وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەندەر

ادام بالاسىنا قايعى-قاسىرەت اكەلەتىن بىردەن-ءبىر تاجال سوعىس ەكەنى داۋسىز. جۇمىر جەردىڭ پەندەسىنىڭ وسى ءبىر تاجال تالقىسىنا شىداس بەرىپ كەلە جاتقانىنا دا نەشەمە عاسىردىڭ ءجۇزى بولدى دەسەڭىزشى. ايتەۋىر تىنىشتىق جوق, ەس ءبىلىپ, ەتەك جاپقالى ادامزات اتاۋلى سوعىستان كوز اشپاپتى... اسىرەسە, اقىل تولىقسىپ, قارۋدىڭ قاراپايىمىنان قارا ءدۇرسىلى پايدا بولعالى جەر ءۇستى ايقاس-شايقاسقا تولىپ دۇرلىكتى دە جاتتى ەمەس پە. بۇلاردىڭ ىشىندە وتكەن عاسىرداعى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ سويقانى تاريح بەتىنە قارا داق بولىپ جاعىلدى. ول تۋرالى نەشەمە كوركەم تۋىندىلار جازىلىپ, دەرەكتى فيلمدەر كورسەتىلىپ, ونەر اتاۋلى سول جازىلماس جارا حيكا­يا­تى­نان اتتاپ وتە المادى. ءوز باسىم سونداي سۇراپىل سوعىستى قامتىعان «وتان ءۇشىن وتقا تۇسكەندەر» ءفيلمىن تاعى ءبىر قايتالاپ كورىپ, قاتتى تولقىدىم. ەرلىك پەن پاتريوتتىق سەزىم­گە قۇرىلعان «وتان ءۇشىن وتقا ءتۇس­كەن­­دەر» اتتى دەرەكتى ءفيلمى كەزىن­دە نكۆد-ءنىڭ «اسا قۇپيا» دەگەن بەلگى قويىپ, جاسىرىن ۇستاپ كەلگەن قۇ­جاتى – ماسكەۋ ماڭىنداعى «اجال اي­لاعى», ۋكراينا جەرىندەگى «حاركوۆ قازاندىعى» سياقتى قاندى قىر­عىن­دار­دا قازا بولعان بوزداقتار تۋرالى مول ماعلۇماتتى قامتىپتى. سو­نىڭ ءىشىن­دە اقمولادا جاساقتالعان 106-شى ات­تى اسكەرلەر ۇلتتىق ديۆيزياسىن جا­لا­ڭاش قول, جالاڭ قىلىش جانە قۇر قام­شىمەن «قارۋلانعان» كۇيى قارشا بوراعان جاۋدىڭ اۆتوماتى مەن تانكتەرىنە قارسى ايداپ سالىپ, 10 000-داي ادامنىڭ قىرىلىپ قالعانىنا كۋا بولاسىز... اتاقتى يليا ەرەنبۋرگ: «سوعىستىڭ ءتورت جىلىندا ۇمىتىلماستاي ەسىمدە قالعان شايقاس – رجەۆ-ۆيازما باعى­تىن­داعى مايدان. «مارس» دەگەن قۇپيا اتاۋى بار شايقاسقا 10 ميلليونعا جۋىق ادام كۇشى جۇمىلدىرىلىپ, جارتىسىنا جۋىعى قازا تاپتى. وسى 17 ايعا سوزىلعان ۇرىستى كەڭەس تاريحشىلارىنىڭ قۇپيا ۇستاعان سەبەبى – ول بارىنشا ءساتسىز وپەراتسيا سانالادى» دەگەنى بار... ال كونستانتين سيمونوۆ ونى «ءولىم دالا­سى» دەپ اتاعان ەكەن. وسى توزاققا الماتى مەن اقتوبەدە جاساقتالعان 100-ءشى جانە 101-ءشى قا­زاق­ستاندىق ۇلتتىق دەربەس بريگا­دا­لا­رى قاتىسىپ, ولاردىڭ جەكە قۇرا­مى­نىڭ 80 پايىزىنان استامى قىرى­لىپ كەت­كەن. فيلمدە وسىنداي قىرعىندار تۋ­را­لى مۇراعات ماتەريالدارى العاش رەت اشى­لىپ, بۇرىن قالىڭ بۇقارا بىلە بەر­مەي­تىن تىڭ دەرەكتەر پاش ەتىلەدى. ونى رجەۆ­­تە­گى قىرعىندى كوزىمەن كورگەن قا­زاق­­ستان­­نىڭ بەلگىلى مەملەكەت قايرات­كەرى سۇل­­ت­ان جيەنباەۆ ءوز اۋزىمەن جەت­كى­زە­دى. وسى جەردە رجەۆتەگى 10 000-نان اس­تام قا­­­زا­ق­­ستاندىق قازا بولىپ, ەسىم­دەرى ەڭ­سە­لى ەستەلىك تاقتاعا جازىلىپ, ەر­لەر­دىڭ رۋ­­حى تۋعان جەردىڭ توپىراعىن سەزى­نىپ جات­­­سىن دەگەن نيەتپەن الماتى, جامبىل, وڭ­­­تۇس­­تىك قازاقستان, قىزىلوردا, اق­تو­بە وب­لىستارىنان توپىراق جەتكىزىلىپ سالىنادى... قازاقستان ستالينگراد مايدانىنىڭ ەڭ جاقىن تىلى بولعان. سەبەبى, ۆولگا­نىڭ ءبىر جاعى باتىس قازاقستاننىڭ جەرى بولاتىن, قازاقتار ونى ەدىل دەيدى. گيت­لەر ستالينگرادتى ولسە دە ۋىسىنان شىعارماۋعا بەكىندى. ءارى ول ءوز اسكەرىنە: «ستالينگراد شايقاسىندا جەڭىلۋدى ەش كەشىرمەيمىن!» دەپ بۇيىرۋمەن بولدى. فيلمدەگى اۋماعى 100 شاقىرىمعا سوزىلعان ستالينگرادتاعى وسى شايقاس – ۇزاقتىعى مەن قان توككەن ساربازداردىڭ سانى جاعىنان دا اۋىزبەن ايتىپ جەتكىزە الماستاي, ياعني اسپان اۋدارىلىپ جەرگە تۇسكەندەي سۇمدىق كورىنىس بولدى. سول تۇستا ءستاليننىڭ «ءبىر قادام دا ارتقا شەگىنبەۋ» تۋرالى بەرىلگەن 227-ءشى بۇيرىعى دا كەلىپ جەتەدى... جالپى, ۇلى وتان سوعىسىندا 500-دەن استام قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەر كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا يە بول­سا, سولاردىڭ 112-ءسى وسى ستالينگراد ىرگە­سىندەگى شايقاستا شىنىعىپ, ەرلىكتىڭ ءۇل­كەن ۇلگىسىن تانىتقانى تاريحتان بەلگىلى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قان مەن تەر سىڭگەن وسى ستالينگراد جەرىنىڭ ازات ەتىلۋى – ۇلى جەڭىسكە دەگەن ۇلى سەنىمدى وياتادى! ۋكرايناداعى دنەپر ءۇشىن شايقاسقا ەكى جاقتان 4 ملن. ادام قاتىسقان. ماي­دان شەبى 1400 شاقىرىمعا سوزىلعان دنەپر ءۇشىن جاۋ اسكەرى دە جانتالاسقانى بەلگىلى. وعان گيتلەردىڭ تاريحتا قالعان: «دنەپردىڭ تەرىس اعۋى مۇمكىن, بىراق ورىستاردىڭ دنەپردى الۋى مۇمكىن ەمەس!» دەگەن ءسوزى دالەل. الايدا ول ماق­ساتىنا جەتپەدى. ...قازاق ەلى دە قاراپ جاتپادى. جاندارىن شۇبەرەككە تۇيگەن ەكىنشى مايداننىڭ قۇرىشتاي ساربازدارى جەڭىس ءۇشىن جانىن پيدا ەتكەن. ولار – شەرلى انالار, جارىن جوعالتقان جەسىر ايەلدەر, اكەسىز قالعان قارا سيراق بالالار... وداقتاس رەسپۋبليكالار بويىنشا قازاقستان ۇلى جەڭىسكە ۇلەس قوسۋشى­لار­­دىڭ الدىڭعى ساپىنان كورىن­دى. قا­زاقستان سوعىس كەزىندە 1,5 ميل­ليون ادامنىڭ ەكىنشى وتانىنا اينالعان كورىنىستەر... اڭگىمەنى باۋىرجان مومىش ۇلى, ق.قايسەنوۆ, س.نۇرماعامبەتوۆ, ت.بيگەل­دينوۆ, ر.قوشقارباەۆ سياقتى باتىر اعالار ساباقتاپ وتىرادى... گيتلەر گەرمانيانى تولىق كۇيرەۋگە اكەپ سوقتىردى. ال, ستالين بولسا فاشيستىك باسقىنشىلاردى كۇل-تال­قان ەتىپ جەڭگەن مىقتى مەملەكەتتى باسقارىپ, ءوزىنىڭ ارتىنا بۇكىل الەمگە ىقپالى زور ۇلى دەرجاۆانى قالدىردى... بۇعان قازاقستاندىقتاردىڭ قوسقان ۇلەسى ۇشان-تەڭىز. دەرەكتى فيلم وسىنى دالەلدەدى. كورەرمەنىن بەيجاي قالدىرماس, سۇ­را­­پىل سوعىستىڭ اششى شىندىعىن انىق تا قا­نىق ەتىپ كورسەتە بىلگەن ءفيلمنىڭ ءون­دى­­رى­سىنە, تەحنيكالىق-رەداكتسيالىق ءجا­نە كور­كەم­دىك شەشىمىنە جاۋاپ بەرۋشى, جو­با جە­تەكشىسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسى­ڭى­ر­­گەن قايراتكەرى ەرلان بەكحوجينگە, فيلم­­نىڭ اۆتورى ءارى قويۋشى رەجيسسەرى, قا­­زاق­­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ناز­­گۇل ابۋتۇراپوۆاعا ايتار العىسىمىز شەكسىز. سونداي-اق, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى زاۋىتبەك تۇرىس­بەكوۆ وسى اتالعان ءفيلمنىڭ يدەيا­سىن ۇسىنىپ, تاپسىرىس بەرىپ, باس­تان-اياق قاداعالاپ, كەڭەسشىلىك قىزمەت كورسەتىپتى. قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى, ۋكرايناداعى وكىلى بولا ءجۇرىپ, رەسەي, ۋكراينا قورعانىس مينيسترلىكتەرىمەن, پودولسك, رجەۆ, كيەۆ, حاركوۆ سياقتى كونە قالالاردىڭ اسكەري تاريح ينستيتۋت­تارى­مەن شىعارماشىلىق توپتى تىعىز بايلانىستىرىپ, ءوز بەدەلىمەن سول ەل­دەردەگى مەملەكەتتىك مۇراعاتتاردان, ور­تا­لىق تەلەديدارلارىنان تاريحي قۇ­جات­تار اپەرىپ, بەينە ماتەريالدارمەن قام­تاماسىز ەتىپتى. ءارى فيلم ءوندىرىسىنىڭ قارجىسىنا قولداۋشىلار تاۋىپ, پروديۋ­­سەر­لىك كومەك تە كورسەتكەن ەكەن. اتال­عان دەرەكتى فيلم ءوزىنىڭ قۇرى­لىمى مەن جاسالۋى جاعىنان كوپ جايلار­دى قامتىعان, تاقىرىپ اياسى اسا كەڭ شىق­قاندىعى دا وسىناۋ ۇلتجاندى ازاماتتىڭ تىكەلەي كومەگىنىڭ ارقاسى دەپ ۇققان ءجون. ۇلتىنىڭ رۋحاني ءدىلىن ويلاپ, بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ۇلى بابالارىن جادىن­دا ۇستاپ, وتانشىل بولىپ ءوسۋ­­لەرىنە ەرەكشە ىقىلاستى ازا­مات سوناۋ 2007 جىلدان بەرى قر پرەزي­دەنتىنىڭ تەلەراديوكەشەنىمەن ۇنەمى تىعىز تۆورچەستۆولىق بايلانىستا بولىپ كەلەدى. وعان «ماڭگى دوستىق», «دالا دانالارى», «باتىرلار», «ەرلىك ەل ەسىندە», «تاۋ تۇلعالى تۇرار», «تارلان», «بوكەي حان» سياق­تى كوپ­تە­گەن دەرەكتى فيلمدەردىڭ ءدۇ­نيە­گە كەلۋى دالەل بولا الادى. وسى تەلە­تۋىن­دىلاردىڭ يدەياسىن ۇسىنىپ, تاپ­سىرىس بەرۋمەن قاتار كەڭەسشىلىك قىز­مەت كورسەتتى ءارى فيلم وندىرىسىنە دەمەۋشىلىك جاسادى.  كاكەن ماماجان.  الماتى وبلىسى.