانىن باياندادىق. سابەڭ ارتىنا: «كوشىرمەسى وزىمدە ساقتالعان بۇل ارىزدىڭ تاريحتىق جانە ادەبيەتتىك ءمانى بولعاندىقتان, قۇرمەتتى وقۋشى جولداستار, سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا سول قالپىندا تارتقىم كەپ وتىر», دەگەن جازبا قالدىرعان. وندا ورىنبور قالاسىندا تۇرعانى, مەملەكەتتىك رابفاك ستۋدەنتى بولعانى ايتىلادى. بايانداۋ حاتتىڭ جازىلۋ ماقساتى – ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنە قىرعىز حالقىنىڭ مادەني دارەجەسىن وسىرۋگە سەبەپكەر بولىپ جاتقان وبەكتيۆتىك جانە سۋبەكتيۆتىك جاعدايلاردى سيپاتتاپ بەرۋ. ودان ءارى بالالىق شاقتان ادەبيەتكە قۇمارلىعىن ايتا كەلىپ, وي-پىكىرى جات ادامداردىڭ ءوزىنىڭ ولەڭدەر جيناعىن شىعارماي جۇرگەنىن, وسى جاعداي ركپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنەن جاردەم سۇراۋعا, جيناعىن «شىعىس» باسپاسىنان كىتاپ ەتىپ باستىرۋعا جاردەمدەسۋىن وتىنۋگە ءماجبۇر بولعانىن جازادى. جازۋشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قۇجاتقا ستالين قىزىل قارىنداشپەن: «موسكۆاداعى «شىعىس» باسپاسىنا! جولداس ءسابيت مۇقانوۆتىڭ بۇل جيناعىنداعى ولەڭدەردىڭ جاقسىلارى تاڭدالىپ, جيناق بولىپ باسىلسىن. ي.ۆ. ستالين», دەپ بۇرىشتاما سوققان. الايدا, ءنازىر تورەقۇلوۆ وعان وڭ قاباعىن بەرمەي: «كورەرمىز, وقىرمىز, پىكىرىمىزدى ايتىپ, حات جازارمىز», دەپ شىعارىپ سالادى. اۆتوردىڭ بايانداۋىنشا, ءبىراز كۇندەردەن كەيىن قولجازبا پوشتامەن وزىنە قايتىپ كەلەدى.
مىنە, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ماسكەۋگە ساپارى وسىلاي اياقتالعان.
– ءسىز زەرتتەۋ بارىسىندا ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعان تاعى قانداي قازاق زيالىلارىن انىقتادىڭىز؟
– ساكەن سەيفۋللين 1925 جىلدىڭ 25 مامىرىندا ءستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعان. تىركەۋ تىزىمىنە « بىۆ.پرەد. سوۆناركوما كيرگيزي» (قازاق رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى) دەپ قاعازعا تۇسكەن. ەكەۋارا قانداي ءماسەلە قوزعالعانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ساۋەگەيلىك جاساۋ ابىروي اپەرە قويماس. دەگەنمەن, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ: «جۋىق ارادا (1960-جىلدارى. – ز.ت.), موسكۆادا ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنان ساكەن سەيفۋلليننىڭ 1925 جىلى ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنە قازاق ۇلتشىلدارىمەن كۇرەسى تۋرالى جازعان ۇزاق حاتى تابىلدى», – دەپ كۋالىك ەتۋى ساكەننىڭ ستالينگە جولىققانىن دالەلدەي تۇسەدى.(«ەسەيۋ جىلدارى», 1977).
1927 جىلعى 11 مامىردا ءستاليننىڭ الدىندا بولعان ءاليحان بوكەيحان تسەنتريزداتتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى رەتىندە تىركەلگەن جانە «ءوز شارۋاسىمەن» دەپ بەلگى قويىلعان. بۇل ارادا الەكەڭ ستالينگە ءوزى سۇرانىپ باردى ما, الدە ارنايى شاقىرتىلدى ما – بەلگىسىز. ءاليحانتانۋشى سۇلتان-حان اقۇل ۇلىنىڭ بايانداۋىنشا, ءاليحان بوكەيحاننىڭ قازاقستانعا ىسساپارمەن بارۋ ماسەلەسى قوزعالىپ, جۇمىس ورنىندا رۇقسات بەرىلمەگەننەن كەيىن ستالينگە جولىعىپ, جاعدايدى تۇسىندىرمەك بولعان. سودان كەيىن عانا ستالين تاراپىنان قازاقستانعا سۇراۋ سالىنعان. ءدال وسى ارادا ستالين الەكەڭە جاۋلىق ويلادى دەسەك, كۇپىرلىك بولار. ايتپەسە, قابىلداي ما؟ كەرىسىنشە, الەكەڭنىڭ جەكە باسىنىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن سىيلاپ, باعالاپ, پىكىرلەسكەن. جەرگىلىكتى ماڭىزى بار ماسەلەنى باسا-كوكتەپ شەشپەي, قازاقستان باسشىلارىنا جەدەلحات سوقتىرىپ, سۇراۋ سالعان. ال, سۇلتان-حان جازعانداي, «ستالين الەكەڭە جاۋلىق ويلاپ», قايتسەم, كوزىن جويام» دەسە, ۋاقىت شىعىنداپ ونى قابىلداي ما, قازاقستانعا سۇراۋ سالىپ, اۋرە بولا ما؟ ءستاليننىڭ جەكە باسىنا كۇدىك كەلتىرگەننەن گورى ناقتى فاكتىلەردىڭ اراجىگىن سالماقتاپ كورگەن ارتىق بولماس ەدى.
ءۇشىنشى ءبىر دەرەك, گولوششەكينمەن سىيىسپاي, قازاقستانداعى باسشىلىق قىزمەتىنەن بوساپ, كوممۋنيستىك اكادەميا جانىنداعى ماركسيزم كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن جۇمىسسىز سۇلتانبەك قوجانوۆتىڭ باس حاتشىنىڭ قابىلداۋىندا بولۋى. زامانداستارىنىڭ ايتۋىنشا, جيىن-توپتاردا ستالين سۇلتانبەككە: «ەي, شىڭعىسحان!» دەپ ونىڭ بەتتىلىگىن, وتكىرلىگىن, العان بەتىنەن قايتا قويمايتىن تاباندىلىعىن ەسىنە سالىپ وتىرادى ەكەن. قولداعى قۇجاتتارعا قاراعاندا ول ءستاليننىڭ الدىندا بىرنەشە مارتە بولىپ, رەسپۋبليكانىڭ ماسەلەلەرىن شەشكەن. دالىرەك ايتساق, ستالين ونى 5 رەت قابىلداعان, ال گولوششەكيندى ءبىر-اق رەت, 1927 جىلى عانا شاقىرتقان. سۇلتانبەكتى 1927 جىلى 23 اقپاندا قابىلداعاندا: «نە ماسەلەمەن؟» دەگەن سۇراقتىڭ تۇسىندا «توۆ. ستالين زناەت» دەگەن بەلگىنىڭ قويىلۋى جاقىن تانىستىعىن, ءتىپتى, سىيلاستىق سەنىمىن كورسەتسە كەرەك. گەرۋۆايتيس-ستەپۋرو دەگەن ادام كەلگەندە «توۆ. ستالين زناەت پو تۋرۋحانسكوي سسىلكە, پو ليچنومۋ ۆوپروسۋ» دەپ جازىلعان. ۋەزدىك پارتيا قىزمەتكەرلەرى كۋرسىندا تىڭداۋشى كيرسانوۆانى «بۇرىن كەلىسىلگەن», نيكولاەۆانىڭ تۇسىنا «بىۆ. زاۆ. جەنوتدەلم تسك» دەسە, لەنگنيك پەن سەدوي-ءليتۆيننىڭ تۇسىنا «يز وبششەستۆا ستارىح بولشەۆيكوۆ» دەگەن جازۋلار بار.
سماعۇل سادۋاقاسوۆ 1928 جىلعى 21 ناۋرىزدا قابىلداۋعا كىرگەندە «بىۆ. ناركومپروس كاز. رەسپ.» دەپ تىركەلىپ, «ۆ راسپورياجەنيە كازكرايكوما» دەپ قوسا جازىلىپتى. بۇل دا سماعۇلدىڭ بۇرىنعى ناركومدىعىن ەمەس, ءوزىنىڭ الدىندا بىرنەشە رەت بولعان العىر قازاق جىگىتىنىڭ قادىرىن باعالاعاندىق. 1926 جىلعى 22 اقپاندا ستالين سەيىتقالي مەڭدەشەۆتى قابىلداعان. سونىڭ الدىندا قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعان مەڭدەشەۆ تىزىمگە «قازاقستان تۇتىنۋشىلار كووپەراتسياسىنىڭ ءتوراعاسى» دەپ تىركەلگەن جانە ۆكپ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ كادر ءبولۋ ءبولىمىنىڭ رەزەرۆىندە تۇرعانى كورسەتىلگەن. قازاق اۆتونومياسىنىڭ نەگىزىن قالاپ, العاشقى توراعاسى بولعان جاسامىس قايراتكەرگە وسىنداي قۇرمەت كورسەتىلگەن.
ءسابيت مۇقانوۆپەن اڭگىمە ۇستىندە ءوزى ماقتاپ, قولداۋ بىلدىرگەن ءالىبي جانگەلديندى ستالين ءبىر جىلدان كەيىن ءوز كابينەتىندە 1926 جىلعى 15 اقپاندا قابىلداپ, اڭگىمەلەسكەن. الەكەڭنىڭ كىسىلىگىن, ۇستامدىلىعىن, تازالىعىن باعالاپ, اتتەڭ, ءبىلىمى جانە باسقارۋشىلىق الىمى جەتىسپەيدى دەپ قىنجىلعان. مەملەكەت ماسەلەسىن شەشۋگە شاماسى كەلمەيتىنىن بىلە تۇرا, جەكە باسىن قاتتى سىيلاعان.
دەمەك, ءستاليننىڭ قابىلداۋىنا كىم كورىنگەندەر ەمەس, كابينەت يەسىنىڭ نازارىنا ىلىككەندەر عانا كەلگەنى ەشقانداي داۋ تۋدىرمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
سۋرەتتە: س.مۇقانوۆ 20-جىلداردىڭ سوڭى.
