تۇتاستىق تۇعىرى بەرىك

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى مەن استانا قالاسىنىڭ ءماسليحاتى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بارىسىن «گراند پارك ەسىل» قوناقۇيىندە ورنالاسقان حالىقارالىق ءباسپاسوز ورتالىعىنا الەمدىك ۇيىمدار مەن شەتەلدىك تاۋەلسىز بايقاۋشىلار مەن ساراپشىلار كەزەكپەن كەلىپ, ءوز جۇمىستارىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرى تۋرالى جۋرناليستەرگە بريفينگ بەرىپ وتىردى. قازاقستان ۇنەمى بىرتۇتاستىق كورسەتەدى ءباسپاسوز ورتالىعىنا تۇستەن كەيىن كەلگەن بايقاۋشىلاردىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ بەلگىلى ساياسات­تانۋ­شىسى, ۇلتتىق ستراتەگيا ينس­تيتۋتىنىڭ حالىقارالىق جوبا­لار جونىندەگى ديرەكتورى يۋري سولوزوبوۆ بولدى. ول ءوزىنىڭ بۇگىنگى بايقاۋشىلىق قىزمەتىنىڭ بارىسى تۋرالى بىلاي دەدى: «مەن قازاقستانعا كەلگەن سايىن مۇنداعى دوستىق پەيىلگە ارقاشان ريزا بولىپ, جوعارى كوڭىل-كۇيدە جۇرەمىن. بۇل ساياسي ناۋقاندارعا دا بايلانىستى. وسى جولى مەن تمد بايقاۋ­شىلارى قۇرامىندا كەلىپ, سايلاۋدىڭ زاڭ تالاپتارىنا ساي ءوتىپ جاتقاندىعىن كوردىم. بىزگە بارلىعى 8 سايلاۋ ۋچاسكەسىنە بارۋ كەرەك ەدى, مەن ازىرگە بەسەۋىنە بارىپ قايتتىم. سايلاۋ پروتسەسى اياقتالعانشا تاعى دا ۇشەۋىنە بارىپ, داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىن باقىلايتىن بولامىن. مەن بارعان بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە ەشقانداي زاڭبۇزۋشىلىق, كەلەڭ­سىز جاعدايلار بولعان ەمەس. ءبا­رىندە دە حالىق تارتىپپەن, اسقان ۇيىمشىلدىقپەن كەلىپ, ءبىر كىسىدەي داۋىس بەرىپ جاتتى. دەگەنمەن, بۇل سايلاۋداعى بەلسەندىلىك وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاراعاندا تومەندەۋ ەكەنىن ايتا كەتۋگە ءتيىسپىن. وندا حالىق كەزەككە تۇرىپ داۋ­ىس بەرگەنىن كورگەن ەدىك. بۇل قا­زاقستاندىقتاردىڭ ءوز ليدەرىنە دەگەن شەكسىز قۇرمەتىنىڭ, زور سەنىمىنىڭ بەلگىسى ەكەنى انىق. حالىقتىڭ مىزعىماس بىرلىگى, ءبىر كوشباسشىنىڭ سوڭىنا ەرگەن تۇتاستىعى وسىندايدا كورىنەدى», دەدى يۋ.سولوزوبوۆ ءوزىنىڭ سوزىندە. بولاشاعى زور ەل ءباسپاسوز ورتالىعىنىڭ ءمىن­بەرىنە ليتۆالىق تاۋەلسىز باي­قاۋشىلار گەديمانيس ياناۆونيس پەن يوناس ياگميناس كوتەرىلگەندە ءبىرشاما سەرپىلىس بولدى. ويتكەنى, ليتۆا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتتارى بولىپ تابىلاتىن بۇلار ەكپا بايقاۋشىلارى دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا كەلگەن ەدى. ۇنەمى وتكىر پىكىر, توسىن وي ايتىپ ءجۇ­رەتىن بۇلاردىڭ سوزدەرى بىزگە ۇنەمى كەلەتىن قوناقتارعا قاراعان­دا ەرەكشە بولۋى مۇمكىن عوي. سوندىقتان دا, جۋرناليستەر ولاردىڭ پىكىر­لەرىنە قۇلاق ءتۇردى. ءوزىنىڭ ءسوزىن استانانىڭ عاجا­يىپ قالا ەكەنىن ايتۋدان باستاعان گ.ياناۆونيس كەڭ دالادا وسىنداي قالانىڭ ءوسىپ شىققانىنا تاڭدانىسىن جاسىرمادى. ماعان بۇرىن قازاقستاندا قىزمەت ءىس­تەگەن امەريكالىق دوسىم وسىنى ايتقاندا سەنە قويماعان ەدىم, سويتسەم, استانا شىنىندا دا, الەمنىڭ ايتاقالارلىق ءبىر قالا­سىنداي بولعان ەكەن. الىپ-قوسارى جوق, بۇل – فانتاستيكا, دەدى ول. سايلاۋ تۋرالى ايتقاندا, ول ءبىزدىڭ بيلىكتىڭ بولاشاعى زور ەكەندىگىن, ستراتەگيالىق وزىندىك باعدارى بار ەكەندىگىن قاناعاتپەن اتادى. ءوزىمىز بولعان سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ بارىندە ادامدار وزدەرىنىڭ بولاشاققا سەنىممەن باراتىنىن سەزدىرىپ, ەشقانداي ابىرجىماي, الاڭداماي ءوز داۋىس­تارىن قالاعان پارتياسىنا بەرىپ جاتتى. ەشقانداي زاڭبۇزۋشىلىق, تالاس بولعانىن كورگەن جوقپىز. ءسوزىنىڭ سوڭىندا, ول قازاق­ستاننىڭ ەشكىمگە الاڭداماي, تاۋەلسىز ساياسات جۇرگىزىپ وتىر­عا­نىنا ءتانتى ەكەنىن تاعى بەر رەت اتاپ ءوتتى. ونىڭ ءسوزىن تولىقتىرعان يو­ناس ياگميناس تا استانانىڭ ساۋلەتىنە قاتتى تاڭىرقايتىنىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. مەن الەمنىڭ تالاي ەلدەرىندە بولدىم, استانانىڭ ءسانى سولاردىڭ ەڭ الدىڭعى قاتارىندا دەپ ايتا الامىن. مەن بۇرىنعى ءوندىرىسشى رەتىندە استانانىڭ جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىن كورىپ تۇرمىن, دەدى ول. ال سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بارىسى تۋرالى ول: «مەنىڭشە, ەڭ تىمىسكى دەگەن ادامنىڭ ءوزى بۇل سايلاۋدان كەمىستىك تابا المايتىن شىعار. ءبارى دە جوعارى دارەجەدە ۇيىمداستىرىلعان. بارلىق سايلاۋشىلاردىڭ قۇقى تولىعىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. ەشقانداي زاڭبۇزۋشىلىق جوق», دەدى ي.ياگميناس. دۋماداعى جالعىز قازاق ءباسپاسوز ورتالىعىنىڭ ءمىن­بەرىنە كەلەسى بولىپ رە­سەي مەملەكەتتىك دۋماسى ءتور­اعا­سىنىڭ ورىنباسارى, ۇقشۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى بايقاۋشىلار دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا كەلگەن ۆلاديمير ۆاسيلەۆ شىقتى. ول ءوز سوزىندە قازاقستان وزىنە ەرەكشە جاقىن ەكەنىن, اكەسى ءابدۋاليدىڭ دە وسىندا جەرلەنگەنىن ايتتى. مەنىڭشە, جالپى جاعدايدى بارلىق بايقاۋشىلار بىرتەكتى باعالايتىن شىعار. ويتكەنى, سايلاۋ ۇدەرىسى وتە ۇلكەن ۇيىم­شىلدىقپەن ءوتىپ جاتىر. بارلىق سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە حالىقتىڭ سايلاۋ قۇقىن جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىستى جاعدايلار جاسالعان. مەن جەتى ۋچاسكەدە بولىپ, ەشقانداي جەردە زاڭبۇزۋشىلىق كورگەن جوقپىن. رەسەي مەملەكەتتىك دۋماسىنان بارلىعى – 13, ال فەدەراتسيا كەڭەسىنەن 5 دەپۋتات كەلگەن ەدىك, ءوزارا پىكىر الىسقاندا ولاردىڭ ءبارى دە ساي­لاۋدىڭ ۇيىمشىلدىقپەن ءوتىپ جاتقانىن اۋىزعا الدى. ءبارىمىز دە سايلاۋشىلاردىڭ ساياسي ۇستا­نىمدارىنىڭ جوعارى ەكەنىن كوردىك. كوپتەگەن ۋچاسكەلەردە ولار كەزەككە تۇرىپ داۋىس بەرىپ جاتتى, دەدى ۆ.ۆاسيلەۆ. اكەسىنىڭ قازاق ەكەنىن ءوزى اۋىزعا العان سوڭ ءبىز جۋرناليستىك اۋەستىكپەن ودان «رەسەي دۋما­سىن­داعى جالعىز قازاق» دەپ جا­زۋى­مىزعا بولا ما دەپ سۇراعانىمىزدا ول: «وعان ءسىزدىڭ قۇقىڭىز بار, بىراق مەن پاسپورتتا ورىس دەپ جازىلعانمىن», دەدى. ونىڭ ءسوزىن ماسكەۋدىڭ ساياسي زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى سەرگەي ماركوۆ جال­عاستىردى. ول ءوزىنىڭ ءسوزىن قازاقستاندىقتاردى ۇيىم­شىل­دىقپەن ءوتىپ جاتقان سايلاۋ پروتسەسىمەن جانە ناۋرىز مە­رەكەسىمەن قۇتتىقتايتىنىن ايتۋدان باستادى. مەن – رەسەيدەگى قوعامدىق پالاتانىڭ ازاماتتىق ميس­سيا­سىنىڭ اتىنان كەلگەن باي­قاۋشىمىن. ءبىز ارىپتەس­تەرىمىزبەن بىرگە التى سايلاۋ ۋچاسكەسىن ارالاپ شىقتىق. ەشقانداي زاڭ­بۇزۋشىلىق, تالاس-تارتىس دەگەندى كورگەن جوقپىز, بارلىق جەردە دە داۋىس بەرۋ پروتسەسى قولدانىستاعى زاڭنىڭ شەڭبەرىندە ىسكە اسىرىلىپ جاتتى. سونىمەن بىرگە, حالىقتىڭ باسقارۋ ينستيتۋتتارىن قولداۋعا دەگەن ازاماتتىق بەلسەندىلىكتەرىن كورىپ ءتانتى بولدىق. جالعىز-اق ايتاتىن نارسە, سايلاۋشىلار ءتىزىمىن جاساۋدا عانا ازداعان وسالدىق بارى بايقالدى. ۋچاسكەگە كەلگەن كەيبىر سايلاۋشىلار تىزىمنەن وزدەرىن تابا الماي جاتتى. الايدا, كومپيۋتەرلىك-اقپاراتتىق ورتا­لىقتار ۇيىمداستىرىلعان ەكەن, ادامدار سودان وزدەرىنىڭ قاي ۋچاسكەگە بارۋ كەرەكتىگىن تاۋىپ الا قويدى. ارينە, مۇن­داي ولقىلىقتار سايلاۋدىڭ ءناتي­جەسىنە اسەر ەتە المايدى. مەن بايقاۋشى بولىپ قاتىسقان بارلىق ەلدەردە دە وسىنداي ولقىلىقتار بولىپ جاتتى, دەدى ول. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزىلگەنىن دۇرىس دەپ سانايتىنىن ايتىپ ءوتتى. ويتكەنى, جاڭا ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جاڭا ادامداردىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن. مەن مۇنى وتە دۇرىس جانە اقىلدى قادام دەپ سانايمىن, ول ساياسي تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ امالى ەكەنى داۋسىز, دەدى ساياساتتانۋشى. اشىق تا, ءادىل ۇدەرىس ءباسپاسوز ورتالىعىنداعى سوڭعى بريفينگتى گرەكيا-ەۋرازيا ىسكەرلىك كەڭەسىنىڭ پرەزيدەنتى, گرەكيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسارى سپيريدون كۋۆەليس بەردى. بارلىق شەشەندەر سياقتى ول دا ءوزىنىڭ ءسوزىن استانانىڭ قۇرىلىسىنا, اسەم ساۋلەتىنە تاڭعالىستان باستادى. وسىنداي اسەم قالانى تۇرعىزعان ادامنىڭ ەسىمى تاريحتا ءسوزسىز قالارى داۋسىز, دەدى ول. سونىمەن قاتار, ول ەۋرازيالىق ىسكەرلىك كەڭەستىڭ جاندانا باستاعانىنا دا توقتالىپ ءوتتى. بۇل ىسكەرلىك قادامنىڭ بولاشاعى زور بولاتىنىنان ءۇمىتتىمىز, دەدى شەشەن. سايلاۋ ۇدەرىسىن بايقاۋ جۇمىستارى تۋرالى ايتقاندا, شەشەن ونىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن اتاپ ءوتتى. وعان قوعامداعى بارلىق باعىتتاعى ساياسي كۇشتەر قاتىستىرىلىپتى. سونىڭ ىشىندە اتقارۋشى بيلىك پارتياسى, الەۋمەتتىك باعدار تۇتىنعان كوممۋنيستىك حالىق پارتيا, ليبەرالدىق «اق جول» پارتياسى, باتىسقا باعدار ۇستان­عان وپپوزيتسيالىق سوتسيال-دە­موكراتيالىق پارتيا, سونداي-اق, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن «اۋىل» پارتياسى قاتىسىپ, ساياسي باسەكەلەستىككە ەركىن جول اشىلىپتى, دەي كەلىپ, شەشەن:«ءبىز كەشە سايلاۋالدى دايىندىقتى پىسىقتادىق. داۋىس بەرۋ ۇدەرىسى باستالماي تۇرىپ, سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ دايىندىعىن قاراپ شىقتىق. بۇگىن دە 5-6 سايلاۋ ۋچاسكەسىن ارالادىق. سايلاۋ بارلىق ۋچاسكەلەردە جوعارى دەڭ­گەيدە ۇيىمداستىرىلعان. جەكە ءوزىم ەشقانداي زاڭبۇزۋشىلىقتى كورگەن جوقپىن. بارلىعى اشىق جانە ءادىل ءوتىپ جاتتى», دەپ اتاپ ءوتتى سپيريدون كۋۆەليس. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ول گرەكيا مەن قازاقستان اراسىنداعى باي­لانىستارعا دا توقتالىپ, سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ مەملەكەتتەر اراسىندا قارىم-قاتىناستار جاقسارا باستادى. ءبىزدىڭ وسى ەلگە كەلۋىمىز بۇل بايلانىستاردى تەرەڭدەتە تۇسەدى دەپ سەنەمىن, دەدى. جاقسىباي سامرات. «ەگەمەن قازاقستان».