13 جاس وعىلان

«دۇنيە – ۇلكەن كول, زامان – سوققان جەل», دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, كولدەي تولقىپ, جەلدەي زۋلاپ, سۋدىرلاپ, بۇلدىرلاپ زاماندار وتسە دە, شىڭعا بىتكەن شىنارداي كۇن كەلبەتتى جاقسىنىڭ تۇلعاسى ىرىلەنە بەرمەك, جارىعى-جاقسىلىعى ورىستەپ, وركەندەمەك. ءبىر ءسات تاريحقا وي جۇگىرتسەك, «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ 1935 جىلعى 14 قاڭتار كۇنگى №12 سانىندا جاريالانعان ءبىلىمپاز قۇدايبەرگەن قۋان ۇلى جۇبانوۆتىڭ «ون ءۇش جاس كۇش» دەيتىن ماقالاسىندا: «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ شىعىپ وتىرعان وسى 13 كىسى سوندايلىق قىمبات ادامدار ەكەنى داۋسىز. بۇلار وسىنداي باقىتتى كەزەڭدە, ابىرويلى كەزەڭگە تاپ بولعان جاستار. ءتىل-ادەبيەت جۇمىسىنىڭ جوعارى دارەجەلى مامانى بولعان 13 ادام سان جاعىنان ءبىزدىڭ قازىرگى تىلەگىمىزگە سايكەس, ارينە, از, بىراق سول از بولۋىمەن قاتار, ۇلكەن ولجا, توڭكەرىستەن بۇرىن ءتىل-ادەبيەت جونىنەن ماماندىعى بار 13 ەمەس, ءبىر دە ءبىر ادامىمىز بولمايتىن. توڭكەرىستەن كەيىن دە, ءتىپتى, كەشەگە شەيىن – 1932 جىلعا شەيىن – بىزدە بۇل جۇمىستىڭ باسىندا جوعارى دارەجەلى ءبىلىمى بار ادام بولىپ كورگەن ەمەس. كىتاپ جازاتىن دا, وقىتاتىن دا, جوعارى مەكتەپتەرىمىزدە ساباق بەرەتىن دە, ەمگە ادەبيەت-ءتىل ماسەلەلەرىندە ساراپشى-ەكسپەرت بولاتىن دا – ءبارى دە سەميناريادا وقىعان, ورتاشا ماعلۇماتتىلار عانا بولاتىن», دەيدى. سودان سوڭ ويىن تومەندەگىدەي جالعاستىرادى. «سونىڭ ىشىندە وتكەن جىلى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ اتىنان قازپي-ءدىڭ الدىنا كۇردەلى مىندەتتەر دە قويىلعان. بۇل جاعدايدا جاقسى مامان جەتىستىرۋدىڭ قيىن بولۋى دا راس. وقۋدىڭ ساپاسى ويداعىداي بولماعان كەزدەرى دە بولۋى, الدە دە جوق ەمەس. بىراق سول قيىن جاعدايدىڭ ىشىندە ءجۇرىپ-اق, سول قيىندىقپەن كۇرەسە وتىرىپ-اق, مىنا 13 ماماندى قازاقستاننىڭ كەڭەس جۇرتشىلىعىنا بۇگىن تابىس ەتىپ وتىرمىز. جويىلمايتىن كەمشىلىك بولمايدى. بۇلاردىڭ ىشىندە وقۋداعى كەمشىلىكتى ءىس ۇستىندە جويا جۇرگەندەرى دە, ءالى دە جويا الاتىندارى دا بار. بۇل 13-ءتىڭ تەڭ جارتىسى تەك وقىپ قانا جۇرگەندەر ەمەس, ءتىل-ادەبيەت قۇرى­لىسىنا بەلسەنە قاتىسىپ, جا­رىسقا ءتۇسىپ جۇرگەندەر, گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە قالامىنىڭ ءىزىن كور­سەتىپ جۇرگەندەر. ىسمايىل ۇلى ەس­ماعامبەت, التىنبەكقىزى مىر­زاي, عابدوللا ۇلى مالىك, بايشى­مىر ۇلى, دايراباي ۇلى, مەيىر­بەك ۇلى سياقتىلاردى ءبىزدىڭ مادەني جۇرتشىلىعىمىز ءبىلىپ تە قالعان بولاتىن. بۇلاردىڭ ادەبيەت سىنى جونىندە ماقالالارى, ولەڭدەرى, اڭگىمەلەرى بار, باسپادان شىقتى. بۇلار مۇنداي ەڭبەكتى بۇدان بىلاي ودان دا گورى وندىرەر دەپ سەنەمىز. بۇگىن قازاقستان جۇرتشىلىعىنا 13 ماماندى تاپسىرا وتىرىپ, ولار العان بىلىمدەرىن ىسكە اسىرا الار, كوپتىڭ كۇتكەنىندەي جەمىس بەرەر, سوتسياليستىك ۇلت مادەنيەتىن قۇرۋ جۇمىسىندا بۇلار ءۇمىتتى اقتاپ, شىن قايراتكەر بولار دەپ سەنەمىز». ق.جۇبانوۆ وسىلاي دەپ اعىنان اقتارىلىپ, ءۇمىت وتىن مازداتقان. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, كسرو پەداگوگيكا عىلىمدارى اكادە­­مياسىنىڭ اكادەميگى, وقى­مىس­تى, اسكەري-مەمۋاريست مالىك عابدۋ­ليننىڭ كۋرستاسى, اباي اتىن­داعى قازاق پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا 1931-1935 جىلداردا بىرگە وقىعان مىرزاي التىنبەكوۆا (1915-2013) ءوز ەستەلىگىندە: «1932 جىلى قازاق ءتىلىنىڭ بىلگىر مامانى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بىزگە كەلىپ, لەكتسيا وقي باستادى. سىرتتاي ەستىپ, كورۋگە قۇشتار بولىپ جۇرگەن ۇستازدىڭ سىرت كەلبەتىنە قاراپ وتىرۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت ەدى. ونىڭ ۇستىنە ىزەتشىلدىگى, ءسوز مانەرى, ءوزىن اسقاقتاتپاي تومەن ۇستاي ءبىلۋى – ونىڭ ىشكى دۇنيەسىنىڭ دە تازالىعىن اڭعارتىپ تۇراتىن. تۇڭعىش پروفەسسوردىڭ قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيىنەن ءدارىس وقىعان ءار ءساتى بىزدەردى تاڭعالدىرعانى سونشا, ءبارىمىز دەمىمىزدى ىشىمىزگە تارتىپ, قىبىر ەتپەي تىڭداپ قالىپپىز. ءتىپتى, قوڭىراۋدىڭ سوعىلعانىن دا بايقاماعانبىز عوي. سوندا بارىمىزدەن باتىل مالىكتىڭ: «اعاي, ءبىز دەمالىسقا شىقپايمىز, توقتاماي سويلەي بە­رىڭىزشى», دەگەنى بار. ارينە, بۇل ءوتى­نىش قابىلداندى. ۇستاز اڭگىمەسىن تۇ­تاس ايتىپ شىقتى. ءبىز جۇبانوۆتىڭ ماڭىنا كوبى­رەك ءۇيىرىلىپ, ونىڭ عىلىم, ءبىلىم جايىنداعى اڭگىمەسىن كوپ تىڭدادىق. ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ مىنەز-ق ۇلىق, بىلىمگە دەگەن ىنتا-ىقىلا­سى­مىزدى تۇگەل اڭعارا بىلگەن ۇستا­زىمىز 1935 جىلى ينستيتۋتتى ءبىتىر­گەنىمىزدە «13 جاس كۇش» دەگەن ماقالاسىن جازعان-دى. ول ۋاقىتتا قازپي-دە ارناۋلى جاتاقحانا جوق. بىزگە توبەسىنىڭ كرە­سىن ج ۇلىپ الىپ تاستاعان ەسكى شىركەۋدەن ورىن بەردى, ءبارىمىز وقۋدى بىتىرگەنشە سوندا تۇردىق. اسحانا, تاماق جاعى دا ناشار. كۇنىنە 400 گرامم قارا نان, ايىنا 4 سوم ستيپەنديا الامىز. وسى قيىندىقتىڭ بارىنە قاراماستان ءبىز ينستيتۋتتا وقىپ, ءبىلىم الىپ جۇرگەنىمىزگە ءماز, سونشاما ريزا, باقىتتى ەدىك. ونىمىزعا جەبەۋشى بولعان قازاق حالقىنىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ادەبيەت, مادەنيەت ساڭلاقتارى – ساكەن سەيفۋللين, مولداعالي جولدىباەۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, شارافي ءالجانوۆ, سانجار اسپاندياروۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, سارسەن امانجولوۆ سىندى توپ­جارعانداردىڭ ءدارىسىن وقىپ, الدىمىزدا جۇرگەنى مە, الدە... ال ستۋدەنتتەر اراسىنداعى شارالاردىڭ ۇيىم­داستىرۋشىسى جاس تا بولسا ءما­لىك ەدى. ساباقتان قالۋ, نە كەشىگۋ دەگەندى بىلمەدىك جانە ينستيتۋتتىڭ ءتۇرلى قوعامدىق جۇمىسىنا دا بەلسەنە ارالاسامىز. مالىك ەكەۋمىز قابىرعا گازەتىن شىعارامىز. ول جەتپەسە, جاستىعىمىزعا, الىمىزگە قاراماي, ورتالىق گازەت-جۋرنالدارعا ارالاسۋعا ۇمتىلامىز. «لەنينشىل جاس», «پيونەر» گازەتتەرىنە ولەڭ, اڭگىمە جازامىز. ولار كەيدە جارىققا دا شىعىپ تۇرادى. مالىك ءوزىنىڭ سونشاما كىشىپەيىل, اقجارقىن مىنەزىمەن كۋرسقا عانا ەمەس, بۇكىل ينستيتۋتتىڭ سۇيىكتىسىنە اينالىپ كەتتى. ونى «مالىك» دەپ شاقىرعاندار بولسا, ءاردايىم: «ءاۋ, جانىم!» دەپ جاۋاپ بەرەتىن», – دەيدى. وسى نومىردە قازپي-ءدىڭ ديرەكتورى ساقاي ۇلى (ساكاەۆ) ءوز ماقالاسىندا «ۇلت كادرلارىن دايىنداۋ» جولىندا «كۇشتى جىگەرمەن قىزمەت ىستەر دەگەن زور سەنىممەن» عابدوللا ۇلى مالىكتى, ىسمايىل ۇلى ەسماعامبەتتى, دايراباي ۇلى وردا­نى, التىنبەكقىزى مىرزايدى, مەيىربەك ۇلى قانىبەكتى, بايشى­مىر ۇلى ورازدى ەرەكشە اتاپ كور­سەتەدى. ال مالىك عابدوللا ۇلى « ۇلى مىندەت – الدىمىزدا» دەيتىن پىكى­رىندە: «مەن قازپي-ءدى ون توعىز جاسىمدا ءبىتىرىپ وتىرمىن. قازپي-ءدىڭ قابىرعاسىندا جۇرگەلى ءۇش جارىم جىلداي ۋاقىت بولىپتى. ءتورت رەت بايگە الدىم. قازپي-ءدىڭ ماعان بەرگەن جەمىسىن – ەڭبەكشىلەر كوپشىلىگىنە بەرۋ, مىنە, مىندەت وسى! مەن بۇل مىندەتتى اقتايمىن» دەپ جازىپتى. ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ: «بۇگىن بوزتورعايداي شىرقاپ قا­نات قاقتىم... شىرقاپ كوتەرىلىپ, قالىق­تاپ كوك جۇزىندە جاس قاناتىمدى سەرمەيمىن» دەگەنىندە قايتپاس قاي­سار­لىق, مۇقالماس جىگەر, بۇرقى­راعان قۋات, ىزگى مۇرات بار. سول ءبىر جىلداردا, ياعني 1930-1937 جىلداردا قازپي-دە ادەبيەت, مادەنيەت, عىلىم تاريحىندا جار­قىن ءىز قالدىرعان كوسەمدەر توبى ۇستاز­دىق ەتكەن ەكەن. اقىل-ويدىڭ ورداسى, تازا, شىنايى كىسىلىكتى, بىلىكتى زيالىلار ورتاسى دەسەڭىزشى! ولار مىنا ءبىر تاريحي سۋرەتتەگى (قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆى, قور 1864) سانجار اسپاندياروۆ, ساكەن سەيفۋللين, مۇحتار اۋەزوۆ, تەلجان شونان ۇلى, مول­داعالي جولدىباي ۇلى, سارسەن امانجولوۆتار. بۇلار ۇلت, جەر, ءتىل, ۇرپاق تاعدىرى, رۋح جاسامپازدىعى ءۇشىن ءبىر ماقساتتا, ءبىر تىلەكتە جۇ­مى­لا جان اياماي قىزمەت ىستەگەن ار­داق­­تىلار, بىلگىرلەر مەن دۇلدۇلدەر ەدى. وسىناۋ ۇلى تۇلعالاردىڭ بەينەسى شوعىرلانعان تاريحي سۋرەتتىڭ جو­عارعى جاعىندا قازپي-ءدىڭ ديرەك­تورى ءشامىل ساقاەۆ (ۇلتى يا تاتار, يا باشقۇرت), ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى دۇيمەنوۆ جانە دوتسەنت ميتروفان سەمەنوۆيچ سيلچەنكو (1898-1970). ول 1917 جىلى ۆورو­نەج ءدىني سەمينارياسىن, 1924 جىلى ۆورونەج مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتە­تىنىڭ پەداگوگيكا فاكۋلتەتىن ءتامام­داعان. 1931 جىلدان باستاپ قازپي-دە ءدارىس بەرگەن. مالىك عابدۋل­يننىڭ كورسەتۋىنشە, اكادەميك م.س.سيلچەنكو لەكتسيا وقۋ با­رىسىندا قازاق ستۋدەنتتەرىن ورىس ءتى­لى­نە دە جان-ءتانىن سالىپ, ءاربىر وي­ى­­نىڭ, ءاربىر سويلەمىنىڭ بولشەگىن, ما­عى­­ناسى مەن ءمانىسىن تەرەڭ, جەتىك ءتۇ­­سىن­­دىرگەن مايتالمان ۇستاز ەدى دەيدى. قازاق ءبىلىمپازدارى س.اسفەن­دياروۆ, ت.شونان ۇلى, م.جول­دىباي ۇلى, س.سەيفۋللين م.سيل­­چەنكوعا قازاق ءتىلىن ۇيرەتىپ, كو­­كەيىنە قۇيعان, ۇلت فولكلورى مەن ادە­بيەتىنىڭ ماسەلەلەرىن زەرتتەۋىنە ءمۇ­مكىندىك تۋدىرعان. مۇنان سوڭ امبەباپ وقىمىستى, ءوزى دارىگەر, ءوزى تاريحشى, ءوزى پەداگوگ, عىلىمنىڭ ءىرى ۇيىمداستىرۋشىسى اسفەندياروۆ سان­جار جافار ۇلى (1889-1938). ول پەتەربوردا 1912 جىلى اسكەري-مەدي­تسينالىق اكادەمياسىن ءتامام­داعان. ن.ناريمانوۆ اتىنداعى شى­عىس­تانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ شىعىس تاريحى بويىن­شا پروفەسسور, بۇكىلرەسەيلىك ورتا­لىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, 1928-1933 جىلداردا قازپي مەن الماتى مەملەكەتتىك مەديتسينا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, قازاسسر دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارى, كسرو عا قازاق فيليا­لى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. ۇلتتىڭ ۇلى تۇلعاسى, كەمەل قايراتكەر س.اسفەندياروۆ ۇلت­تىق عىلىمي كادرلاردى جاقسارتۋ, قازاقتىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن دامىتۋ, عىلىمي ءتىلدى قالىپتاستىرۋ, حالىق شىعارماشىلىعىن قاستەرلەۋ (جيناۋ, جاريالاۋ, زەردەلەۋ), سونىمەن قاتار عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرى مەن قازاق زيالىلارىنىڭ جاڭا لەگى اراسىنداعى تابيعي بايلانىس ورناتۋ – عىلىمي باستى ۇستانىمى بولعان. بۇل سول جىلدارداعى قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ رۋحاني كەمەلدىلىككە جەتۋىنە, شۇعىل ەسەيۋىنە جويقىن اسەر ەتكەن. قازپي-ءدىڭ ديرەكتورى س.اسفەندياروۆ 1929 جىلى جاراتىلىستانۋ-حيميا فاكۋلتەتىنىڭ 1-ءشى كۋرسىنا قابىلدانعان قاجىم جۇماليەۆتى بەلگىلى ءبىر جازۋشىنىڭ قالاۋىمەن ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىنە اۋىستىرعاندا شىن مانىندەگى ادە­بيەت تاريحىن جاساۋشىلاردى ءتار­بيەلەۋ ءبىزدىڭ باستى نىسانامىز دەپ قاداپ ايتقان ەكەن. ءارى قاراي تومەنگى قاتاردا سولدان وڭعا قاراي سيپاتتاساق, الدىمەن پروفەسسور (1934), كورنەكتى پەداگوگ ءارى پسيحولوگ, 1932-1937 جىلدارداعى پەداگوگيكا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جانە پەداگوگيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى ءشاراپي ءالجانوۆ (1901-1937). دارىندى, دارابوز ش.ءالجانوۆ 1918 جىلى شورتاندىنىڭ باستاۋىش ۋچيليششەسىن اياقتاعان, 1920 جىلدان باستاپ قىزىل اسكەر قاتارىندا بولىپ سوعىسقا قاتىناسقان, قازاق پولكىنىڭ اسكەري كوميسسارى, مۇنان سوڭ ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ۋەزدىك ميليتسيانىڭ باستىعى, 1925 جىلى ماسكەۋدەگى اسكەري-پەداگوگيكالىق كۋرستا وقىعان. 1932 جىلى ۇلتتار اعارتۋ ينستيتۋتىنىڭ پەداگوگيكا ماماندىعى بويىنشا اسپيرانتۋراسىن اياقتاعان. ورىس, قازاق تىلدەرىندە جۇيرىك سويلەگەن. قايراتكەر ءادي ءشارىپوۆتىڭ ءوزىنىڭ ۇستازى ش.ءالجانوۆتىڭ ۇستازدىعى, شەشەندىگى, رۋحاني تازالىعى ءجونىن­دە ەستەلىگى بار. پروفەسسور ءشارا­پي ءالجانوۆ «ابايدىڭ پەدا­گوگي­كالىق تۋرالى كوزقاراسى», «ۇلت مەكتەپتەرى قازىرگى كەزەڭدە», «ەس جانە ەستە قالدىرۋ ماسەلەلەرى», «وي ماسەلەلەرى», «حالىق اعارتۋ قىزمەت­كەرىنىڭ ءبىلىمىن كوتەرۋ جايىندا باس­تى ماتەريالداردىڭ جيناعى» دەيتىن ەڭبەكتەر قالدىرعان. سارسەن امانجولوۆ (1903-1958) – 1930 جىلى ورتا ازيا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن تامامداعان. 1931-1958 جىلداردا قازپي-دە وقىتۋ­شى, دوتسەنت, پروفەسسور, قازاق ءتىلى كافە­دراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, 1934-1936 جىلداردا قازاقتىڭ ۇلت مادەنيەتى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى, ديرەكتورى. 1937-1942 جىلداردا سسسر عا قازاق فيليالىنىڭ ءتىل جانە ادەبيەت سەكتورىنىڭ مەڭ­گەرۋشىسى, 1946-1958 جىلداردا قازاق سسر عا ءتىل جانە ادەبيەت ينس­تي­تۋتىندا اكادەميالىق سوزدىك پەن تەرمينولوگيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى. ۇلى سۋرەتكەر مۇحتار اۋەزوۆ قۇداي­بەرگەن جۇبانوۆتى «ءىرى وقى­مىستى» دەپ ءادىل سيپاتتاپ, ويىن بىلايشا ورىستەتەدى: «وزدىگىنەن وقىپ, عىلىم-ءبىلىمنىڭ ءار سالاسىنان دا اجەپتاۋىر حاباردار بولعان قۇدايبەرگەن سوناۋ ەرتە ۋاقىتتاردىڭ وزىندە, 20-جىلدار ىشىندە ماتەماتيكانى, فيزيكانى, لوگيكانى, پسيحولوگيانى, رەفلەكسولوگيانى تەسىلە زەرتتەدى. سول جىلداردا قۇدايبەرگەن جاپون ءتىلىن زەرتتەدى. ونىڭ سەبەبىن سۇراعاندا ول بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەتىن: «قازاقتىڭ ءتىلى, تاريحى جونىندە قىتاي تىلىندە كوپتەگەن دەرەكتەر بار. ولاردى وقۋ ءۇشىن قىتاي ءتىلىن زەرتتەۋ كەرەك. ول وتە قيىن, كوپ ۋاقىتتى كەرەك ەتەدى. ال جاپون ءتىلى بولسا, و دا وڭاي ەمەس, بىراق قىتاي تىلىنە قاراعاندا, ول ەداۋىر جەڭىلدەتىلگەن جانە جاپوندىقتار قىتاي تىلىندەگى عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ بىرقاتارىن ءوز تىلىنە اۋدارىپ العان. مەن سول ءتىل ارقىلى قىتايدىڭ قازاق تۋرالى جازىلعان دەرەكتەرىن وقيمىن با دەيمىن». شىنىندا دا ول بۇل جۇمىستا ءبىراز تابىسقا جەتكەن. ال باتىس تىلدەرىنەن: نەمىس, فرانتسۋز, اعىلشىن ءتىلىن سوزدىكپەن پايدالاناتىن. ماعان نەمىس ءبىلىمپازدارى كيزەۆەتتەر مەن راماننىڭ شىعىس مۋزىكاسى تۋرالى جازعان كىتاپتارىنان ماقالالار اۋدارىپ بەرەتىن. ءال-ءفارابيدىڭ, قاشعاريدىڭ, مۇراعيدىڭ, حالەلدىڭ ەڭبەكتەرىندەگى مۋزىكا تۋرالى ايتقاندارىن ماعان ۇنەمى ءتۇسىندىرىپ, سولاردى پايدالانۋ كەرەكتىگىن ايتاتىن. قۇدايبەرگەن وسىنداي ءوزىنىڭ كەڭ دۇنيە تانۋ, تەرەڭ عىلىمدىق ماعلۇماتى ارقاسىندا ازعانا ۋاقىت ىشىندە كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازدى. 1932 جىلى الماتى قالاسىنا قايتا كەلگەننەن كەيىن, ول پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتتا تىلدەن پروفەسسور ءارى سسسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق­ستاندىق فيليالىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ىستەدى». وسىلايشا, تولعاعان العىر, زەيىن­دى, ەسكە ساقتاۋ, وقۋ-توقۋ, ويلاۋ قا­بىلەتى كەرەمەت سۇڭعىلا اۋەزوۆتىڭ ءوزى «بيبليانى» گرەكشە سايراتىپ, دەرەۋ ورىسشاعا اۋدارعان جانە تۇركى تىلدەرىن جەتىك بىلگەن-اۋ! بۇعان اراب-پارسى تىلدەرىن قوسىڭىز! نەتكەن ورە­لىلىك! نەتكەن بىلىمپازدىق! نەتكەن قۇشتارلىق! ساكەن سەيفۋللين (1894-1938) – مەملەكەت قايراتكەرى, اقىن, ادەبيەت تاريحشىسى, مەمۋاريست, كوسەم­سوزشى, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى. قازاق اسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باس­شىلارىنىڭ ءبىرى, «ەڭبەكشى قازاق» گازەتى مەن «ادەبيەت مايدانى» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى. مولداعالي جولدىباەۆ (1887-1937) – اعارتۋشى, پەداگوگ-ادىسكەر. 1919 جىلى جىمپيتى ۋەزى رەۆكو­مىنىڭ توراعاسى, 1920-1922 جىلداردا ورال گۋبەرنياسى اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, 1922-1924 جىلداردا قازاق اسسر وقۋ كوميسسارياتى جانىنداعى اكادەميالىق ورتالىقتىڭ توراعاسى. كپسس ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتى قازاق فيليالىنىڭ قىزمەتكەرى. تەلجان شونان ۇلى (1894-1937) ىرعىز ۋەزى امانكول بولىسىندا تۋعان. 1912-1916 جىلداردا ورىنبور مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىعان. ۇستازدىق, شىعارماشىلىق ىسپەن شۇعىل­دانعان. 1929 جىلداردا قازاق اسسر حالىق اعارتۋ كوميس­سا­ريا­تىندا قىزمەت ەتكەن. ۇلت ۇستازى اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى باس­قارعان وقۋ­لىقتار جازۋ كوميسسياسىندا بول­عان. قازپي مەن قازاق مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىعان. «قازاق ءتىلىنىڭ وقۋ قۇرالى» (1926, 1933), «ءتىل دامىتۋ» (1930), «قازاق جەر ماسەلەسىنىڭ تاريحى» (1926) دەيتىن ايتۋلى ەڭبەكتەر جازعان. زامانا تۋدىرعان تۇلعالار ءتارىزدى شىعىس تىلدەرىن جانە نەمىس ءتىلىن بىلگەن. ەنتسيكلوپەديالىق ەرۋديتسياسى وراسان, ويى قۋاتى ءبىلىمدار عىلىمي-ادىستەمەلىك سەكتور مەڭگەرۋشىسى تەلجان شونان ۇلى 1935 جىلى قازپي-ءدى بىتىرۋشىلەردى ءبىلىم-عى­لىم نارىمەن سۋسىنداتقان. ۇلتىن ءسۇي­گەن پاراسات يەسىنىڭ «ەل قازاق, ءتىل قازاقتىكى, سوندىقتان مەكتەپتە وقۋ ءتىلى قازاق ءتىلى دە بولۋ كەرەك» دەگەن ومىرشەڭ قاعيداسى بار. تەلجان شونان ۇلىنان كەيىن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى, داڭقتى «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىنىڭ اۆتورى, كورنەكتى وقىمىستى-پەداگوگ مۇحتار اۋەزوۆ جايعاسقان. مۇنان سوڭ, 1931-1935 جىلداردا ادەبيەت كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور م.پ.باتالوۆ (1901-1935). ول 1934 جىلى جاريالانعان «قا­زاق فولكلورى مەن ادەبيەتى ءجونىن­دەگى وچەرك­تەر» كىتابىنىڭ (م.س.سيل­چەنكومەن بىرىگىپ) اۆتورى. س.سەيفۋلليننىڭ «قىزىل ات» دەگەن پوە­ماسىن ورىسشا سويلەتكەن. ول 1920-1922 جىلداردا ورىنبور گۋبكو­مىندا, 1922-1925 جىلداردا قازاق حالىق اعارتۋ كوميسسارياتى مەن گازەت رەداكتسياسىندا, سونداي-اق 1924-1930 جىلداردا قازاق ولكەلىك مەديتسينا تەحنيكۋمىنىڭ ديرەكتورى بولعان. ءتۇيىپ ايتقاندا, قازپي-ءدىڭ ىرگەتاسىن قالاعان الاش ەلىنىڭ ايگىلى ۇستازدارىنا جانە ولاردىڭ ءدارىسىن, تاربيەسىن, ۇلىلىعىن بولمىسىنا دارىتقان, شاپاعاتىن كورگەن ايتۋلى شاكىرتتەرىنە مىڭ دا ءبىر تاعزىم! سەرىك نەگيموۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى. استانا.