قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىق ءرولى ءادىل باعالاندى

ناۋرىزدىڭ 31-ءى كۇنى قازاقستان مەن اقش پرەزيدەنتتەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن باراك وباما يادرولىق قاۋىپسىزدىك جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە جاسادى. سونداي-اق, بۇل كۇنى ۆاشينگتوندا يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت شەڭبەرىندە يادرولىق قارۋعا قارسى كۇرەستە ماقساتتى شارالار اتقارىپ, ساۋاتتى باستامالار كوتەرگەن, بۇل ماسەلەدە وزىندىك باعىتىن ايقىنداپ العان قازاقستان جاعىنا ارنايى ناگرادا تاپسىرىلدى. يادرولىق قاۋىپسىزدىك جانە تاراتپاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەدە تاراپتاردىڭ يادرولىق ماتەريالداردى ساقتاۋ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ەكى مەملەكەتتىڭ اتالعان سالادا ءىس جۇزىندە ءوزارا ءىس-قيمىل جاساسۋدى جالعاستىرۋعا جالپى بەيىلدى ەكەنى راستالعان. سونىمەن بىرگە, بۇل كۇنى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى ءرولى تاعى ءبىر رەت مويىندالدى. ناقتىلاي ايتقاندا, ۆاشينگتوندا باستالعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميت اياسىندا قازاقستاننىڭ كوشباسشىلىعى اتالا كەلىپ, «قازاتومونەركاسىپ» اكتسيونەرلىك قوعامىنا ارنايى ناگرادا ۇسىنىلدى. ونى ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ قابىلداپ الدى. شاراعا «قازاتومونەركاسىپ» اق باسشىسى اسقار جۇماعاليەۆ قاتىستى. قازاقستانعا بۇل ماراپاتتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدەگى كوشباسشىلىق قىزمەتى مەن تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ باعىتىنداعى جۇيەلى جۇمىستارى  ءۇشىن بەرىلگەنىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. نەگىزىندە, الەمدەگى يادرولىق-فيزيكالىق قاۋىپسىزدىكتى قولداۋ جانە قامتاماسىز ەتۋدىڭ, سونداي-اق, سالاعا قاتىستى وزگە دە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنىپ جۇرگەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق كوشباسشىلىق ءرولى جوعارى دەڭگەيدە باعالانۋدا. قازىرگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدىڭ عالامدىق دەڭگەيدەگى باستى جەتىس­تىكتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتوم ەنەرگيا­سى جونىندەگى حالىقارىلىق اگەنت­تىكپەن (ماگاتە) 2015 جىلعى 27 تامىزدا  تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن قۇرۋ بويىنشا كەلىسىمگە كەلگەنىن ايتۋعا بولادى. جالپى, قازاقستان  بۇل حالىقارالىق اگەنتتىككە 1994 جىلى مۇشە بولىپ قابىلدانعان. ءوزىن يادرولىق قارۋى جوق ەل دەپ جاريالاۋىنا جانە سەمەي اتوم سىناق الاڭىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋىنا وراي قازاقستاننىڭ اگەنتتىكتىڭ قىزمەتىنە ارالاسۋىنىڭ وزىندىك جوعارى ماڭىزى بار. ءوز كەزەگىندە ماگاتە 1994 جىلدان بەرى قازاقستاندا اتوم قۋاتىن پايدالانۋ سالاسىنداعى اسا قاجەتتى ماسەلەلەردى شەشۋگە قولداۋ ءبىلدىرىپ كەلەدى. بۇل سالادا زاڭدار مەن قۇجاتتار جۇيەسىن جاساۋعا كومەكتەسۋ, يادرولىق رەاكتورلارعا جانە يادرولىق وتىن تسيكلدى كاسىپورىندارعا ساراپتاۋ-تالداۋ جاساۋ, رەسپۋبليكانىڭ ءارتۇرلى ۇيىمدارىنا اسپاپتار مەن جابدىقتار تۇرىندەگى تەحنيكالىق كومەك بەرۋ جاقساردى. سەمەي سىناق الاڭىندا رادياتسيالىق جاعدايدىڭ قازىرگى كۇيىن انىقتاۋ ماقساتىندا ماگاتە ماماندارىنىڭ ءۇش وكىلدىگى (ميسسياسى) جۇمىس ىستەدى. 1994 جىلى شىلدەدە الماتىدا قازاقستان مەن ماگاتە اراسىندا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جونىندەگى شارتقا بايلانىستى كەپىلدىكتەر بەرۋدى قولدانۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. بۇل كەلىسىمدى دايىنداۋ مەن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا اگەنتتىك جاعىنان قازاقستانعا بارىنشا كومەك كورسەتىلدى. وسى ورايدا ەسكە سالا كەتسەك, قازاقستان – الەمدە ءبىرىنشى بولىپ يادرولىق قارۋدان باس تارتقان ەل. 1989 جىلى قازاقستاندا سول ۋاقىتقا دەيىن 468 يادرولىق سىناقتى جۇزەگە اسىرعان سەمەي پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردى توقتاتىپ, جابۋعا شاقىرعان «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى دۇنيەگە كەلدى. 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارنايى جارلىعىمەن سەمەي پوليگونىن جاپتى. 2009 جىلى ەلباسى 29 تامىزدى يادرولىق قارۋدان باس تارتۋدىڭ بۇكىلالەمدىك كۇنى دەپ جاريالاۋ جونىندە باس­تاما كوتەردى. بۇل ۇسىنىس بۇۇ تاراپىنان قولداۋ تاپتى. ايتا كەتەيىك, 50 مەملەكەت پەن حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قاتىسىپ جاتقان ۆاشينگتونداعى يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى  IV سامميت ءوز جۇمىسىن جالعاستىرۋدا. وعان قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسۋدا. بۇل سامميت اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان» – ۆاشينگتوننان.