ەلباسىمەن بىرگەمىز!
قازاقستاندىقتار ن.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى قولدايدى
ەل قالاۋى – ەلباسى وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ
رەفەرەندۋم وتكىزۋ جونىندەگى باستاماشى توپ جەتەكشىسى, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى ەرلان سىدىقوۆپەن اڭگىمە
– ەرلان ءباتتاش ۇلى, قازىردە بۇكىل رەسپۋبليكا كولەمىندە باستاماشى توپتار قۇرىلىپ, ەلباسى وكىلەتتىگىن جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم جولىمەن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ ماقساتىمەن قول جيناۋ جۇمىسى ءوز مارەسىنە كەلىپ جەتتى. ايتپاقشى, بۇل باستامانىڭ ءوزى ەڭ الدىمەن شىعىستان باستالدى ەمەس پە؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز. بىراق, مۇنداي باستاما بايتاق قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنەن شىقسا دا تاڭىرقاپ, تاڭدانۋدىڭ رەتى جوق. ويتكەنى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بۇگىندە بارشا قازاقستاندىقتار ۇلت كوشباسشىسى رەتىندە تانىپ, مويىنداپ وتىر. بۇل ەندىگى جەردە دالەلدەۋدى كەرەك ەتپەيتىن شىندىق. سولاي دەي وتىرىپ, وسى يگىلىكتى باستاما نەگە الدىمەن ەلىمىزدىڭ شىعىسىنان باستالدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەلىك.
ەگەردە اتا تاريحىمىزعا ءۇڭىلسەك, تۇركى حالقىنىڭ اتا جۇرتى بولىپ تابىلاتىن قازاق ەلى ءۇشىن التاي تاۋىنىڭ ورنى مەن ءجونى بولەك. اتاقتى بىلگە قاعان دا التايداي اتا قونىسىن, اسىرەسە مىزعىماس ەل بىرلىگىن دارىپتەي كەلىپ, «تۇركى حالقى ءۇشىن تۇندە ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم. جالاڭاش حالىقتى كيىمدى, جارلى حالىقتى باي قىلدىم, از حالىقتى كوپ قىلدىم» دەمەي مە؟ ال ەندى كەشەگى الاش ارىستارى شە؟ العاش قازاق اۆتونومياسىن قۇرۋ ماسەلەسى وسى شىعىستا كوتەرىلىپ, الاشوردا ۇكىمەتى سەمەيدە قىزمەت اتقاردى ەمەس پە؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلباسىمىزدىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى ماسەلەنىڭ الدىمەن شىعىستان باستالۋىندا وسىنداي وزىندىك ءبىر تاريحي زاڭدىلىق بار سياقتى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, وتكەندەگى تاريحىمىزعا تاعى دا زەر سالالىق. جۇمىر جەردەگى ۇلەسىن ات تۇياعىنا بايلاعان تۇركى بابامىزدان مۇرا بولىپ قالعان سايىن قازاق ساحاراسىنىڭ ءبىراز بولىگى جات قولىندا كەتكەنىن كەش بىلدىك. اتا تاريحىمىزدى تاسقا تاڭبالاعان كۇلتەگىن مەن تونىكوك بابالارىمىزدىڭ ەسكەرتكىشتەرى دە موڭعول جەرىندە جەل وتىندە مۇجىلۋدە. ەگەر ەلباسى ءوزى كوتەرىپ, باستاماشى بولماسا وسى تاريحي ءجادىگەرلەرىمىزدىڭ كوشىرمەسى استاناداعى لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە اكەپ قويىلماس تا ەدى. ەلباسىمىزدىڭ بۇل تالابى وسكەلەڭ جاس ۇرپاق اتا تاريحىن ءبىلىپ ءجۇرسىن دەگەن يگى تىلەكتەن تۋىنداسا كەرەك.
ارىگە بارماي-اق كەشەگى تاۋەلسىزدىك العان جىلداردى ەسكە ءتۇسىرەيىكشى. قيراعان ەكونوميكانى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ىدىراعان ساياسي جۇيەنى جاڭادان قۇرىپ ورنىقتىرۋ دەگەنىڭ جەكە ءوز الدىنا, ەڭ باستىسى, بۇل قازاق جەرىنىڭ بىرىڭعاي تۇتاستىعىن, ياعني قازاقستان مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءتۇپ نەگىزىن ساقتاپ قالۋدىڭ تاعى ءبىر تارازىعا تارتىلعان ءساتى ەدى. مىسالعا, قازىرگى وبلىس ورتالىعى وسكەمەندەگى سوناۋ توقسانىنشى جىلدارداعى ەكونوميكالىق قيىندىقتان تۋىنداعان الەۋمەتتىك قيىنشىلىقتاردى قايتىپ ۇمىتارسىڭ! كەيبىرەۋلەر وسى «ءارى-ءسارى» كوڭىل كۇيدى پايدالانىپ, ءوسكەمەندى ءبولىپ الماققا ۇمتىلعانى دا شىندىق. مىنە, وسىنداي سىن ساعاتتا ەلىمىزدىڭ بىرلىگى مەن جەرىمىزدىڭ تۇتاستىعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ساقتالىپ قالدى.
بىرەۋگە بىلەكتىڭ كۇشىمەن, ەكىنشىلەرگە قانتوگىسپەن كەلىپ جاتقان تاۋەلسىزدىك قازاققا ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا بەيبىت جولمەن كەلدى. بىراق, تاۋەلسىزدىكتىڭ بۇل جولى بەيبىت بولعانمەن, قۇنى اسا قىمبات بولدى. ەل توزىپ, جەر كۇيزەلىپ, ۇلتتىق سانا جوعالا جازداپ بارىپ جەتتىك بۇل كۇنگە. الىپتاردى ءدۇنيەگە اكەلگەن سەمەي وڭىرىنە, مامىراجاي تىرلىك كەشىپ, بەيقام وتىرعان قامكوڭىل قالىڭ قازاقتىڭ ورتاسىندا اتوم قارۋى سىنا بولىپ قاعىلدى. ال وسى قىرىق جىلعى قىرعىنعا توسقاۋىل قويعان دا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ بولاتىن.
ءسوز باسىندا ايتقانداي, ەلباسى وكىلەتتىگى ەلىمىزدىڭ قاي جەرىندە كوتەرىلسە دە ورىندى دەي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى بۇرىن-سوڭعى تاريحي جايتتاردىڭ دا ءبىزدىڭ باستاماشى توپقا قوزعاۋ سالعانىن ايتپاسقا بولمايدى.
– باستاماشى توپ قالاي قۇرىلعانىن ايتىپ جاتىرسىز, ال وعان جەتەكشىلىك ەتۋدە تاڭداۋ نەلىكتەن سىزگە ءتۇستى؟ باستاماشى توپ قۇرامى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟
– اي ءجۇزدى اق بالتاسىمەن جاۋىن قاشىرىپ, ازۋلى اق ولەڭىمەن ەل بىرلىگىن تولعاۋىنا قوسقان اقتامبەردى جىراۋ, اتالى ەلدىڭ بالاسى, باتالى ءسوزدىڭ باعبانى اقتايلاق بي, زامانىم دەپ زار قاققان دۋلات اقىن, ادامزات ويىنىڭ الىبى سانالعان, ەل بولۋدىڭ قامىن ويلاعان حاكىم اباي, ءىرى ويشىل شاكارىم, سۋرەتكەر اۋەزوۆتەر – شىرايلى شىعىستىڭ پەرزەنتتەرى. ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە اق باتاسىن بەرگەن دە وسى ەلدىڭ داناگوي ابىز اقساقالى شاكىر ابەنوۆ بولاتىن.
ماسەلە تاڭداۋ كىمگە تۇسكەنىندە ەمەس, ماسەلە وسىنداي يگى باستامانىڭ ۇلىلار ەلىندە كوتەرىلگەنىندە دەر ەدىم. بولماسا باستاماشى توپ قۇرامىنداعى جەتى ادامنىڭ قاي-قايسىسى بولسىن, توپ توراعاسى بولۋعا لايىق جاندار. وسى ورايدا, ولاردىڭ ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى, ءتۇرلى ماماندىق يەلەرى ەكەندىگىن ايتا كەتسەم دەيمىن.
– ال سول ورتاق ماقسات ءتۇيىنى نەدە دەپ بىلەسىز؟
– ءيا, قازىر ەجەلدەن اڭساعان ەگەمەندىگىنە قول جەتكىزگەن قازاق ەلى دامۋ مەن قارىشتاۋدىڭ جولىنا ءتۇسىپ, الەمدىك وركەنيەتكە ۇمتىلۋدا. دالاسىنداي دارحاندىق, اسقار تاۋلارىنداي اسقاقتىق قازاقتىڭ الپىس ەكى تامىرىن يدىرگەن قانىندا بار قاسيەت. مىسالى, ەڭسەسى ەزىلىپ, جانى جانشىلعانمەن ساعى سىنا قويماعان قازاق ەلىن تاۋەلسىزدىك جىلدارى ۇلت كوشباسشىسى بىردەن قياعا جەتەلەدى. تۋعان ەلدىڭ تۇعىرىن بيىكتەتىپ, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن بەكىتىپ, قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, وزگە ەل كاپيتالدارىن ءتيىمدى ينۆەستيتسيالاۋ, ۇلتتىق ەكونوميكانى اياعىنان تىك تۇرعىزىپ, ونى الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتى قىلۋ, ءبىلىم بەرۋ رەفورماسىن الەمدىك ستاندارتتارعا ساي قۇرۋ, اسقاق كەلبەتتى استانانى تۇرعىزۋ, ءدىنباسىلارىنىڭ الەمدىك ديالوگىن قۇرۋ – ءبارى-ءبارى تىكەلەي ەلباسىمىزدىڭ كورەگەن ساياساتى مەن قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە جۇزەگە اسىپ وتىرعانى ءسوزسىز. ەرتەگى الەمىنىڭ قاھارمانىنداي قازاق جۇرتىنىڭ ساعات ساناپ ەمەس, ءسات ساناپ كوركەيۋىنىڭ, جەتى قات كوككە زىمىراعان سامۇرىقتاي جىلدامدىعىنىڭ قۇپياسى نەدە, كىلتى قايدا؟ بۇل ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ باق-تالايىنا, پەشەنەسىنە بۇيىرىپ, ۇلت الەۋەتىن كۇشەيتۋدى كوزدەگەن ەلباسىنداي تۇلعا بىتكەندىگىندە بولىپ وتىر. تاريحي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاعان ەلباسى تاڭداۋى – ەلدىگىمىز, ەگەمەندىگىمىز بولعاندا, ۇلتىمىزدىڭ دا ءوز تاڭداۋىن جاسايتىن ۋاقىتى الدەقاشان جەتتى. ولاي بولسا, ۇلىلار مەكەنى سانالاتىن سەمەي حالقىنىڭ ەلدىكتى نىعايتىپ, ەگەمەندىكتى اسپانداتۋ جولىندا تاعى ءبىر كەزەكتى قادامىن تاڭداپ, جاڭاشىل يدەياسىن ۇسىناتىن ءسات تۋعان-دى. ول – كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە, جۇرتشىلىقتىڭ جۇرەگىندە جۇرگەن يمانداي اق نيەتى. ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, بىرلىك پەن ىنتىماقتىڭ ۇيىتقىسى بولعان ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 2020 جىلعا دەيىن وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءدال قازىر, وسى ۋاقىتتا قاجەت. نەگە دەسەڭىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ارقىلى الداعى كۇنگە دەگەن ءۇمىتىمىز ورنىعىپ, سەنىمىمىز بەكي تۇسپەك.
ال يدەيانىڭ ايتىلۋى بار دا, ونىڭ جۇزەگە اسۋى ءبىر باسقا. «ەلباسى-2020» جالپىحالىقتىق اكتسياسى بارشا كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ جاندى بەيجاي قالدىرماي, بۇگىندە بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ وسى يدەيا توڭىرەگىندە تۇتاستاي ۇيىسىپ, ونى جالپىحالىقتىق رەفەرەندۋم دەڭگەيىنە كوتەرۋگە قولداۋ كورسەتىپ جاتقانى مەملەكەتتىك دامۋ مەن ءداۋىرلەۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە كوتەرىلگەنىمىزدى كورسەتسە كەرەك. مىنە, ەلباسى وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى ءماسەلەسىنىڭ ءدال قازىر كوتەرىلۋىنە نەگىزىنەن وسىنداي ومىرلىك ماڭىزى زور وي-تۇجىرىمدار تۇرتكى بولعان ەدى. ساليقالى ءسامميتتىڭ سوڭىن الا كوتەرىلگەن بۇل باستاما جەر-جەردەن ۇدەرە كوتەرىلىپ قولداۋ تاۋىپ جاتسا, بۇل ءبىزدىڭ كورەگەندىگىمىز ەمەس, بۇل ەڭ الدىمەن ەلباسىنىڭ ءوز حالقى الدىنداعى كەمەڭگەر كىسىلىك كەلبەتى, بيىك بەدەل-ابىرويى. ءبىز وسى ءبىر حالىقتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ءبۇرشىككە ءنار بەردىك. حالىق كوڭىلىنىڭ ءبۇرى اشىلىپ, كوكەيدەگىسى گۇل جارىپ جاتسا, ءبىزدىڭ ماقساتتىڭ ورىندالعانى. ويتكەنى, ءبىز حالىق پەن پرەزيدەنت اراسىنداعى التىن ارقاۋدى جالعاۋشىلاردىڭ ءبىرى عانامىز. قاشاندا سول جولدان تايمايمىز.
– ءسوز سوڭىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءجونىندەگى باستاماعا وراي قول جيناۋ قورىتىندىسىنا قىسقاشا توقتالا كەتسەڭىز...
– بۇگىندە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ جالپى سانى 16 ميلليون ءتوڭىرەگىندە بولسا, ال سايلاۋشىلار سانى سونىڭ تەڭ جارىمىن قۇرايدى ەكەن. ال سول بارلىق سايلاۋشىنىڭ تەڭ جارىمىنان, ناقتىلاپ ايتقاندا, 4 ميلليوننان استامى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولداپ وتىر. مۇنى ءبىز وتانداستارىمىزدىڭ ەلباسىنا دەگەن قۇرمەتى مەن سەنىمى دەپ تۇسىنەمىز. ال ەلباسى تاراپىنان رەفەرەندۋمدى وتكىزۋگە جارلىق شىققان جاعدايدا ەلىمىزدىڭ جەر-جەرىندە قۇرىلعان باستاماشى توپ ءوز جۇمىسىمىزدى ودان ءارى جالعاستىراتىن بولامىز. حالىق تىلەگى ورتا جولدا قالمايدى دەپ سەنەمىز!
اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن داۋلەت سەيسەن ۇلى.
ەر جىگىتتىڭ ءبىر جۇرتى – ناعاشىسى
سەمەيدە باستاماشى توپ ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوقسانىنا دەيىن ۇزارتۋ تۋرالى باستاما كوتەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ناعاشى جۇرتى اتىنان مەن دە بۇل باستامانى قولدايتىندىعىمدى بىلدىرسەم دەيمىن.
جالپى, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بەتىنەن قازاقستاندىقتاردىڭ, ولاردىڭ ىشىندە ەلدەگى تانىمال ازاماتتاردىڭ, سونداي-اق شەتەلدىك بەلگىلى مەملەكەت باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەردىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۋرالى ايتقان جاقسى پىكىرلەرىن وقىپ, توبەم كوككە جەتكەندەي قۋانامىن.
ءبىز سوعىس كەزىندە بۋىنى بەكىپ, بۇعاناسى قات_پاعان بالامىز. سوعان قاراماستان, اۋىلداعى ءۇلكەن كىسىلەرمەن, ايەلدەرمەن بىرگە قىرماندا ەڭبەكتەندىك. سوندا كەلىمسەكتەردىڭ بىزدەردى «قازاق» دەمەي, «قىرعىز» دەپ كەمسىتەتىندەرى ءالى كۇنگە ەسىمنەن كەتپەيدى. ال قازىرگى كەزدە قازاق اتىن الەم تانىعانىنا اللاعا شۇكىرشىلىك ەتەمىن. جانە دە مۇنى ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىن.
جاڭىلماسام, نۇرسۇلتان 7-سىنىپتىڭ جارتى جىلىن قاسىق اۋىلىندا ناعاشىسى ايداپكەلدىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىدى. سىنىپتاستارى قاسىقباي اساۋباەۆ, سۇلتان قوشقارباەۆ ساباقتان قينالعان كەزدەرىندە نۇرسۇلتاننىڭ كومەكتەسىپ تۇرعانىن امسە ەستەرىنەن شىعارعان ەمەس. ايداپكەل اقساقال ۇلى وتان سوعىسىنان ءبىر اياعىنان جامباسىنان تومەن ايىرىلىپ كەلگەن ارداگەر ەدى. نۇرسۇلتان اتقارىپ جۇرگەن جۇمىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى مەن اۋىرلىعىنا قاراماستان, ۋاقىت تاۋىپ ناعاشىسىنا سالەم بەرىپ قايتۋدى اركەز ەسىندە ۇستايتىن. مۇنى ەلباسىنىڭ وزىنە عانا ءتان قاراپايىمدىلىعىنان, ادامگەرشىلىگىنەن, باۋىرمالدىعىنان دەپ تۇسىنەمىن. ال نۇرسۇلتاندى 1992 جىلى ناعاشىسى ايداپكەل اقساقالدىڭ جىلدىعىنا كەلگەندە تاعى كوردىم. مىنا سۋرەت پرەزيدەنتتىڭ سول جولى ناعاشىلارىنىڭ ورتاسىندا تۇسكەن سۋرەتى بولىپ تابىلادى.
ءسوزىمنىڭ سوڭىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاق ەلى مەن قازاقستان حالقىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى ءۇشىن اتقارىپ جۇرگەن قىزمەتىنە ساتتىلىك تىلەيمىن.
ءنابي ەرمەكباي, ەڭبەك ارداگەرى, حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى.
جامبىل وبلىسى,
قورداي اۋدانى,
قورداي اۋىلى.
ماقساتى – قازاقستاندىقتاردى باقىتتى ەتۋ
تىلشىلەر قوسىنىنىڭ تەلەفونى شىلدىرلاپ قويا بەردى. ونىڭ قۇلاعىن كوتەرگەن كەزدە ارعى جاقتان بۇل «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ورالداعى ءتىلشىسى مە؟» دەگەن ەگدە ەر ادامنىڭ داۋسى ەستىلدى. ءيا, سونىڭ ءدال ءوزى. قۇلاعىم سىزدە. شارۋاڭىزدى ايتا بەرىڭىز, دەدىم مەن. قاراعىم, مەنىڭ اتى-ءجونىم ۇزاقباي حابيەۆ. قىرىق جىلدان استام ۋاقىت حالىق اعارتۋ سالاسىندا قىزمەت ەتكەن زەينەتكەر ۇستازبىن. شارۋام بىرەۋ عانا. ەلباسىمىزدىڭ وكىلەتتىگىن رەفەرەندۋم وتكىزۋ جولىمەن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندەگى ۇسىنىستى قولدايمىن. كەمپىرىم ءماريا دا وسىنداي پىكىردە. ەكەۋمىزدىڭ سوعان بايلانىستى ايتاتىن بىرقاتار وي-پىكىرلەرىمىز بار. سونى «ەگەمەنگە» قالاي جەتكىزە الامىز؟ قىزمەت ورنىڭىز قاي جەردە ەدى؟ ءبىز بارىپ شىعايىق. ۇزاقباي اعا, ماعان كەلمەي-اق قويىڭىزدار. ۇيىڭىزگە ءوزىم بارايىن. مەكەن-جايىڭىزدى ايتساڭىز جەتەدى.
وسى اڭگىمەدەن سوڭ كوپ كەشىكپەي ەرلى-زايىپتى ۇزاقباي اعا مەن ءماريا جەڭگەيدىڭ ۇيىنە جەتتىم. اماندىق ساۋلىقتان سوڭ ۇزەكەڭ ەلباسى جونىندەگى اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى.
– مەن زەينەت جاسىنداعى قاراپايىم اۋىل ادامىمىن. ەلباسىمىز جونىندە ايتايىن دەگەن وي-پىكىرلەرىم كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ويلارىمەن ۇندەسىپ جاتسا, ماقساتىمنىڭ ورىندالعانى. وسى زامانعا دەيىن حالقىمىزدىڭ كورمەگەن قيىندىعى كەمدە-كەم. ءامىرشىلدىك-اكىمشىلىك جۇيەنىڭ سان ءتۇرلى وزبىرلىقتارىن باستارىنان كەشىردى. كولبيندەي «قاڭعىپ كەلگەن شۇرەگەيدىڭ» قازاقستاندى باسقارعان كەزىن دە باسىمىزدان وتكەردىك. ءوز ەلىن باسقارا الاتىن بىردە-ءبىر ۇلت ازاماتى جوق دەگەنگە قاتتى ارلاندىق, نامىستاندىق. ءبارى دە ءوتتى, كەتتى عوي. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتكەن جەتىستىكتەرى ارقىلى ەل باسقارۋدىڭ تاماشا ۇلگىسىن كورسەتىپ, دالەلدەگەن نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. ول قازاق ۇلتىنىڭ ىشىندە ەل باسقارۋعا لايىقتى ازاماتتاردىڭ بار ەكەندىگىن كۇللى دۇنيەگە تانىتا الدى.
مەن, ارينە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوز حالقى ءۇشىن تىندىرعان ىستەرىنە قاتىستى بۇرىننان بەلگىلى جايتتەردى قايتالاعىم كەلمەيدى. تەك ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ەڭ نازىك ماسەلە – مەملەكەتتىك تىلگە قاتىستى ۇستانىمى جونىندە ايتا كەتكەندى ءجون كورەمىن. ن.ءا.نازارباەۆ كوپ ۇلتتى قازاقستاننىڭ ەتنيكالىق ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, مەملەكەتتىك ءتىلدى رەۆوليۋتسيالىق جولمەن ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامىتۋ جولىن تاڭدادى دەپ تۇسىنەمىن. بۇل – ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ التىن قازىعى. مەنىڭشە, انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن وسىلايشا بايىپپەن كوتەرۋ ساياساتى بىردەن-ءبىر دۇرىس جول بولدى عوي دەپ ەسەپتەيمىن.
ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى ەمەس پە؟ سول كەزدە ەل ەكونوميكاسىنا بارىنشا كۇش بەرىپ تۇرعان, نارىقتىق ەكونوميكانى ەنگىزۋدە شەشۋشى ءرول اتقارعان رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ەلۋ پايىزىن قۇرايتىن ءورىستىلدى قازاقستاندىقتار بولعانى جاسىرىن ەمەس. وسىنداي تۇجىرىمدى عىلىم مەن ءبىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنا قاتىستى جاساۋعا دا ابدەن بولادى. ارينە مۇنداي جاعدايدا ەلباسىنىڭ ءتىل ماسەلەسىنە وتە سەرگەك قاراپ, بايىپپەن شەشكەنى وتە قۇپتارلىق ءىس.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتى تومەندەسە, بۇل تۇپتەپ كەلگەندە ۇلتتىعىمىزدان ايىرىلىپ قالۋعا اكەلىپ سوقتىراتىنىن ەلباسىمىز بىلمەيدى ەمەس, وتە جاقسى بىلەدى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. مىنە, سوندىقتان دا ەلباسىمىز مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋعا قاتىستى ءوزىنىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگى شەڭبەرىندە ءتيىستى شارالار بەلگىلەپ, ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
ۆەنگر حالقىنىڭ بەلگىلى عالىمى بولياي: «جەر بەتىندە جالعىز باقىتسىز بار كەزدە جايباراقات باقىتتى ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. ءومىر مۇراتى كۇللى ادامزاتتى الاڭسىز باقىتتى ەتۋ» دەگەن ەكەن. سول سەكىلدى ەلباسىمىزدىڭ 16 ميلليون قازاقستاندىقتى قالاي باقىتتى ەتەمىن دەپ شارق ۇرىپ, تىنىم تاپپاي جۇرگەنىنە كۋا بولىپ وتىرمىز. مەملەكەت باسشىسى مۇنىڭ باستى جولى عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتۋ دەپ سانايدى.
قازاقستاندىقتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ الەم تانىعان بەدەلى مەن ابىرويىن, ساياسي سالماعىن پايدالانا وتىرىپ, ءوزى جاساعان ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزسا, ودان ەش ۇتىلماس ەدى. مۇنىڭ باستى جولى پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن رەفەرەندۋم وتكىزۋ جولىمەن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋ بولماق.
بىزدەر ءماريا ەكەۋمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىن حالىقتى وزىنە تابىندىرا بىلگەن تۇلعا دەپ تانيمىز. تەك ءبىز عانا ەمەس, قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگى وسىنداي ويدا ەكەنىنە شەك كەلتىرە المايمىز. ال حالىقتى وزىنە تابىندىرا ءبىلۋ دەگەننىڭ ءوزى – ماڭداي تەرمەن كەلەتىن كول-كوسىر ەڭبەك, ءارى ونىڭ ناتيجەسى مەن جەمىسى دەپ تۇسىنەمىز. سول سەكىلدى ەلىمىزدەگى ءار باسشى مەن قاراپايىم ادامدار وزدەرى ءومىر ءسۇرىپ, ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وبلىستارى مەن اۋداندارىندا, اۋىلدارىندا جاقسى ىستەرىمەن ادامداردىڭ جۇرەگىنەن ورىن الا بىلسە, سودان ارتىق مەرەي, باقىت جوق شىعار. جاقسى قاشان دا ىسىمەن جاقسى بولىپ قالا بەرمەك. سول جاقسىلاردىڭ باستاۋىندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر.
ۇزاقباي اقساقال اڭگىمەسىن وسىلاي اياقتادى.
تەمىر قۇسايىن, باتىس قازاقستان وبلىسى.
«رەفەرەندۋم وتكىزۋ زاڭعا قايشى كەلمەيدى»
كەشە الماتىداعى د.قوناەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ەلىمىزدىڭ بىلىكتى زاڭگەرلەرى جينالىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتۋعا قاتىستى رەفەندۋم وتكىزۋدىڭ زاڭدىلىعىن تالقىلادى.
– قۇقىقتىق جاعىنان العاندا رەفەرەندۋم وتكىزۋ ەشقانداي زاڭعا قايشى كەلمەيدى, – دەيدى «زاڭگەرلەر – ادىلەتتى سايلاۋ ءۇشىن» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ وكىلدەرى. قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ زاڭدىق تۇرعىدا زاڭدى ما دەگەن سۇراققا كاسىبي تۇرعىدا جان-جاقتى تۇسىنىك بەرىلدى.
جالپى, كونستيتۋتسياعا جانە «رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم تۋرالى», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سايلاۋ تۋرالى» زاڭدارعا ءسايكەس, مەملەكەت ءوزىنىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى كەز-كەلگەن ءماسەلەگە قاتىستى رەفەرەندۋم وتكىزە الادى. ەگەر پرەزيدەنتتىڭ ءوزى رەفەرەندۋم وتكىزۋگە كەلىسپەگەن جاعدايدا, پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باسىم داۋسىمەن دە رەفەرەندۋم وتكىزۋگە بولادى, – دەيدى زاڭگەرلەر.
زاڭگەرلەردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ تەڭ ءتوراعاسى داۋلەت ءبايدىلدينوۆ رەفەرەندۋم ءوتكىزۋگە بارلىق قاجەتتى قۇقىقتىق تالاپتاردىڭ بار ەكەندىگىن جوعارىداعى زاڭدارعا سايكەس دايەكتەي كەلە, مەملەكەت قۇرۋدىڭ مىسالدارىن كاسىبي تۇرعىدا العا تارتتى.
قۇقىقتانۋشى عالىمدار رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ الەمدىك جانە وتاندىق تاجىريبەلەرىن ساراپتاي كەلە, پارلامەنت دەپۋتاتتارى كوپشىلىك داۋىسپەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 42-بابىنا ءوزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلداۋعا تولىق قۇقىقتارى بار دەگەن قورىتىندىعا كەلىپ وتىر. جانە قازىردىڭ وزىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋگە 4 ميلليون قازاقستاندىق داۋىس بەرىپ ۇلگەرگەن ۇدەرىستى جالعاستىرۋ دا ەشبىر زاڭدى بەلىنەن باسۋشىلىق بولىپ تابىلمايدى.
ەلىمىزدەگى ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ زاڭگەر وقىمىستىلارى قازاقستان حالقى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ بىرەگەي قاينار كوزى رەتىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى باستاماعا مۇرىندىق بولۋعا قۇقىقتارى بار ەكەندىگىن العا تارتادى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا حالقىمىز ءدال وسىنداي قادامعا بارۋى تاريحي تۇرعىدان دا ادىلەتتى شەشىم بولىپ تابىلاتىندىعىن شايماردان ءشارىپوۆ, ۇزاقباي قۇدايبەرگەنوۆ, يۆان زەنكەۆيچ سىندى تانىمال زاڭگەرلەر اتاپ ءوتتى. جانە عالىمدار بۇل يدەيانى بارلىق تۇرعىدا قولداپ, جۇزەگە اسىرۋ, جان-جاقتى كومەك بەرۋ مەملەكەتتىك تۇتاستىعىمىزعا قىزمەت ەتەتىندىگىن ناقتى مىسالدارمەن اتادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ستراتەگيالىق ۇستانىمىن ۇزدىكسىز, رەت-رەتىمەن جالعاستىرۋ رەسپۋبليكامىزدىڭ ساياسي تۇرعىداعى جانە ەكونوميكالىق باعىتتاعى تۇراقتىلىعىنا قىزمەت ەتەتىنىن ەل زاڭگەرلەرى ءبىراۋىزدان قۋاتتاپ وتىر.
ياعني, قاجەتتىلىكتەن تۋىنداعان وسىناۋ قادامنىڭ قانشالىقتى زاڭعا سايكەس بولىپ تابىلاتىندىعىن كاسىبي تۇرعىدا سارالاپ وتكەن زاڭگەرلەر دۇنيە جۇزىندەگى رەفەرەندۋمدار تاريحىنا شولۋ جاسادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن دۇنيەنىڭ ءتورت شالعايىندا مۇنداي رەفەرەندۋم 449 رەت وتكىزىلگەن ەكەن.
– ءبىز رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمنىڭ وتكىزىلۋىن قولداپ قانا قويمايمىز جانە ونىڭ ءساتتى ءوتۋىنە مۇددەلى ازامات رەتىندە اتسالىساتىن بولامىز, – دەيدى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى اقىلبەك يسابەكوۆ.
«ءوزىمىز كورىپ وتىرعانداي, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونستيتۋتسيوناليزم يدەالدارىن ۇستانعاندىعىنىڭ جانە ونىڭ قىزمەتىنىڭ كورنەكتى كوپقىرلىلىعىنىڭ ارقاسىندا مەملەكەت پەن ازاماتتىڭ اراسىنداعى سەنىمدى قارىم-قاتىناس بارىنشا قالىپتاسۋدا; ادامداردىڭ ساناسى مەن كۇندەلىكتى ومىرىنە كونستيتۋتسيالىق قۇندىلىقتار ءسىڭىستى بولا باستادى; تۇرعىنداردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى مەن ونىڭ بيلىككە دەگەن سەنىمىنىڭ دەڭگەيى ءوستى; جالپى زاڭدىق تەتىكتەر مەن سوتتاردىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگى مەن كاسىپقويلىعى جوعارىلادى» دەلىنگەن ۇندەۋدە.
زاڭگەرلەرىمىز ەلىمىزدىڭ ساياسي-قوعامدىق ومىرىندەگى ىلكىمدى ىستەردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدىڭ كوكەيكەستىلىگىن قۇقىقتىق تۇرعىدا قۋاتتاپ وتىر.
ايناش ەسالي, الماتى.
مەتاللۋرگتەر قۇپتاۋى
قازاقستاننىڭ ەلەكتروليز زاۋىتىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزۋدى قولداۋعا وراي ميتينگى بولىپ ءوتتى. وعان «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق جانە «قازاقستان ءاليۋمينيى» اق پرەزيدەنتى الماز يبراگيموۆ, قوس كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك ەڭبەك ۇجىمدارى قاتىستى.
حالىقارالىق دەڭگەيدە لايىقتى ورىنعا شىعىپ, قۇرمەتكە يە بولا باستاعان ەلىمىزدىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرى ەلباسىنىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ەلىمىزدى تالاي قيىندىقتان الىپ شىعىپ, قازىرگى دامىعان قوعامدى قالىپتاستىرۋعا ەڭبەك ەتتى. بۇل مەملەكەتتىڭ كەلەشەك ءوسۋ باعىتتارىن دا بەلگىلەپ بەردى. «قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنداعى ماقساتتار قازىر دە ورىندالۋدا. مەملەكەت باسشىسى حالىققا بەرگەن ۋادەلەرىن ورىنداپ, تالاي مارتە سەنىم ۇدەسىنەن شىقتى. ەلدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كوتەرىلۋىنە ىقپال ەتتى. «الدىمەن ەكونوميكا» دەگەن قاعيدانى بەرىك ۇستاعان ەلباسىنىڭ بەرگەن تاپسىرمالارى مەن ويلارى, يدەيالارى دىتتەگەن جەرىن ءدوپ باسىپ, ناتيجەلى بولدى. الماز يبراگيموۆ قوس زاۋىتتىڭ ۇجىمى مەملەكەت باسشىسى اتىنا ۇندەۋ ازىرلەپ, پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى ءبىراۋىزدان قۇپتايتىنىن اتاپ ءوتتى. «قاناتتى مەتالل» وندىرەتىن ىرگەلى كاسىپورىننىڭ العاشقى جانە ەكىنشى كەزەگىن ىسكە قوسۋعا مارتەبەلى ەلباسى ارنايى قاتىسىپ, تۇساۋىن كەسكەن. ءتىپتى, زاۋىتتىڭ باستان-اياق قۇرىلىسىنا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى تىكەلەي قولداۋ جاسادى. ەلىمىزدە مەتاللۋرگيا سالاسىن دامىتۋعا ايرىقشا نازار بولىنۋدە, بۇل سالادا جىل ساناپ ءىرى ءوندىرىس نىساندارى اشىلۋدا.
ميتينگى سوڭىندا ەلباسى اتىنا جولداناتىن ۇندەۋگە جيىنعا قاتىسقان زاۋىت جۇمىسكەرلەرىنىڭ بارلىعى قول قويدى.
فاريدا بىقاي, پاۆلودار.
