پوستكەڭەستىك دامۋدىڭ 20 جىلدىق كەزەڭىندەگى ناتيجەلەرىن پايىمداۋدان وتكىزۋ ەلىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋىن ايقىنداپ بەرەتىن يگى شارا بولماق. وسى ماقساتتا كەشە استانا قالاسىندا «نۇر وتان» حدپ باستاماسىمەن «پوستكەڭەستىك دامۋدىڭ 20 جىلدىعى: ناتيجەلەر مەن جاڭا ۇردىستەر» تاقىرىبىندا ەۋرازيا ساراپشىلارىنىڭ حالىقارالىق جيىنى بولىپ ءوتتى
اتالعان جيىنعا «نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇرلان نىعماتۋلين, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان, رەسەي, ءازىربايجان, قىرعىزستان, يزرايل جانە ۋكراينانىڭ تانىمال عالىمدارى مەن ساراپشىلارى قاتىستى. حالىقارالىق شارا تمد كەڭىستىگىندە مۇنداي ماسەلەنى تالقىلاۋ بويىنشا العاشقىسى بولىپ سانالادى. مىنە, وسى جيىندا ساراپشىلار قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. ءوزىنىڭ قۇتتىقتاۋ سوزىندە نۇرلان نىعماتۋلين تمد ساراپشىلار قاۋىمداستىعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ايماقتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى, ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەردەگى ايرىقشا ءرولىن ايتۋمەن قاتار, رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان شەشىم تىكەلەي حالىقتىڭ قالاۋى بولعاندىقتان, ول وتە جوعارى زاڭدىق كۇشكە يەلىك ەتەدى دەپ ەسەپتەيتىندىگىمەن ءبولىستى.
م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ-ءدىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى زەردەلەۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الەكسەي ۆلاسوۆ ءوز ءسوزىندە شىۇ-نىڭ, ونىڭ ىشىندە قىتاي ىقپالىنىڭ ارتا ءتۇسىپ وتىرعانىنا ەرەكشە دەن قويا ءسويلەدى. ساراپشى پايىمىنشا, باتىس پەن تىنىق مۇحيت ايماعى ەلدەرى اراسىنداعى بايلانىستار نىعايىپ كەلەدى. سونىڭ بەدەرىندە قازاقستان مەن رەسەيدە مەملەكەت دامۋىنىڭ نەگىزى جاسالعاندىقتان, وسى ەكى ەلدە ءباسەكەگە قابىلەتتىلىك ارتۋدا. بۇل الەمدىك رىنوكتا ءوز ورىندارىن تابۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىن بولادى. قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارىن قۇرىپ الۋى 2030 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيادا بەلگىلەنگەن مەجەلەرگە جەتۋدىڭ ءبىر جولى بولىپ وتىر. وسى رەتتە شەشەن بولاشاق ۇرپاقتى تاربيەلەۋ بارىسىن مىقتاپ قولعا الۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
ءازىربايجاندا بىرنەشە باسشىنىڭ اۋىسۋىمەن ءتيىستى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولماعاندىعىن تىلگە تيەك ەتكەن رەسەي-ءازىربايجان ساراپتاۋ كەڭەسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى يسمايل اگاكيشيەۆ قازاقستاندى تۇراقتى تۇردە ءبىر باسشىنىڭ باسقارۋى ءۇلكەن جەتىستىكتەرگە جول اشقاندىعىن ەرەكشە ايتىپ كەتتى. قازاقستان, رەسەي جانە ءازىربايجان نارىقتىق ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا قول جەتكىزگەنىمەن, ءالى دە پوستكەڭەستىك ەكونوميكالىق ساياساتتان الىس كەتە الماي وتىر. سوندىقتان ءونىمدى وندىرگەنىمەن, ونى الەمدىك رىنوكقا شىعارۋ بارىسى اقساپ كەلەدى. وسىنداي تىعىرىقتان قۇتىلۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە ساراپشىلار قوعامداستىعىن قۇرۋدى ۇسىنعان عالىم ءبىرلەسە جۇمىس ىستەۋدىڭ ارقاسىندا ناتيجە شىعارۋعا بولارىن ورتاعا سالدى.
قازاقستاندىق مودەلدىڭ ۇتىمدىلىعىنىڭ قۇپياسىن اشىپ بەرۋگە تىرىسقان «قوعامدىق قور» قورىنىڭ باس ساراپشىسى (رەسەي) ونىڭ بارلىق تاۋەكەلدى ن.نازارباەۆتىڭ ءوز موينىنا الۋىمەن ۇشتاسىپ جاتقاندىعىنا نازار اۋدارتتى. ونىڭ ۇستىنە حالىقتىڭ باسشىسىنىڭ اينالاسىنا جۇمىلۋعا دايىن بولۋى دا وزىندىك ءرول اتقارادى. ەگەر ۇسىنىلعان رەفورمالار حالىق تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ جاتپاسا, وندا ونىڭ تابىسقا جەتۋى ەكىتالاي, دەپ سانايدى ساراپشى. ارادا وتكەن 20 جىل قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بارلىق باستامالارى جۇزەگە اسىپ جاتقاندىعىن كورسەتىپ بەردى. ەل تۇرعىندارىنان 4 ميلليوننان استام قول جينالۋى دا ولاردىڭ جۇمىلۋعا دايىن ەكەندىكتەرىنەن حاباردار ەتەدى.
جيىنعا قاتىسۋشىلار, سونىمەن قاتار, مەملەكەت پەن قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ۇدەرىستەر بارىسىنا, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ىقپالىنا, تمد-داعى جاڭا ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق سايكەستىلىگىن قالىپتاستىرۋ جايىنا جانە وزگە دە كوپتەگەن ماسەلەلەرگە بايلانىستى ويلارىن ورتاعا سالدى.
اسقار تۇراپباي ۇلى.
شەتەلدىك ساراپشىلار نە دەيدى؟
رەفەرەندۋم – ەڭ وزىق دەموكراتيالىق قۇرال
تۋرات اكيموۆ, «دەنگي & ۆلاست» ىسكەرلىك گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, قىرعىزستان: – پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋعا بايلانىستى رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى قوعامدىق باستاما قازاقستاندا العا جىلجۋ مەن جاڭارۋ جولىن انىقتاعان جالپىمەملەكەتتىك ساياساتقا دەگەن ءتۇسىنىستىكتىڭ بار ەكەنىن بىلدىرەدى. وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بىزدە, قىرعىزستاندا دا جاڭا كونستيتۋتسيانى قابىلداۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزىلىپ, وندا وتپەلى كەزەڭ پرەزيدەنتى روزا وتۋنباەۆانىڭ وكىلەتتىگى بەكىتىلدى. ءبىز ول كەزدە رەفەرەندۋمدى جالپى حالىقتىڭ قالاۋىن ءبىلۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگى رەتىندە تاڭدادىق. سوندىقتان قازىرگى تاڭدا رەفەرەندۋمنان ارتىق دەموكراتيالىق قۇرال ءالى تابىلعان جوق. الەكسەي ۆلاسوۆ, م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ممۋ پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەردى زەردەلەۋ جونىندەگى اقپاراتتىق-تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى: – وتپەلى كەزەڭدە ماڭىزدى ساياسي شەشىم قابىلداۋدا رەفەرەندۋم سياقتى دەموكراتيالىق قۇرال عانا, ءاسىرەسە, از ۋاقىت بۇرىن تاۋەلسىزدىككە يە بولعان جاس مەملەكەتتەر ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى ءتاسىل بولىپ سانالادى. ال پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىكتى ۇزارتۋ ماسەلەسى بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزۋ باستاماسى كوتەرىلگەن قازاقستان جاعدايىنا كەلەتىن بولساق, بۇل تولىقتاي قولدانىستاعى كونستيتۋتسيامەن, ەڭ باستىسى – حالىقتىڭ قالاۋىمەن سايكەس كەلەدى. يسمايل اگاكيشيەۆ, رەسەي-ءازىربايجان ساراپتاۋ كەڭەسى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, ءازىربايجان: – سىزدەردىڭ مەملەكەتتە تاۋەلسىزدىك العان ۋاقىتتان باستاپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ جۇزەگە اسىرىپ جاتقان ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ جان-جاقتى ويلانىلعان ءارى ءتيىمدى ۇلگىسى قازاقستاننىڭ ودان ءارى تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى دەۋگە بولادى. سوندىقتان رەفەرەندۋم ءوتكىزۋ – بۇل, ەڭ الدىمەن, جالپىۇلتتىق ماقساتتارعا جەتۋ ءۇشىن بۇكىل قوعامنىڭ ءوز كوشباسشىسىنىڭ اينالاسىنا بىرىگىپ, وعان تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى رەتىندە قولداۋ كورسەتۋى بولىپ ەسەپتەلەدى. زاحار ۆينوگرادوۆ, «نوۆوستي» راا-نىڭ ۋكرايناداعى وكىلدىگىنىڭ باسشىسى, ۋكراينا: – بۇگىنگى كۇنى قازاقستان حالقى تاعى دا تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ يدەياسى اياسىندا توپتاسىپ, الداعى ۋاقىتتاعى تاعدىرلارىن دا سەنىپ تاپسىرۋ تىلەگىن جەتكىزدى. ءويتكەنى, نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاندى جاڭا ونجىلدىقتا دامىتۋدىڭ ايقىن ءارى جۇزەگە اسىرىلاتىن ستراتەگياسىن ۇسىنىپ وتىر. سەبەبى, ۋكراينا مەملەكەتىنىڭ الدىندا ءالى كۇنگە دەيىن جاڭا قوعامدىق-ساياسي جاعدايدا بىرىكتىرەتىن يدەولوگيالىق جانە قۇندى باعىتتاردى انىقتاۋ ماسەلەسى تۇر. وسى جاعىنان العاندا, قازاقستاننىڭ ءتاجىريبەسى ۋكرايناعا دا ساياسي تۇراقتىلىق فورمۋلاسىن تابۋ ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولماق. اندرەي مەدۆەدەۆ, «پوليتكونتاكت» ساياسي تەحنولوگيالار ورتالىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, رەسەي: – رەفەرەندۋم ءوتكىزبەۋ مۇمكىن ەمەس. اقيقاتىنا ءجۇگىنسەك, «تومەننەن» باستالىپ وتىرعان بۇل باستاما, شىن مانىندە, تىكەلەي ءبۇتىن ءبىر ۇلتتىڭ تىلەگى ەمەس پە. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ – حالىقتىڭ شەكسىز سەنىمىنە يە بولعان ادام. ول – مەملەكەتتىڭ تۇراقتى العا باسۋىنىڭ كەپىلى سانالىپ, تۋعان حالقىمەن ءبولىنبەيتىن, ءبىرتۇتاس بايلانىسقا تۇسكەن تمد مەملەكەتتەرى ىشىندەگى ساناۋلى كوشباسشىلاردىڭ ءبىرى. الەكساندر تسينكەر, ەلەكتورالدى جۇيەلەر جونىندەگى حالىقارالىق ساراپتاۋ ورتالىعىنىڭ (ICES) پرەزيدەنتى, شىعىس ەۋروپا جانە تمد ەلدەرى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, يزرايل: – رەفەرەندۋم وتكىزۋ كەڭ قولدانىلاتىن دەموكراتيالىق ءۇردىس بولىپ تابىلادى. الەمدە مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ بويىنشا رەفەرەندۋم وتكىزگەن 30-دان استام دەرەك بار. رەفەرەندۋم پلەبيستسيتارلىق دەموكراتيا تەورياسى اياسىندا ساياسي اكت رەتىندە نەگىزگە الىنادى. ول شىندىعىندا باتىس جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ بارلىعىندا پايدالانىلعان.
