مىنەكي, قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىعى ءوز مارەسىنە جەتتى. 2011 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ۇيىمعا باسشىلىق ەتۋ تىزگىنى ليتۆا رەسپۋبليكاسىنا ءوتتى.
ارينە, وتكەن جىل بويى ۇلتتىق جوبا ماڭىزىنا يە بولعان ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى تۋرالى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى, ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار كوپ ايتتى, سان پىكىر ءبىلدىردى. دەگەنمەن, وسىناۋ ابىرويلى ميسسيا تولىعىمەن اياقتالعان سوڭ, ءبىز وقيعالاردىڭ ناق ورتاسىندا قىزمەت اتقارعان, ۆەناداعى ۇيىم تۇراقتى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتكەن قازاقستاننىڭ ەقىۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى ەلشى قايرات ابدىراحمانوۆپەن اڭگىمەلەسىپ, نەگىزگى قورىتىندىلار بويىنشا پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
– ەلشى مىرزا, بىلۋىمىزشە, ەقىۇ بۇكىل ەۋروپامەن بىرگە روجدەستۆولىق جانە جاڭا جىلدىق دەمالىستا بولۋدا. ءدال وسىنداي تىنىش ماۋسىم بايسالدى قورىتىندىلار شىعارۋدىڭ ەڭ ىڭعايلى ءساتى شىعار؟
– شىنىمەن-اق, ەۋروپانىڭ مەرەيتويلىق كوڭىل-كۇيگە مالىنىپ جاتقان شىرايلى مەزگىلى ءدال وسى كۇندەرى اياقتالىپ كەلەدى. بىراق, قازاقستان توراعالىعىنىڭ استانا مەن ۆەناداعى قىزمەتى جەلتوقساننىڭ ءدال 31-ىنە دەيىن ۇزدىكسىز جۇرگىزىلدى. قازاقستان توراعالىعىمەن وتكەن سوڭعى جوسپارلى تۇراقتى كەڭەس 16 جەلتوقسان كۇنى (ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى كۇنىمەن تۇسپا-تۇس) بولىپ, سول كۇنگى جۇمىس ءماجىلىسى اياسىندا ليتۆالىقتارعا توراعالىق تىزگىنىن ءفورمالدى تۇردە تاپسىردىق. 20 جەلتوقساندا ەقىۇ كونفەرەنتسيالار قىزمەتى رەسمي تۇردە دەمالىسقا شىققانمەن, توراعالىقتىڭ سوڭعى كۇندەرى بىرنەشە ارنايى ءماجىلىس وتكىزۋگە تۋرا كەلدى. وعان سەبەپ, ۇيىم بيۋدجەتىن ۋاقتىلى ماقۇلداۋ, ءارى ەقىۇ-نىڭ بالقان تۇبەگىندە, شىعىس ەۋروپادا, وڭتۇستىك كاۆكازدا جانە ورتالىق ازيادا ورنالاسقان ميسسيالارىنىڭ مانداتتارىن 2011 جىلعا ۇزارتۋ بويىنشا كەڭەستەر وتكىزىپ, ولاردى كونسەنسۋسقا كەلتىرۋ جانە ءتيىستى شەشىم قابىلداۋ قاجەت بولدى. وسىلايشا, سوڭعى تۇراقتى كەڭەس جەلتوقساننىڭ 23-ىندە, ال كەڭەس جانىنداعى دايىندىق كوميتەتى ايدىڭ 31-ءى كۇنى ءوتتى.
ال توراعالىق قورىتىندىلارىن ايتاتىن بولساق, وتكەن جىل وقيعالارعا تولى بولعانىن ەڭ الدىمەن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ارينە, ولاردىڭ باستىسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن وتكەن ەقىۇ ءسامميتىن ايرىقشا اتاۋ قاجەت. وندا قابىلدانعان استانا مەرەكەلىك دەكلاراتسياسى ۇيىم دامۋىن ساپالى جاڭا كەزەڭگە شىعارىپ, ياعني «بارشاعا ورتاق, ىنتىماقتاستىق پەن بولىنبەس قاۋىپسىزدىككە نەگىزدەلگەن قوعامداستىق يدەياسىن» تولىق مانىندە جۇزەگە اسىرۋعا جول اشتى.
ەقىۇ-نىڭ اعىمداعى قىزمەتى جانە توراعالىق باسىمدىقتارىن جۇزەگە اسىرۋ ءماسەلەلەرى جىل بويىنا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستى نازارىندا بولعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. ۇيىم كۇن ءتارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى ءتوراعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋى بۇدان بۇرىن ءجيى بايقالمايتىن. ال ءبىز كورگەنىمىزدەي, قازاقستان باسشىسى قىزمەتى مەن قولداۋى ايقىن ناتيجەلەرىن بەردى, ارينە, ەڭ الدىمەن ءسامميتتى شاقىرتۋعا, ونى تابىستى وتكىزۋگە وراسان سەپتىگىن تيگىزدى.
سامميت الدىندا ءۇش ولشەمدەگى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋعا شولۋ كونفەرەنتسياسى ءۇش كەزەڭمەن ۆارشاۆا, ۆەنا جانە استانادا ءوتتى. الماتىدا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى بولدى. ءىس باسىنداعى توراعا قانات ساۋداباەۆ جانە ونىڭ ارنايى وكىلدەرى ەقىۇ-نىڭ دالالىق ميسسيالارى ورنالاسقان بارلىق ايماقتارعا جانە ءىرى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شتاب-پاتەرلەرىنە ساپارلار جاسادى. جانجالداردى رەتتەۋ اياسىنداعى شارالاردى ايتاتىن بولساق, پريدنەستروۆە بويىنشا «5+2» ءپىشىنىنىڭ بەيرەسمي بەس راۋندى, گرۋزيا بويىنشا جەنەۆاداعى پىكىرتالاستاردىڭ التى ءماجىلىسى بولدى, تاۋلى قاراباق جانجالىن رەتتەۋ ۇدەرىسى اياسىندا بىرقاتار ءىس-شارالار مەن ساپارلار جاسالدى. قىرعىزستانداعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا ەداۋىر جۇمىس اتقارىلدى.
قۇجاتتاردىڭ ناقتى ستاتيستيكاسىن كەلتىرەتىن بولساق, قازاقستان توراعالىعى كەزىندە ەقىۇ-نىڭ مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە ماڭىزدى قورىتىندى قۇجات, ياعني ون ءبىر جىلدا العاشقى رەت سامميت دەكلاراتسياسى قابىلداندى; سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندە 5 شەشىم, تۇراقتى كەڭەستىڭ 53 شەشىمى قابىلداندى. مۇنىڭ بارلىعى كونسەنسۋستى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا جۇمىستىڭ ناتيجەسى بولىپ تابىلادى.
2010 جىلى ءبىزدىڭ باسقارۋمەن تۇراقتى كەڭەستىڭ 56 ءماجىلىسى, دايىندىق كوميتەتىنىڭ 60 ءماجىلىسى, باسقارۋ جانە قارجى ءجونىندەگى كونسۋلتاتيۆتىك كوميتەتتىڭ 39 ءماجىلىسى, قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ 8 ءماجىلىسى, ەكونوميكا-ەكولوگيالىق كوميتەتتىڭ 16 ءماجىلىسى جانە گۋمانيتارلىق كوميتەتتىڭ 16 ءماجىلىسى وتكىزىلدى. ەۋروپا قاۋىپسىزدىگىنىڭ بولاشاعى جونىندەگى ۇنقاتىسۋ (نەمەسە «كورفۋ ۇدەرىسى») اياسىندا ون بەيرەسمي ءماجىلىس پەن بىرنەشە كوشپەلى جيىندار ءوتتى.
وسىعان قوسا ءۇش ولشەمدەگى ماڭىزدى فورۋمدار, كونفەرەنتسيالار, سەمينارلاردى اتاپ وتكەن ءجون. ولار پارلامەنتتىك اسسامبلەيا وتىرىستارى, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ماسەلەلەرگە شولۋ جاساۋ ءجونىندەگى كونفەرەنتسيا, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق فورۋم, ادام قۇقىقتارى ءولشەمى سالاسىنداعى مىندەتتەمەلەردى ورىنداۋ جونىندەگى كەڭەس, تولەرانتتىلىق پەن كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى جوعارعى دەڭگەيدەگى كونفەرەنتسيا, تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ ءجونىندەگى كونفەرەنتسيا, كوپەنگاگەن قۇجاتىنا 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى كونفەرەنتسيا جانە ت. ب. شارالار.
توراعالىق جىلىندا قازاقستان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىن بىردەي قامتيتىن كوپجاقتى جانە ەكىجاقتى كونسۋلتاتسيالار كەستەسىن تولىعىمەن جۇزەگە اسىردى. بۇل ۇيىم كۇن تارتىبىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەر توڭىرەگىندەگى ءارتۇرلى ۇستانىمداردى جاقىنداستىرۋعا, ارەكەتتەر ءۇيلەسىمدىلىگى جانە جۇمىس بارىسىندا قوسارلانۋشىلىقتىڭ الدىن الۋعا كەڭ ءمۇمكىندىك بەردى.
قورىتا كەلگەندە, وتكەن توراعالىق تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىڭداعى ەلىمىز ءۇشىن ەداۋىر ساياسي جانە ديپلوماتيالىق سىناق بولدى. جانە ءبىز بۇكىل ەل بولىپ, بۇل سىناقتان ابىرويمەن ءوتتىك دەپ سانايمىن. جالپى, بۇكىل جىل بويىنا الەم جۇرتشىلىعى الدىندا ءوزىمىزدى ناعىز «بىرلىگى جاراسقان», ۇيىمشىل, قوناقجاي, داستۇرلەرگە باي ءارى پروگرەسشىل حالىق رەتىندە كورسەتە بىلدىك.
– استاناداعى سامميت تۋرالى كوپتەگەن پىكىرلەر ايتىلدى. دەگەنمەن ءسىز, ساراپشى ءارى ەقىۇ ماسەلەلەرىمەن تىكەلەي ءارى تىعىز اينالىساتىن مامان رەتىندە استانا باسقوسۋىنىڭ ۇيىم ءۇشىن ناقتى قانداي ماڭىزدى ءارى پايدالى قورىتىندىلارى بولدى دەپ سانايسىز؟
– ءبىز استاناداعى سامميت اياقتالعان سوڭ ۆەنادا جوعارى دەڭگەيدەگى فورۋمنىڭ ناتيجەلەرى تۋرالى بىرنەشە دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردىق. وعان كەلىسسوزدەرگە تىكەلەي قاتىناسقان ديپلوماتتار مەن حالىقارالىق ساراپشىلاردى, سونداي-اق عىلىمي توپتاردى قاتىستىرعان ەدىك.
ەقىۇ-نىڭ بۇرىن بولعان سامميتتەرىن سارالاعاندا, ولاردىڭ ەۋروپا ءۇشىن قانشالىقتى تاريحي سيپاتقا يە بولعانى تەك جىلدار وتكەن سوڭ عانا سەزىلگەنى اڭعارىلادى. مىسالى, 1975 جىلعى حەلسينكيدەگى باسقوسۋ ءدال سول كەزدە قوعامدا ايتارلىقتاي ساياسي اسەرگە يە بولماعان ەدى, بىراق جىلدار وتكەن سوڭ الەم جۇرتشىلىعى ونىڭ شىنايى تاريحي ءمانىن تولىعىمەن سەزىندى. ال ىستامبۇلدا 1999 جىلى وتكەن سامميت, وندا قابىلدانعان ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى حارتياسى حالىقارالىق قوعامدىق پىكىردە ەداۋىر وپتيميزم ۇيالاتقان ەدى. الايدا, ودان كەيىنگى ونجىلدىق ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ كۇردەلى داعدارىستىق ۇدەرىستەرىن ايعاقتادى.
دەمەك, ون ءبىر جىلدا العاش رەت قابىلدانعان سامميت دەكلاراتسياسى باستالۋ نۇكتەسى رەتىندە قاراستىرىلۋى ءتيىس. بۇل قۇجاتقا ءارتۇرلى مەملەكەتتەردى مازالايتىن وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءتىزىمى ەندى. استانا دەكلاراتسياسى – بولاشاق تۋرالى ورتاق كوزقاراستى, وعان قول جەتكىزۋدىڭ امالدارى تۋرالى ويلاردى ايقىندايتىن ىقشامدى ءارى تۇسىنىكتى قۇجات. حالىقارالىق مامانداردىڭ ايتۋىنشا, استانا باسقوسۋى مەن ونىڭ قۇجاتى جاڭا ساياسي ىرعاقتىڭ كۇشتى سەرپىنى رەتىندە قابىلدانۋى ءتيىس. جانە بۇل سەرپىندى قالاي بولعاندا دا جوعالتپاۋ قاجەت.
كەلىسسوزدەرگە قاتىناسقان ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتاردىڭ مويىنداۋىنشا, قابىلدانعان استانا دەكلاراتسياسى كۇتىلگەن دەڭگەيىنەن اسىپ ءتۇستى, سەبەبى, مۇنداي سالماقتى كونسەنسۋستى قۇجاتتاردى دايىنداپ ماقۇلداۋ اناعۇرلىم كوپ ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. مىسالى, حەلسينكي جانە ىستامبۇل سامميتتەرىنە بەلسەندى دايىندىق پەن كەلىسسوزدەر ءۇشىن ءۇش جىلداي ۋاقىت جۇمسالدى. استاناداعى سامميت تۋرالى ورتاق رەسمي شەشىم بيىلعى جىلدىڭ تامىز ايىندا قابىلدانىپ, ونىڭ قورىتىندى قۇجاتىن ازىرلەۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ءۇش اي عانا جۇرگىزىلدى.
استانا ءسامميتى قۇجاتىن كەلىستىرۋدە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جەكە ارالاسۋىنىڭ شەشۋشى ءرول اتقارعانى بارشاعا ءمالىم. اسىرەسە, ءسامميتتىڭ ەكىنشى كۇنىندە ديپلوماتيالىق تىعىرىق پايدا بولىپ, قۇجاتتىڭ مۇلدەم قابىلدانباۋ قاۋپى تۋىنداعانى جاسىرىن ەمەس. سول كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى حالىقارالىق دەڭگەيدە كوشباسشىلىق تانىتىپ, ءوز ءارىپتەستەرىمەن قۇجات جوباسى بويىنشا تىكەلەي جۇمىس ىستەگەن ەدى. جالپى, ەقىۇ سامميتىنىڭ دەكلاراتسياسى ەلباسىمىزدىڭ بەدەلىنىڭ كورىنىسى دەپ ءبىلۋ قاجەت.
باسقوسۋ بويىنشا حالىقارالىق ساياساتكەرلەردىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى: استاناداعى سامميتتىڭ باستى قۇندىلىعى – ونىڭ قاۋىپسىزدىكتىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا ۇنقاتىسۋدى جاڭعىرتۋىندا. مەن وسىعان «استانا رۋحى» نەگىزىندەگى جاڭا «ۇنقاتىسۋ مادەنيەتىنىڭ» پايدا بولۋىن قوسار ەدىم.
– دەگەنمەن, ەقىۇ-نىڭ بۇل قۇجاتىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ بۇرىن قابىلدانعان دەكلاراتسيالاردان ايىرماشىلىعى قانداي؟
– استانا دەكلاراتسياسى ءارتۇرلى ويىنشىلار مۇددەلەرىنىڭ نازىك بالانسىن ايعاقتايتىن جانە سالماقتى ساياسي جۇكتەمەگە يە قۇجات بولىپ تابىلادى. ەقىۇ تاريحىندا تۇڭعىش رەت «ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعى» تەرمينى مەن ۇعىمى بەكىتىلدى. قۇجاتتا ايتىلعانداي, بۇل قوعامداستىق كەلىسىلگەن قاعيداتتارعا, بىرلەسكەن مىندەتتەمەلەر مەن ورتاق ماقساتتارعا نەگىزدەلىپ, ەركىن, دەموكراتيالىق, ورتاق جانە بولىنبەس بولۋى ءتيىس.
دەكلاراتسيا ۇيىمنىڭ ءۇش ولشەمىندەگى بارلىق مىندەتتەمەلەردى قۋاتتايدى. ءاسىرەسە, قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ مىندەتتەمەلەردى تولىعىمەن ىسكە اسىرۋداعى ءوز ازاماتتارى مەن ءبىر-ءبىرىنىڭ الدىندا جاۋاپتى ەكەنى ايتىلادى. ءبارىن قامتيتىن قاۋىپسىزدىكتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى ايقىندالدى جانە قۋاتتالدى.
ادامي ولشەمدەگى مىندەتتەمەلەردىڭ ءبىرقاتارى مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى دەڭگەيىندە العاشقى رەت قۋاتتالدى. مىسالى, ازاماتتىق قوعام مەن تاۋەلسىز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دەموكراتيالاندىرۋداعى ماڭىزدى ءرولىنىڭ مويىندالۋىن اتاپ وتۋگە بولادى.
ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق سالاداعى ءمىندەتتەمەلەر قۋاتتالىپ, ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدىلىعى مويىندالدى.
ۇزاققا سوزىلعان جانجالداردى رەتتەۋ قاعيدالارى مەن بۇل سالاداعى بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ مىندەتى كورسەتىلدى.
سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك شارالارى جانە قارۋعا باقىلاۋ تەتىكتەرىن جاڭارتۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى. وسى ورايدا 1999 جىلى قابىلدانعان ۆەنا قۇجاتىن جانە كادىمگى قارۋلارعا باقىلاۋ بويىنشا كەلىسسوزدەردى جاڭعىرتۋعا ۇندەۋ جاسالدى.
ترانسۇلتتىق قاۋىپ-قاتەرلەر جانە ولارعا بىرلەسىپ توتەپ بەرۋ قاجەتتىلىگى ءبولەك پاراگرافقا شىعارىلدى. تۇڭعىش رەت تەرروريزم, ۇيىمداسقان قىلمىس, زاڭسىز كوشى-قون, جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋلاردىڭ تارالۋى, كيبەرقاۋىپ, جەڭىل, اتىس قارۋ-جاراقتارى مەن ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز تاسىمالدانۋى جانە ادام ساۋداسى سياقتى قاتەرلەردىڭ ءوزارا بايلانىسى كورسەتىلدى.
ەقىۇ-نىڭ ارىپتەس ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتۋ مىندەتتەمەسى قابىلداندى. مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى «تۇراقتى, تاۋەلسىز, وركەندەۋشى جانە دەموكراتيالىق اۋعانستاندى قۇرۋعا ءجاردەمدەسۋ جونىندەگى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇجىمدىق كۇش-جىگەرىنە ءتيىمدى ۇلەس قوسۋ» قاجەتتىگىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى.
قۇجاتتا ايتىلعانداي, ەقىۇ-نىڭ تيىمدىلىگى مەن ىقپالدىلىعىن ارتتىرۋ جۇمىسى جالعاستىرىلاتىن بولادى.
– توراعالىق اياقتالعانمەن, قازاقستان 2011 جىلى ەقىۇ ۇشتىگىندە جۇمىسىن جالعاستىرادى. ەقىۇ-عا قاتىستى الداعى جوسپارلارىمىز قانداي؟
– بيىلعى جىلى ءبىز توراعالىق ۇشتىگى قۇرامىندا قىزمەت اتقارامىز. وسى جىلدىڭ ۇشتىگىنە بىزدەن باسقا جاڭادان توراعالىققا كىرىسكەن ليتۆا جانە كەلەسى جىلى توراعالىق ەتەتىن يرلانديا كىرەدى.
ۇشتىك – ءىس-قيمىلدار مەن ورتامەرزىمدىك جوسپارلاۋدى ۇيلەستىرۋدىڭ ماڭىزدى قۇرالى. ول ۇيىم قىزمەتىندەگى ساباقتاستىقتى قامتاماسىز ەتەتىن جانە ءىس باسىنداعى توراعاعا كەڭەس بەرەتىن ورگان بولىپ تابىلادى.
ۇشتىكتىڭ مينيسترلەر دەڭگەيىندەگى كەزدەسۋلەرى مەن كونسۋلتاتسيالارىنان باسقا, اپتا سايىن ۆەناداعى ەلشىلەر دەڭگەيىندە كەڭەستەر وتكىزىلەدى. ولارعا ۇيىم باس حاتشىسى دا قاتىسادى. ۇشتىك ەقىۇ-نىڭ دالالىق ميسسيالارى باسشىلارىنىڭ جالپى جانە ايماقتىق كەزدەسۋلەرىنە قاتىسادى. ەقىۇ ۇشتىگى ەۋروپالىق وداقپەن مينيسترلەر جانە ەلشىلەر دەڭگەيىندە ۇدايى كەزدەسۋلەر جۇرگىزەدى, ەقىۇ – ەۋروپا كەڭەسى ۇيلەستىرۋ توبىنىڭ ماجىلىستەرىنە قاتىسادى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ جىل سايىنعى ماجىلىستەرى قارساڭىڭدا ءۇشتىكتىڭ ازيالىق جانە جەرورتاتەڭىزىندىك ارىپتەستەرمەن كەزدەسۋلەرى وتكىزىلەدى.
بيىلعى جىلى قازاقستان ۇشتىك ءمۇشەسى رەتىندە ەقىۇ-نىڭ ازيالىق ارىپتەستەرىمەن ىنتىماقتاستىعى جونىندەگى بايلانىس توبىندا توراعالىققا كىرىسەدى. ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ازيالىق بايلانىس توبىنا ەقىۇ-عا قاتىسۋشى 56 مەملەكەتپەن قاتار, اۆستراليا, اۋعانستان, جاپونيا, موڭعوليا, كورەيا رەسپۋبليكاسى جانە تايلاند كىرەدى.
استانا دەكلاراتسياسىندا «ەقىۇ اۋماعىنداعى قاۋىپسىزدىك كورشى وڭىرلەردەگى, اسىرەسە, جەرورتا تەڭىزى مەن ازيا وڭىرلەرىندەگى قاۋىپسىزدىكپەن اجىراعىسىز بايلانىستا» ەكەنى ايرىقشا اتاپ ءوتىلدى. ەسىڭىزدە بولسا, 2009 جىلى قازاقستان ءۇشتىككە جاڭادان ەنگەن مۇشە رەتىندە جەرورتاتەڭىزىندىك ارىپتەستەرمەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى بايلانىس توبىندا توراعالىق اتقارعان بولاتىن.
2011 جىلى قازاقستان ەقىۇ اياسىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى ءارى جاۋاپتى ميسسيا اتقاراتىن بولادى. ول قىركۇيەك پەن جەلتوقسان ارالىعىنداعى ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق فورۋمىنا (قىف) توراعالىق ەتۋ قىزمەتى.
فورۋم تۇراقتى كەڭەس, مينيسترلەر كەڭەسى جانە سامميتپەن قاتار, ەقىۇ-نىڭ دەربەس رەسمي شەشىمدەر شىعاراتىن ورگانى بولىپ تابىلادى. ول قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرىنەن قۇرالىپ, اپتا سايىن ۆەنادا نەگىزىنەن اسكەري-ساياسي ماسەلەلەر, اسىرەسە, سەنىم مەن قاۋىپسىزدىك شارالارى بويىنشا كەلىسسوزدەر مەن كونسۋلتاتسيالار ءۇشىن ماجىلىستەر وتكىزەدى.
ايتا كەتەتىن ءجايت, قىف-قا توراعالىق ەقىۇ ۇشتىگىنە مۇشەلىككە تىكەلەي بايلانىستى ەمەس. قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا بۇل فورۋمداعى توراعالىق قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ فرانتسۋز الىپبيىنە سايكەس رەت-رەتىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. قىف توراعالىعى ءتورت اي جۇرگىزىلەدى. وسىلايشا 2011 جىلى فورۋمعا ءۇش مەملەكەت توراعالىق ەتەتىن بولادى, ولار يسلانديا (قاڭتار-ءساۋىر), يتاليا (مامىر-تامىز) جانە قازاقستان (قىركۇيەك-جەلتوقسان).
قازاقستاننىڭ وننان استام وكىلى ەقىۇ-نىڭ ءارتۇرلى اتقارۋشى قۇرىلىمدارىندا ءوز قىزمەتتەرىن جالعاستىرۋدا. ال ليتۆالىق توراعالىق ەلىمىزدىڭ پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءادىل احمەتوۆتى ءىس باسىنداعى توراعانىڭ مۇسىلماندارعا قاتىستى توزىمسىزدىككە جانە كەمسىتۋشىلىككە قارسى كۇرەس جونىندەگى جەكە وكىلى ەتىپ قايتادان تاعايىنداعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون.
– ال ليتۆا توراعالىعىنىڭ باسىمدىقتارى بەلگىلى بولدى ما؟ استانا سامميتى ناتيجەلەرىن ودان ءارى جىلجىتۋ جونىندە ناقتى جوسپارلارى قانداي ەكەن؟
– ءسامميتتىڭ قورىتىندى قۇجاتى كەلەشەك توراعالىقتارعا استانا ۋاعدالاستىقتارىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەيدى. وسىعان وراي ليتۆا قازاقستان توراعالىعى كەزىندە باستالعان ۇدەرىستەردى ودان ءارى جالعاستىرۋعا ءازىر ەكەنىن بىرنەشە مارتە مالىمدەگەن بولاتىن.
ءىس باسىنداعى جاڭا توراعا – ليتۆا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۋدرونيۋس اجۋباليس ءوز ەلىنىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىعىنىڭ ناقتى باسىمدىقتارىن 13 قاڭتار كۇنى ۆەناداعى تۇراقتى كەڭەس ماجىلىسىندە رەسمي تۇردە جاريالايتىن بولادى. توراعالىق باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى سوندا بەلگىلى بولادى.
– ۋاقىت ءبولىپ, سۇحبات بەرگەنىڭىز ءۇشىن راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن تالعات جۇماعۇلوۆ.
