قازاقستان-اقش: ىزگى نيەت, يگىلىكتى قادام

بۇعان دەيىن حابارلانعانىنداي, ۇستىمىزدەگى جىلعى 10-15 ناۋرىز كۇندەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا امەريكا قۇراما شتاتتارىندا جۇمىس ساپارىمەن بولىپ, بۇۇ ايەلدەر احۋالى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ (CSW) 60-سەسسياسىنا قاتىستى جانە ءسوز سويلەدى. ساپار بارىسىندا اقش-تىڭ رەسمي ادامدارىمەن, بيزنەس وكىلدەرىمەن جانە ساراپشىلار قوعامداستىعىمەن بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزدى. الەمدەگى الپاۋىت مەم­لەكەتتەردىڭ الدىڭعى ساپىنداعى امەريكا قۇراما شتاتتارى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىپ, ستراتەگيالىق سەرىكتەستىككە سەرپىن بەرۋگە ىقىلاس تانىتقان ىرگەلى ەلدەردىڭ ساناتىندا تۇر. اقش 1991 جىلى 25 جەلتوقساندا رەسپۋبليكامىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن رەسمي مويىنداپ, كەلەسى كۇنى ەكى ەل اراسىندا ديپ­لو­ماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتىلدى. وسى شيرەك عاسىرعا جۋىق ارالىقتا قوس مەملەكەت ارا­سىندا ءوزارا ءتيىمدى سان-سالالى باي­لانىستار ورگە باسىپ, ستراتە­گيالىق سەرىكتەستىك جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان-اقش ىنتىماقتاستىعى قر پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن اقش پرە­زيدەنتى باراك وبا­مانىڭ 2010 جىلى ۆاشينگ­تونداعى كەز­دەسۋىنىڭ, سونداي-اق, ەكى ەل باسشىلارىنىڭ 2012 جىلى سەۋل­دە وتكەن يادرولىق قاۋىپ­سىزدىك ءجونىن­دەگى سامميتتە, 2013 جىلى سانكت-پەتەربۋرگ­تەگى «ۇلكەن جيىر­ما­لىقتىڭ» ساممي­تىندە, 2014 جى­لى گااگاداعى يادرولىق قاۋىپسىز­دىك ءجونىن­دەگى سامميتتە, 2015 جىلى نيۋ-يوركتەگى بۇۇ باس اسسامبلەيا­سىنىڭ 70-ءشى سەسسيا­سىندا قول جەتكىزگەن ۋاعدالاس­تىقتارى­نىڭ اياسىندا ورىستەپ كەلەدى. مەم­لە­كەتتەر باسشىلارى ەكىجاقتى ىنتى­ماقتاستىقتىڭ باسىم باعىت­­تارى رەتىندە جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك, يادرو­لىق قارۋدى تاراتپاۋ, ەكونو­مي­كا جانە ساۋدا, ەنەرگەتيكا, عى­لىم جانە تەحنولوگيالار سالا­­لارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىل, ين­ۆەس­­تي­­تسيالار تارتۋ جانە باسقا دا كەلە­لى ماسە­لەلەردى ايقىنداپ بەردى. مەملەكەتتىك حاتشى شتاب-پاتەرى ۆاشينگتوندا ورنالاسقان «Vital Voices Global Partnership» حالىقارالىق ۇكى­مەت­تىك ەمەس ۇيىمىندا بولدى. بۇل ۇيىم الەمگە تانىمال مەملەكەت قايراتكەرلەرى, ىسكەر توپ وكىلدەرى, بەلگىلى ساراپشىلارمەن جانە دۇنيەجۇزىندەگى 1000-نان استام ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىممەن جان-جاقتى ارىپتەستىكتە جۇمىس ىستەيدى. ۇيىم 1997 جىلى اقش مەملە­كەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ, ەلدىڭ سول كەز­دەگى ءبىرىنشى حانىمى حيللاري كلين­تون­نىڭ جانە اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى مادلەن ولبرايتتىڭ باستاماسىمەن بەيجىڭدە وتكەن بۇۇ-نىڭ ايەل­دەردىڭ 4-ءشى دۇنيەجۇزىلىك كونفەرەن­تسياسىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «دەموكراتيالىق باستامالار» Vital Voices» نەگىزىندە قۇرىلعان. ۇيىمنىڭ ميسسياسى بۇكىل الەم بو­يىنشا ەڭ بەدەلدى ايەلدەردى انىقتاۋ جانە كوشباسشىلىق الەۋەتىن ينۆەس­تيتسيالاۋ ارقىلى ولاردىڭ جاھاندىق ۇدەرىستەردىڭ كاتاليزاتورىنا اينالدىرۋ بولىپ تابىلادى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا «جاھاندىق ارىپتەستىك» «جاندى داۋىستار» حالىقارالىق ۇيى­مىنىڭ گالا-قابىلداۋى بارىسىندا ۇيىم­نىڭ پرەزيدەنتى ەليس نەلسونمەن كەزدەستى, سونداي-اق, قۇرمەتتى «جاھان­دىق كوشباسشىلىق ءۇشىن ماراپات» سىيلىعىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ راسىمىنە قاتىستى. ەكىجاقتى باسىم باعىتتاردى ىلگەرى­لەتۋ شەڭبەرىندە مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اقش-قا جۇمىس ساپارىندا ازاماتتىق قاۋىپسىزدىك, دەموكراتيا جانە ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ماسەلەلەر بويىنشا اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى سارا سيۋەللمەن كەزدەستى. ءوزارا كەزدەسۋدە مەملەكەتتىك حاتشى بيىلعى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن مەرەكەلەيتىنىن اتاپ ءوتىپ, وسى بەلەستە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جۇرگىزىپ كەلە جاتقان سىندارلى ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن تابىس­تارىنا كەڭىنەن توقتالدى. شيرەك عاسىر ىشىندە رەسپۋبليكا تابىستى ەكونوميكا, ورنىقتى ساياسي ءارى الەۋمەتتىك جۇيەنى قالىپتاستىردى. سونىمەن قاتار, وسى جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ ورناعانىنا دا 25 جىل تولىپ وتىر. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تاراپتاردىڭ قارۋسىزداندىرۋ جانە قارۋدى تاراتپاۋ, دەموكراتيالىق ترەكتە, ەنەرگەتيكالىق, ساۋدا-ەكونوميكالىق, گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق جانە باسقا دا بارلىق جەتەكشى سالالارداعى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتىڭ ماڭىزدىلىعىنا نازار اۋداردى. ساپار اياسىندا مەملەكەتتىك حاتشى اقش-تىڭ جەتەكشى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءبىرى – ۆۋدرو ۆيل­سون اتىنداعى حالىقارالىق عىلى­مي ورتالىقتا بولدى. بۇل ورتالىق اتالعان ەلدىڭ 28-ءشى پرەزيدەنتى ۆۋدرو ۆيل­سوننىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان رەسمي ۇلتتىق مەموريالدىق ەسكەرتكىش رەتىندە 1968 جىلى اقش كونگرەسىمەن تاعايىن­دالعان. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى الەمدەگى ىقپالدى ساراپتامالىق-تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ العاشقى وندىعىنا كىرەدى, اقش-تىڭ رەيتينگىندە سول ەلدەگى ەڭ مىقتى ساراپتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ بەستىگىندە تۇر. ورتالىقتىڭ ماقساتى – «يدەيالار الەمى مەن ساياسات الەمى» اراسىندا بايلانىستار ورناتۋعا نەگىزدەلگەن ۆۋدرو ۆيلسوننىڭ يدەيالىق مۇرالارىن ەستە قالدىرۋ, مەملەكەتتىك ساياسات جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار سالالارىنداعى عالىمدار مەن تاجىريبەلى مامانداردىڭ ىنتىماقتاستىعىن ورنىقتىرۋ بولىپ تابىلادى. مەملەكەتتىك حاتشى اۋەلى حا­لىق­ارالىق عىلىمي ورتالىقتىڭ كەننان ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى مەتيۋ رود­جانسكيمەن كەزدەسىپ, قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ, جاڭعىرتۋ جانە رەفورمالاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تىلگە تيەك ەتتى. اڭگىمەلەسۋ كەزىندە ەلىمىزدىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, مەملەكەتتىڭ جانە قوعامنىڭ ۇزاق مەرزىمدى دامۋىمەن وزەكتەسىپ جاتقانى ايتىلدى. مەم­لەكەتتىك حاتشى ورتالىقتا سويلەگەن سوزىندە قازاقستانداعى جالپىۇلت­تىق بىرلىكتى, ۇلتارالىق جانە كونفەس­سيا­ارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ, سونداي-اق, «بولاشاق» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە شەتەلدە قازاقستاندىق مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەلەرىنە ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى. امەريكالىق 100-دەن استام ساراپشى, اكادەميالىق جانە قوعامدىق توپتاردىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىسقان ءىس-شارا بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا تىڭداۋشى اۋديتوريانىڭ قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمساپ وتىرعان كۇش-جىگەرى تۋرالى جانە باسقا دا ماسەلەلەر بويىنشا قويىلعان كوپتەگەن ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى. سول كۇنى مەملەكەتتىك حاتشى بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ جاھاندىق پراكتيكا جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتىنىڭ ءوفيسى باعدارلاماسىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى ش.اككايامەن كەزدەستى. قازاقستان الەمدەگى اتالعان ەڭ ءىرى قارجى ينستيتۋتىمەن 1992 جىلدان بەرى تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ىلگەرى دامۋى مەن وڭ ينۆەستيتسيالىق احۋالىن باعالاعان بۇكىلالەمدىك بانك تاياۋدا عانا قازاقستان ۇكىمەتىمەن ارادا ەڭبەك داعدىلارىن دامىتۋ جانە جۇمىس ورىندارىن اشۋدى ىنتالاندىرۋ جونىندەگى جوبانى ىسكە قوستى. ىرگەلى جوبانى ىسكە اسىرۋعا قارجى ينستيتۋتى 100 ملن. اقش دوللارىن بولسە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 37 ملن. دوللار قاراجات قاراستىرىلماق. سونىمەن بىرگە, اقش-تىڭ ىسكەر توپتارىمەن وتكەن تۇسكى جۇمىس اسىندا مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستان باسشىسى ۇسىنعان ۇلت جوسپارىن ىسكە اسىرۋدىڭ ءمان-ماڭىزى تۋرالى اڭگىمەلەدى. ستاتيستيكاعا جۇگىنسەك, سوڭعى 10 جىلدا قازاقستان 212 ملرد. دوللار تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتسا, سونىڭ 22 ملرد. دوللارى اقش-تىڭ ۇلەسىنە تيەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا امەريكالىق «شەۆرون», «دجەنەرال ەلەكتريك», «ەكسون-موبيل», «حانەيۋەلل» جانە باسقا دا ءىرى كومپانيا­لار ءتۇرلى سالالار بويىنشا ءوز ينۆەستيتسيالارىن سالىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىلگەرى باسۋىنا ىقپال ەتتى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا امەريكالىق كومپانيالاردىڭ ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق دامۋىنا قوسىپ جاتقان ۇلەسىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, مەملەكەت باسشىسى بەلگىلەپ بەرگەن بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانىڭ شەڭبەرىندە شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ودان ءارى دە وڭ ينۆەستيتسيالىق كليمات قالىپتاساتىنى, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر ۇسىنىلاتىنى جايىندا ايتتى. مەملەكەتتىك حاتشى ەكونوميكانىڭ جاڭا, زاماناۋي سالالارىنا قولداۋ كورسەتۋدەگى نيەتىمىزدى جانە ەكونوميكامىزدىڭ باستى سەكتورلارىنا ينۆەستيتسيا سالۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋىنا قاتىسۋعا شاقىراتىنىن اتاپ ءوتتى. امەريكالىق بيزنەس وكىلدەرى جوعارى بىلىكتى كادرلار دايارلاۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنتتىك «بولاشاق» حالىقارالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە جۇرگىزىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستارعا باعا بەرىپ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە قاتىسۋعا ىقىلاس تانىتتى. مەملەكەتتىك حاتشى, سونداي-اق, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەن­ديات ستۋدەنتتەرىمەن كەزدەسۋىندە مەم­لە­كەتىمىزدەگى قۇرىلىمدىق رەفور­مالاردىڭ بارىسىنا, جۇمىسپەن قامتۋ ارقىلى جاستاردى قولداۋ شارالارىنا, لايىقتى ءبىلىم بەرۋ, تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ, ىسكەرلىك بەلسەن­دىلىكتى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. كەزدەسۋدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ ۇيعارىمىمەن 1994 جىلدان بەرى ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «بولا­شاق» باعدارلاماسى اياسىندا 22 جىلدا 11 مىڭنان استام ستيپەنديا تاعايىن­دالعانى, 8 مىڭنان اسا مامان دايارلان­عانى اتاپ كورسەتىلىپ, بۇگىندە ولاردىڭ قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋىنا لايىقتى ۇلەس قوسىپ جاتقانى جانە زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرۋدىڭ اۆانگاردىنا اينالعانى ءسوز بولدى. جاھاندىق ايەلدەر ماسەلەلەرى ءجونىن­دەگى اقش ەلشىسى كەترين راسسەلمەن كەزدەسۋدە گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق ماسە­لەلەرىن تالقىلاپ, اقش تارابىن ەلباسى ۇسىنعان بەس ينستيتۋتتىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ نەگىز­گى ەرەجەلەرىمەن تانىستىردى. تاراپ­تار ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىن­دىكتەرىن كەڭەيتۋ جونىندەگى ۇلتتىق ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەۋ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋعا ۋاعدالاستى. ايەلدەردىڭ جاھاندىق ءسامميتىنىڭ پرەزيدەنتى ا.ناتيۆيدادپەن كەزدەسۋدە ايەلدەردىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە قاتىستى كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋ, سونداي-اق, جۇمىس اتاۋى «ايەلدەر – بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» دەپ اتالاتىن ەكسپو-2017 اياسىندا ايەلدەر فورۋمىن وتكىزۋ كەلەشەگىن تالقىلادى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ اقش-تاعى جۇمىس ساپارى نيۋ-يوركتە جالعاسىپ, وسىندا وتكەن بۇۇ ايەلدەر احۋالى جونىندەگى كوميسسيانىڭ 60-سەسسياسىنا قاتىستى. جاھاندىق دەڭگەيدەگى جيىندا مەملەكەتتىك حاتشى ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ ماسەلەسى بو­يىنشا كەلەلى بايانداما جاسادى. گەندەرلىك تەڭدىك جانە ايەلدەر احۋالىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بۇۇ ءۇشىن جاھاندىق كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلە. ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن ازىرلەۋ بارىسىندا قازاقستان ايەلدەردىڭ مۇددەلەرى بويىنشا جوعارى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدىڭ دەربەس ماقساتىن بەكىتۋدە بەلسەندى ءىس-قيمىل تانىتتى. بايانداما بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىندا ورنىقتى دامۋ ماقساتتارىن قارجىلاندىرۋ جونىندەگى ارنايى قورعا بۇۇ-عا مۇشە ءاربىر ەل ءوزىنىڭ قورعانىس بيۋدجەتىنە بولىنگەن قاراجاتتىڭ 1%-ىن ءبولۋ جونىندە باس­تاما كوتەرگەنىن اتاپ ايتتى. مەملەكەتتىك حاتشى بيىل ەل تاۋەل­سىزدىگىنە 25 جىل تولاتىنىن, وسى بە­رەكەلى بەلەستە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە 100-دەن استام ەتنوستىڭ, 17 ءدىني كونفەسسيانىڭ وكىلدەرى بەيبىت تىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. ناسىلىنە, ۇلتىنا جانە دىنىنە قاراماي, ازا­مات­تاردىڭ تەڭ قۇقىلىعىن قامتاما­سىز ەتۋگە باعىتتالعان زاڭدار جۇيەلى جۇمىس ىستەۋدە. مەملەكەتتىك حاتشى بايانداماسىندا گەندەرلىك تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە ەڭ اۋەلى ينستيتۋتتىق بازا قۇرىلعانىن جەتكىزدى. ماسەلەن, گەندەرلىك تەڭدىك سالاسىنداعى 12 حالىق­ارالىق شەكتەمەلى قۇجاتتار راتيفي­كاتسيالاندى. بۇگىندە بيلىك پەن ازا­ماتتىق قوعام, حالىقارالىق ۇيىمدار اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدىڭ بەرىك تۇعىر­ناماسىنا اينالعان پرەزيدەنت جانىن­داعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا تۇراقتى جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزدە گەندەرلىك تەڭدىك ستراتەگياسى قابىلداندى. رەسپۋبليكامىزدا گەندەرلىك ساياسات ماسەلەلەرى «ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىنىڭ جانە تەڭ مۇمكىن­دىكتەرىنىڭ كەپىلدىكتەرى تۋرالى» جانە «تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق پروفيلاكتيكاسى تۋرالى» زاڭدارمەن رەتتەلەدى. ەكىنشىدەن, ايەلدەردىڭ سايا­سي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قۇ­قىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرى كەڭەي­تىلۋدە. ايەلدەردى ساياسي جاعىنان ىلگەرىلەتۋدە پارلامەنتتەگى دەپۋتتاردىڭ جالپى ۇلەسىنىڭ 20%-ىن ايەلدەر قۇراپ وتىر. ايەلدەر ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ ىسىنە بەلسەنە اتسالىسۋدا. قازىرگى ۋا­قىتتا رەسپۋبليكامىزدا 300-دەي ۇەۇ ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىن­دىكتەرىن كەڭەيتۋ قىزمەتىمەن اينالىسۋدا. ايەلدەر كوشباسشىلىعى مەكتەپ­تەرىنىڭ جەلىلەرى قۇرىلىپ, بارلىق وڭىردە «ساياساتكەر ايەلدەر كلۋبى» يگىلىكتى جۇمىس جۇرگىزەدى. ەلىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ 42%-دان استامىن ايەلدەر باسقارادى. سونىمەن بىرگە, انا مەن بالانىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىعى بولىپ تابىلادى. سوڭعى 5 جىلدا قازاقستان انا مەن بالا ءولىمىن ەكى ەسەگە قىسقارتۋعا قول جەتكىزدى. ءبىلىم سالاسى بويىنشا ەلىمىزدە مەكتەپ مۇعالىمدەرىنىڭ 81%-ىن قىز-كەلىنشەكتەر قۇرايدى. بۇگىندە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الاتىن جاستاردىڭ 55%-دان استامى قىزدار. ايەلدەرگە قارسى زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە 28 داعدارىس ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2015 جىلى قازاقستان بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋمنىڭ گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ جاھاندىق رەيتينگىندە 47-ءشى ورىندى يەلەندى. مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا گەندەرلىك ساياساتتىڭ وزىندىك ۇلگىسى قالىپتاسقانىن جەتكىزدى. بۇل ۇلگى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلە وتىرىپ حالىقارالىق تاجىريبەلەردىڭ نەگىزىندە قالىپتاستى جانە گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزۋ, ايەلدەر مەن قىز بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋگە باعىتتالعان. باياندامادا, سونداي-اق, گەندەرلىك تەڭدىك جانە ايەلدەردىڭ احۋالىن جاقسارتۋ ماسەلەلەرى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, تۇراقتى دامۋ, كەدەيشىلىكتى جويۋ جانە ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سياقتى بۇۇ جاھاندىق كۇن ءتارتىبىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى ايتىلدى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا باياندا­ما­سىنىڭ سوڭىندا بىرقاتار ۇسىنىستاردى ورتاعا سالدى. اتاپ ايتقاندا, تەرروريزم قاتەرىنەن ايەلدەردى قورعاۋ جونىندەگى حالىقارالىق جوبا ازىرلەۋدى, ميگرانتتىڭ حالىقارالىق ەتيكاسىن دايىنداۋدى ۇسىندى. سونىمەن بىرگە, كەلەسى جىلى استانادا وتەتىن ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىنە جانە وسى ۇلتتىق جوبا شەڭبەرىندە ۇيىمداستىرىلاتىن «ايەلدەر – بولاشاق ەنەرگياسى» اتتى حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋعا شاقىردى. بۇۇ دەڭگەيىندەگى القالى باسقوسۋ بارىسىندا گۇلشارا ابدىقالىقوۆا امەريكا مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ (امۇ) ايەلدەر جونىندەگى امەريكاارالىق كوميسسياسىنىڭ اتقارۋشى حاتشىسى, ەلشى كارمەن مورەنومەن كەزدەستى. تاراپتار ايەلدەردىڭ ازاماتتىق, سايا­سي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە مادەني سالالارعا تولىق ءارى تەڭ دارەجەدە قاتىسۋى مەن وكىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ماسەلەلەردى جان-جاقتى تالقىلادى. مەملەكەتتىك حاتشى قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك امەريكاداعى ايەل قۇقىقتارى جانە گەندەرلىك تەڭدىككە قاتىستى ساياساتتى تۇجىرىمداۋ مەن تالقىلاۋ ءۇشىن باستى الاڭ بولىپ تابىلاتىن امۇ-مەن ىنتىماقتاستىققا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن اتاپ كورسەتتى. سەسسيا شەڭبەرىندە «قازاقستاننىڭ گەن­دەرلىك جانە وتباسىلىق-دەمو­گرا­فيالىق ساياساتى: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» تاقىرىبىندا مينيسترلىكتىڭ تۇسكى جۇمىس اسى ءوتتى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اتالعان جيىندا سويلەگەن سوزىندە تاريحي دەرەكتەردە ورتالىق ازيا حالىقتارىندا ايەلدەر قاۋىمىنىڭ ءرولى ەرەكشە بولعانىن, وعان ايگىلى زارينا مەن تۇمار حانىمداردىڭ اسقان ەرلىكتەرى دالەل بولا الاتىنىن ايتتى. جارىسسوزدەردە وار, زيمبابۆە, ليبەريا, تۋنيس, يوردانيا, تۇرىك­مەنستان, تاجىكستان, پولشا, پاناما, سال­ۆادور, ترينيدات جانە تاباگو, پاراگ­ۆاي جانە باسقا دا ەلدەردىڭ دەلەگاتسيا­لارى قاتىستى. ءىس-شارالار بارىسىندا قازاقستانداعى گەندەرلىك جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات­تىڭ, سونداي-اق, ەكونوميكالىق مۇمكىن­دىكتەردى كەڭەيتۋ جانە اۋىلدىق ايماق­تارداعى ايەلدەردىڭ دەنساۋلىعىن قورعاۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلاندى. سەسسيا بارىسىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆانىڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى, بۇۇ ايەلدەر قۇرىلىمىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى فۋمزيلە ملامبو-نگكۋكامەن كەزدەسۋى ءوتتى. اتالعان قۇرىلىم 2006 جىلى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ ۇسىنىسى بويىنشا جا­ساق­تالدى. تاراپتار قازاقستاننىڭ ايەل­دەر مەن قىزداردىڭ قۇقىقتارىن قور­عاۋ مەن مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ سالا­سىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەردى ورىنداۋى جايىن تالقىلادى. گ.ابدىقالىقوۆا تاۋەلسىزدىك العالى بەرى قازاقستاننىڭ ايەل قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەرىنە بۇگىنگى كۇنى جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ وڭ باعا بەرگەنىن اتادى. اقش-قا جاساعان جۇمىس ساپارىنىڭ سوڭىندا مەملەكەتتىك حاتشى گۇل­شارا ابدىقالىقوۆا بۇۇ دامۋ باع­دار­لامالارىنىڭ اكىمشىسى حەلەن كلاركپەن كەزدەستى. مەملەكەتتىك حاتشى 2016-2020 جىلدارعا قر مەن بۇۇ دب اراسىندا جاڭا شەكتەلمەلى باعدارلامانىڭ قول قويىلعانىن ايتىپ, ورنىقتى دامۋدىڭ ماقساتتارىنا جەتۋگە جانە ونى جۇزەگە اسىرۋعا جاردەم كورسەتكەنى ءۇشىن العىس ءبىلدىردى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا حەلەن كلاركتى كەدەيشىلىكتى جانە جۇمىس­سىزدىقتى تومەندەتۋگە, ايەلدەردى ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسى­رۋعا تارتۋعا باعىتتالعان «نۇرلى جول» جاڭا ەكونوميكالىق باعدارلا­ماسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىمەن تانىستىر­دى. مەملەكەتتىك حاتشى نيۋ-يوركتەگە بۇۇ دامۋ باعدارلامالارىندا قازاق­ستان­دىق ايەلدەردىڭ بولۋ وكىلەتتىلىگىنە مۇددەلىلىك تانىتتى. مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ءابدى­قا­لىقوۆا ساپارىنىڭ سوڭىندا بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋنمەن كەزدە­سىپ, الەمنىڭ باستى حالىقارالىق ۇيىمى­نىڭ قازاقستانمەن ارادا قالىپتاس­قان تىعىز قارىم-قاتىناسىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جوعارى باعا­لاي­تىنىن جەتكىزدى. سونىڭ ىشىندە, ەلىمىز­دىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ينستيتۋتتىق دامۋىنداعى ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان جاسالىپ وتىر­عان جان-جاقتى ىقپالداستىعىنا ءىلتي­پات ءبىلدىردى. ەكەۋارا اڭگىمەدە رەسپۋب­لي­كامىزداعى گەندەرلىك تەڭدىك پەن ايەلدەردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىن­دىكتەرىن كەڭەيتۋ باعىتىندا جاسالىپ جاتقان يگىلىكتى ىستەر تاراتىپ ايتىلدى. مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ كوكتەمنىڭ العاشقى ايىندا اقش سەكىلدى الپاۋىت ەلگە جاساعان جۇمىس ساپارى وسىنداي كەلەلى كەزدەسۋلەرگە, ءتيىمدى جۇزدەسۋلەرگە تولى بولدى. تابيعات مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن دە تاماشا مىنەز تانىتىپ, گۇلشارا ابدىقالىقوۆا اق ءۇيدىڭ, مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتىڭ, كونگرەسس وكىلدەرىنىڭ, بيزنەس ەليتانىڭ, ديپلوماتيالىق كورپۋستىڭ جانە اقش-تىڭ قوعامدىق توپتارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتەتىن «ناۋرىز مەيرامى» مەرەكەلىك كەشىنە قاتىسىپ, شىعىس كۇنتىزبەسىندە جاڭا جىلدىڭ باستالۋىمەن بارشا قاۋىمدى قۇتتىقتاپ, ەكى ەل باسشىلارى ورناتقان ىنتىماقتاستىق تامىرىنىڭ تەرەڭدەي بەرۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى. گاۋھار قاسىمجانوۆا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك حاتشىسى حاتشىلىعى مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى. استانا – ۆاشينگتون –نيۋ-يورك – استانا.