جەكەشەلەندىرۋ – قازاقستاننىڭ دامۋىنا ارنالعان وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك

مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ كەڭ اۋقىمدى جەكەشەلەندىرىلۋىن جۇزەگە اسىرۋعا قازاقستان ەكونوميكاسى ابدەن دايىن. بۇل – ەكونوميكانىڭ باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا اپارار تۋرا جول. مەملەكەتتىك كومپانيالاردىڭ جەكەشەلەندىرىلۋى مەن ترانسفورماتسياسى – سينگاپۋر, وڭتۇستىك كورەيا, مالايزيا جانە باسقا دا بىرقاتار مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق كەرەمەتىنىڭ نەگىزىندە جاتقان پايدالى تاجىريبە. «سامۇرىق-قازىنا» اق اكتيۆتەردى وڭتايلاندىرۋ جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى, باسقارما مۇشەسى بەرىك بەيسەنعاليەۆ بۇل تاجىريبەنى قازاقستاندا قولدانۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالىپ وتىر دەگەن پىكىردە. – بەرىك تۇرسىنبەك ۇلى, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ كومپانيالارى ءۇشىن جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى قانداي ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە؟ جانە ونىڭ حولدينگتىڭ ەكى جىل بويى بەل­سەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلە جات­قان بيزنەس ترانسفورماتسياسى باع­­دار­لاماسىمەن ءوزارا بايلانىسى قانداي؟ – ترانسفورماتسيا باعدارلاماسى اياسىندا ءبىزدىڭ قور وپەراتسيالىق حولدينگ جاعدايىنان ستراتەگيالىق دەڭگەيگە ءوتۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. باسقاشا ايتقاندا, قور بولاشاقتا ەن­شى­لەس كومپانيالارىنىڭ وپەراتسيالىق قىز­­مەتىمەن اينالىسپايتىن بولادى. كوم­­پانيالار جەكە قۇندارىن ءوسىرۋ, ءۇز­د­ىك اتانۋ جۇمىستارىن ءوز قولدارىنا الا­دى. ال قور قىزمەتىنىڭ نەگىزى جاڭا قۇندى قالىپتاستىرۋ بولادى. بۇكىل الەم بو­يىنشا ستراتەگيالىق حولدينگتەر ەكى باعىتقا باسا ءمان بەرەدى: ەنشىلەس كومپانيالاردان تۇسەتىن تابىستى ارتتىرۋ جانە جاڭا, بولاشاعى بار جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالۋ, ياعني ءتيىمدى «ستارتاپتاردى» ىزدەۋ. مۇنىڭ ايقىن مىسالى رەتىندە سينگاپۋرلىق Temasek مەملەكەتتىك قورىنىڭ تاجىريبەسىن كەلتىرۋگە بولادى. ال جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى ترانسفورماتسيا ماقساتتارى ءۇشىن جۇمىس ىستەيدى, سەبەبى ول حولدينگكە تابىستى ارتتىرىپ, قانداي ماعىنادا الىپ قاراساڭ دا «نارىقتىق» ۇيىم اتانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جەكەلەي العاندا جەكەشەلەندىرۋ قور قۇرامىنان بەيىندى ەمەس اكتيۆتەردى, ياعني كىرىسىمىزدى تومەندەتىپ, ارتىق شىعىن تۋدىراتىن, جالپى العاندا حولدينگتى ءتۇسىم كورسەتكىشتەرى بويىنشا كەرى تارتاتىن كاسىپورىنداردى شىعارۋدى بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار, جەكەشەلەندىرۋ ترانسفورماتسيانىڭ باستى ماقسات­تارى­نىڭ ءبىرى – «سامۇرىق-قازىنا» اق قۇ­رى­­لىمىن وڭتايلاندىرۋعا جاردەم­دەسەدى. سونداي-اق, جەكەشەلەندىرۋ جال­پى العاندا قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن پاي­دالى بولماق: جاڭا جەكە كاسىپ­ورىن­داردىڭ پايدا بولۋى ەلدەگى نارىق­تىق ەكو­نوميكانىڭ نەگىزدەرىن نىعايتىپ, جەكە بيزنەستىڭ دامۋىنا كۇش بەرەدى. – الايدا, قور جەكە سەكتورعا ءوزىنىڭ ەڭ ناشار دەگەن كاسىپورىندارىن بەرىپ وتىرعان جوق قوي؟ – ارينە. «سامۇرىق-قازىنا» اق جەكە سەكتورعا ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە جاڭا سالالاردى دامىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك باستامالار اياسىندا قۇرىلعان كومپانيالاردى اۋدارىپ وتىر. بۇل – اياققا تۇرعان, تابىس­تى, ءتيىمدى كاسىپورىندار. اتالعان ءوندىرىس­تەردى مەملەكەتتىڭ دۇنيەگە اكەلىپ قانا قويماي, بىرتىندەپ دامىتىپ, جە­تىلدىرگەنىن ءتۇسىنۋ ماڭىزعا يە. بۇلاي ىستەۋ سول كەزدەرى نەگە مەملەكەتتىڭ عانا قولىنان كەلدى؟ ونىڭ بىرقاتار وبەك­تيۆتى سەبەبى بار. بۇل – وسىنداي اۋقىم­داعى جوبالار ءۇشىن قازاقستاندىق بيزنەس وكىلدەرىنىڭ تاجىريبەسى مەن قارجى­لىق مۇمكىندىكتەرىنىڭ بولماۋى; ستراتە­گيالىق سەرىكتەستەرىمىزدىڭ, ياعني ينۆەستورلاردىڭ مەملەكەتتىك كەپىل بول­ماعان جاعدايدا قولايلى شارتتار بوي­ىنشا جۇمىس ىستەپ, قارجىلاندىرۋ ۇسىنۋعا دايىن بولماۋى. وبەكتيۆتى تۇردە ايتقاندا, سول جىلدارى اتالعان جو­با­لاردىڭ كوپشىلىگىن دوڭگەلەتىپ اكەتۋگە جەكە بيزنەستىڭ شاماسى جەتپەس ەدى. قازىر بۇل كومپانيالاردى ەكونو­ميكانىڭ ودان ءارى دامۋى ءۇشىن نارىقتىق ورتاعا اۋىستىرۋعا بولادى, اۋىستىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, تابىستى تۇردە جۇمىس ىستەپ وتىرعان, بىراق قور كومپا­نيالارى قىزمەتىنىڭ سالاسىنا تىكە­لەي قاتىسى جوق كاسىپورىندار مەن مەكە­مەلەر دە جەكەشەلەندىرىلەدى. ماسە­لەن, «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اكتسيو­نەرلىك قوعامى م.تىنىشپاەۆ اتىنداعى قازاق كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار اكادەمياسىن باسەكەلەستىك ورتاعا شىعارىپ جاتىر. كولىك اكادەمياسى بايىرعى تاريحى, ابىرويلى پروفەسسورلارى, قۋاتتى اكادەميالىق ءداستۇرى بار بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. الايدا ونىڭ ۇلتتىق تەمىرجول كوم­پا­نيا­سىنىڭ فۋنكتسيالارىنا تىكەلەي قا­تىسى جوق. «قتج» الدىندا وقىتۋ ەمەس, جۇك جانە جولاۋشىلار تاسىمالىن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتى تۇر. مىنە, وسى سە­بەپتى بۇل اكتيۆ جەكەشەلەندىرىلۋى كەرەك. – ءسىز قور كومپانيالارىنىڭ ءبىر بولىگىن جەكەشەلەندىرۋ بۇكىل ەل ەكونو­ميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا جانە باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىگىن ارت­تىرۋعا جۇمىس ىستەيدى دەدىڭىز. ءوز ءپى­كىرىڭىزدى دايەكتەي كەتەسىز بە؟ – تۇسىندىرەيىن. مەن قوردىڭ ەڭ قۋاتتى جانە تابىستى كاسىپورىندارىن جەكەشەلەندىرۋ, ءتىپتى قازىر ءبىز باستاپ جاتقان ءىشىنارا جەكەشەلەندىرۋ بولسىن, باسەكەگە ەڭ قابىلەتتى سەكتورلاردىڭ جىلدام دامۋى ءۇشىن ەكونوميكادا قاجەتتى جاعداي تۋعىزادى دەپ ايتار ەدىم. ەڭ تابىستى دەگەن الەمدىك تاجىريبە وسىعان مەڭزەيدى. جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسىن ءازىر­لەۋ بارىسىندا سينگاپۋرلىق ۇكى­مەتتىڭ «Yellow Pages Rule» قاعي­دالارى زەرتتەلدى. اتالعان باعدارلاما اياسىندا كەزىندە بۇكىل الەمگە تانىمال «تەماsەك» مەملەكەتتىك حولدينگى ترانسفورماتسيا­دان وتكەن بولاتىن. «Yellow Pages Rule» قاعيدالارى, جەكەلەي العاندا, جەكە بيزنەس-قۇرىلىمدار قاتارىنان كەم دەگەندە ءبىر باسەكەلەس بار سالالاردان مەملەكەتتىڭ شىعۋىن بىلدىرەدى. سينگاپۋردا وسىنداي جاعداي قامتاماسىز ەتىلگەن كەزدە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى اسا قۋاتتى قارقىنعا يە بولدى. اتالعان تاجىريبە اسا پايدالى بو­لىپ شىعىپ, كوپتەگەن مەملەكەت جاڭ­عىرتۋ بارىسىندا ونى باسشىلىققا الىپ, ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزدى. قازاقستان 2014-2015 جىلدارى ودان ءارى جاڭعىرتۋ ءۇشىن اۋقىمدى جەكەشەلەندىرۋ مەن ترانسفورماتسيا قاجەتتى تالاپ بولىپ تابىلاتىن ەكونوميكانىڭ دامۋ دەڭگەيىنە جەتتى. ءوز كومپانيالارى ارقىلى مەملەكەت قانا ەمەس, جەكە ينۆەس­تورلار دا ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ, ونىڭ ءارتاراپتاندىرىلۋىنىڭ, باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋدىڭ ءوسىم درايۆەرى بولا الادى. قور جۇرگىزىپ وتىرعان جەكەشەلەندىرۋ باعدارلاماسى ودان ءارى جاڭعىرتۋ  ءۇشىن ەڭ قولايلى دەگەن جاعدايمەن قامتاماسىز ەتەتىن وسىنداي نارىقتىق ورتانى جىلدام قالىپتاستىرۋعا كومەككە كەلەدى. ناتيجەسىندە, وسىنىڭ ءبارى قازاقستانعا الەمنىڭ باسەكەگە ەڭ قابىلەتتى ەلدەرىنىڭ قاتارىنا جىلدام كىرۋگە جول اشادى. – قورداعى جەكەشەلەندىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭى قالاي ءوتتى؟ 2014-2015 جىلدارى قانداي وبەكتىلەر ساتىلدى جانە ولاردىڭ قايسىسى ەڭ ۇلكەن سۇرانىسقا يە بولدى؟ – جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى اياسىندا 2014-2015 جىلدارى جالپى سوماسى 63,1 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 38 اكتيۆ ساتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-تىڭ 22, «قازمۇنايگاز» ۇك» اق-تىڭ 7, «قازاقستان ينجينيرينگ» اق-تىڭ 4 جانە «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق-تىڭ, «قازاتومونەركاسىپ» ۇاك» اق-تىڭ جانە «سامۇرىق-قازىنا» جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى» اق-تىڭ ءبىر-بىردەن اكتيۆى بولدى. سونىمەن قاتار, وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 13 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجىعا «KEGOC» اق-تىڭ «حالىقتىق IPO-سى جۇرگىزىلدى. قوردىڭ بىردە-ءبىر ساتىلعان اكتيۆ بويىنشا باعانى ارزانداتپاعانىن وسى ارادا ايتا كەتۋىم ءجون بولار. 2014 جىل بويىنشا ساتىپ الۋ باعاسى باستاپقى باعادان 6,9 پايىزعا, ال 2015 جىلى 4 پايىزعا جوعارى بولدى. ەگەر جالپى ەل بويىنشا اكتيۆتەردى ساتۋدان تۇسكەن ءتۇسىمدى قاراستىرساق, «سامۇرىق-قازىنانىڭ» كەلىپ تۇسكەن قاراجاتتىڭ جالپى كولەمىنە قوسقان ۇلەسى 78 پايىزعا تەڭ, بۇل ەل بويىنشا تىركەلگەن 80,5 ميلليارد تەڭگە كولەمىندەگى ءتۇسىمنىڭ 63,1 ميلليارد تەڭگەسىن قۇرايدى. – باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە قانداي دا ءبىر قيىن­دىقتار بولدى ما؟ باعدار­لاما­نىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنەن سوڭ ساتۋ مەحا­نيزم­دەرى جەتىلدىرىلدى دەگەن دەرەكتەر بار. – ايتارلىقتاي قيىندىق تۋىنداعان جوق, الايدا 2016-2020 جىلدارعا ار­نال­عان جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جاڭا جوسپارىنىڭ جەتىلدىرىلگەن ادىستەرى نە­گىزىندە دايىندالعانى راس. كوپ رەتتە بۇل قور اكتيۆتەرىن ساتۋدا بارىنشا ايقىندىقتى قامتاماسىز ەتۋ تالاپتارىمەن, ينۆەستورلاردىڭ كەڭ اۋقىمىن تارتۋ قاجەتتىلىگىمەن جانە قىزىعۋشىلىق تانىتقان بيزنەسمەندەرگە بارىنشا كوپ اقپارات بەرۋمەن بايلانىستى بولدى. جوسپار «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ وبەكتىلەرىن بەكىتىلگەن ەكى ءتىزىم بويىنشا ساتۋدى قاراستىرادى. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى جەكە­شە­لەندىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىنىڭ كەشەندى جوسپارىن بەكىتۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. اتالعان كەزەڭ اياسىندا باسەكەلەستىك ورتاعا مەم­لەكەتتىك جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردان 783 اكتيۆتى بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ 217-ءسى «سامۇرىق-قازىنا» كومپانيالار توبىنا كىرەدى. ءبىزدىڭ اكتيۆتەردى جاڭا كەشەندى جوسپار بويىنشا ساتۋ ەكى توپقا ءبو­لىن­گەن. ءبىرىنشى توپقا ء(تىزىم 1) ەڭ ءىرى دەگەن, باسىمدىققا يە 44 قور اكتيۆى كىردى. ولاردى بارىنشا ايقىندىقتى جانە پروتسەستىڭ باقىلاۋدا بولۋىن قام­تاما­سىز ەتۋ ءۇشىن تاۋەلسىز كەڭەسشىلەردى جۇمىل­دىرۋ ارقىلى ساتۋ جوسپارلانىپ وتىر. اتالعان 44 اكتيۆتىڭ جەتەۋى 2020 جىلعا دەيىن IPO-عا شىعارىلاتىن بولادى. 173 كومپانيادان تۇراتىن اكتيۆتەر­دىڭ ەكىنشى توبى جەڭىلدەتىلگەن تارتىپپەن, كوپ رەتتە ەلەكتروندىق اۋكتسيون ءادىسى ارقىلى ساۋداعا شىعارىلادى. بىراق مۇندا دا ءبارى بارىنشا ايقىن جۇرەدى. اكتيۆتەردىڭ ەكىنشى ءتىزىمىن ساتۋ بويىنشا جۇمىس 2016 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اياقتالادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. – «ءبىرىنشى تىزىمگە» كىرەتىن وبەك­تىلەر مەن كاسىپورىندار قان­داي قاعيدالار بويىنشا جەكەشە­لەن­دىرىلەتىن بولادى؟ بۇدان مەملەكەت مۇددەسى زارداپ شەكپەي مە؟ – اكتيۆتەردىڭ اتالعان توبى بويىنشا اۋقىمدى دايىندىق جۇمىستارى جۇرۋدە, ودان ءارى «جول كارتالارىن» جانە ساتۋعا شىعارۋدىڭ جوسپار-كەستەلەرىن دايىنداۋ ءۇشىن تاۋەلسىز كەڭەسشىلەر ىسكە جۇمىلدىرىلۋدا. كاسىپورىنداردىڭ بارلىق ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرىپ, قور ءۇشىن قولايلى جەكەشەلەندىرۋ شارتتارىن ۇسىنۋدى ماقسات ەتكەن اۋقىمى جاعىنان اسا زور تالداۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. مۇددەلى «ويىنشىلار» تاراپىنان بولۋى مۇمكىن قانداي دا ءبىر ايلا-امال نەمەسە ءلوببيزمدى جوققا شىعارۋ ءۇشىن مۇنىڭ ءبارىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­مەر-ءمينيسترىنىڭ توراعالىق ەتۋى­مەن ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ جونىندەگى مەم­لەكەتتىك كوميسسيا باقىلاۋعا الىپ وتىر. سونداي-اق, اتالعان كاسىپورىندار توبىن جەكەشەلەندىرۋ بارىسىندا مەم­لەكەت مۇددەسى ەشقانداي زيان شەكپەيدى دەپ سەندىرە الامىن. مىسالى, IPO-عا شىعارىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىرعان 7 اكتيۆتىڭ ارقايسىسى بويىنشا اكتسيالاردىڭ 25 پايىزدان اسپايتىن كولەمى عانا جەكەشەلەندىرىلەتىن بولادى. قالاي بولعاندا دا اتالعان جەتى كوم­پانيانىڭ باقىلاۋشى پاكەتى مەملە­كەتتىڭ, «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ قولىندا قالادى. – «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىم نە سەبەپتى قابىلداندى؟ «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ قانداي كومپانيالارىنىڭ اك­تسيالارى بولاشاقتا IPO-عا شىعا­رىلادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر؟ – «حالىقتىق IPO» باعدارلاماسىن توقتاتۋ تۋرالى شەشىمدى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى قابىلدادى. ءوز تاراپىمنان قوردا ءبىزدىڭ IPO ءجۇر­گىزۋگە مۇددەلى ەكەنىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى. جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەشەندى جوسپارىنا سايكەس قوردىڭ 44 ءىرى اكتيۆى­نىڭ 7-ەۋىن 2020 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن IPO-عا شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىندا «قازاقستان تەمىر جولى», «سامۇرىق-ەنەرگو», «تاۋ-كەن سامۇرىق», «قازپوچتا», «ەير استانا» جانە باسقالار بار. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, كەز كەل­گەن كومپانيانىڭ اشىق IPO-عا شى­عۋى ارقاشان دا اكتسيالار ساۋداسى­نان ۇلكەن ءتۇسىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, سونىمەن قاتار كومپانيا ايقىندى­عىنىڭ قايتالانباس جوعارى دەڭگەيىنە قول جەتكىزىلىپ, ۇيىم تۋرالى اقپارات جاريالانادى, ال اكتيۆتىڭ ءوزى ەڭ ناقتى, شىنايى نارىقتىق باعالاۋعا يە بولادى, سەبەبى ول سۇرانىس جانە ۇسىنىس بالانسىمەن انىقتالادى. سونداي-اق, كلاسسيكالىق IPO مەحانيزمى – كوپشىلىك ماقۇلداعان الەمدىك ستاندارت جانە ول اتالعان پروتسەسكە جەكە تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىنا تىيىم سالمايدى. سوندىقتان, قاراپايىم قازاق­ستان­دىقتار جاقىن ارادا اتالعان كومپا­نيا­لاردىڭ ورتاق يەلەرىنىڭ قاتارىنا كىرىپ, سونىڭ ارقاسىندا قور نارىعىندا جاقسى اقشا تابا باستايدى دەپ ويلايمىن. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن مارات اققۇل, «ەگەمەن قازاقستان».