اسىلدارىم (جالعاسى)
ەسسە
ساعى سىنباعان سىن ساردارى
1937 جىلدىڭ كۇز ايىندا س.سەيفۋللين مەن ب.مايلين ۇستالدى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا جامبىل باستاعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا كەنەن ازىرباەۆ, تايىر جاروكوۆ, پاۆەل كۋزنەتسوۆ جانە مەن تبيليسيگە باردىق. ماقساتىمىز – شوتا رۋستاۆەليدىڭ «جولبارىس تەرىسىن جامىلعان باتىر» پوەماسىنىڭ 750 جىلدىق مەرەكەسىنە قاتىسۋ. مەرەكەنىڭ بارلىق شاراسىنا قاتىسىپ, الماتىعا 1938 جىلدىڭ قاڭتارىندا قايتتىق. قايتاردا ماسكەۋگە سوعىپ, كسرو ىشكى ىستەر ءمينيسترى ن.ەجوۆتىڭ قابىلداۋىنا باردىق. سونىڭ ناتيجەسىندە سول جىلى ماي ايىندا جامبىلدىڭ كەشىگىپ تە بولسا ەسكە الىنعان مەرەيتويىن وتكىزۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. الماتىعا قايتىپ كەلگەن سوڭ جامبىل يۋبيلەيىنىڭ دايىندىعىنا شۇعىل كىرىسىپ كەتتىك. سول تۇستا ناۋرىز, ءساۋىر ايلارىندا ح.ەسەنجانوۆ, ز.شاشكين, س.كامالوۆ, ت.ب. جاس جازۋشىلار ۇستالىپ جاتتى. سونىڭ قارساڭىندا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە «دجامبۋل ۋ ەجوۆا» دەگەن ماقالام شىققان.
ءبىر كۇنى مەنى حاميدۋللين دەگەن نكۆد قىزمەتكەرى شاقىردى. باردىم. سۇراعانى: «بايشىل-ۇلتشىل ۇيىمعا قاشان كىردىڭ؟», «ەجوۆقا نەگە كىردىڭ؟», ت.ت. وسىنداي مىلجىڭ سۇراقتار. مەن ەشقانداي ۇيىمدى بىلمەيتىنىمدى, ەشقانداي ۇيىمعا كىرمەگەنىمدى ايتتىم. ەجوۆقا كىرۋدە باسقا نيەت بولعان جوق, جامبىلمەن بىرگە قابىلدانعانىمدى ءتۇسىندىردىم. بىراق تۇسىنبەپتى, تاعى دا الدەنەشە رەت شاقىرىپ, بىردە كاتكوۆ, بىردە پاۆلوۆ دەگەن نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە اپاردى. ءبارىنىڭ ەجىكتەپ قايتالاپ سۇرايتىنى – ءبىر-اق بالە, ءبىر-اق جالا. ايتاتىندارى: «مويىنداساڭ – ساعان تيمەيمىز» دەپ ۋادە بەرەدى. بىراق, مەن بىردە-ءبىرىن بويىما جۋىتپادىم. ءسويتىپ ءجۇرىپ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ توراعاسى رولىندە جامبىل مەرەيتويىن مامىر ايىندا, اۋەلى جامبىلدىڭ تۋعان جەرى – قاراقاستەكتە, كەيىن الماتىدا وتكىزدىك. توي وتىسىمەن ماۋسىمنىڭ باسىندا, ءبىر كۇنى عابيت مۇسىرەپوۆ ەكەۋىمىزدى پارتيادان شىعاردى. تاققان ايىبى: جازۋشىلار وداعىندا وتىرىپ, حالىق جاۋلارىن كورمەدى, اشكەرەلەمەدى.
بۇل 5 تامىز كۇنى بولاتىن. وسىدان 5 كۇن وتىسىمەن, 11 تامىز كۇنى تۇندە نكۆد-نىڭ ەكى ادامى كەلىپ, ءۇيدى ءتىنتىپ, مەنى ۇستاپ اكەتتى. ولار: كاتكوۆ پەن م.وسپانوۆ. ساعات 1-دە ماشينامەن جەتكىزىپ, مەنى نكۆد ءۇيىنىڭ ءۇشىنشى قاباتىنداعى ماركوۆ دەگەنگە تاپسىردى. ول ءتۇن ورتاسىنا دەيىن قيتۇرقى سۇراقتار قويىپ, تەرگەۋگە الدى. بىراق ءازىر قىسىمعا العان جوق. ءايتكەنىمەن, مويىنداتپاي قويمايتىنىن قاتتى ەسكەرتتى. سودان بىلاي كۇنى-ءتۇنى كەزەكپەن بىردە ماركوۆ, بىردە وسپانوۆ, بىردە حاميدۋللين قىسىم كورسەتتى. ۇيقى كورمەگەنىم, تاياق جەگەنىم, كارتسەردە تۇرعانىم, سوندا اياعىمنىڭ استىنا ءتۇنى بويى سۋىق سۋ جىبەرگەنىن, ون ساۋساعىما قالامۇش شانشىپ, تىرناعىمدى ۋشىقتىرعانى, انامدى بالاعاتتاعانى – ءبارى جازىلعان.
ازاپتا وتكەن بىرنەشە ايدان كەيىن اسكەري تريبۋنالعا ءتۇستىم. مەنىمەن بىرگە تۇسكەندەر: ءبايمەن المانوۆ (كازپي-ءدىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى), حامزا ەسەنجانوۆ (لەنينگرادتا اسپيرانتۋرادا بىرگە بولعان جولداس), وتەباي تۇرمانجانوۆ (كازپي-دە ساباق بەرگەن, جازۋشىلار وداعىندا بىرگە ىستەگەن جولداس). «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپتى ەشكىم مويىنداعان جوق. سىرتتان كەلىپ بۇلاردا ۇلتشىلدىق قىلىقتار بولعان دەپ كۋالىك ەتكەن جازۋشى «جولداستار» بوي كورسەتتى.
اسكەري تريبۋنال المانوۆقا 5 جىل, باسقالارىمىزعا 8 جىلدان بەردى. ءسويتىپ, 1939 جىلدىڭ جاز ايلارىندا ءبىزدى الماتىنىڭ جالپى ءتۇرمەسىندە ۇستاپ, ۆوەننىي تريبۋنالدىڭ ۇكىمى بۇزىلعان سوڭ, سەمەيدىڭ تۇرمەسىنە ايدادى. وندا بىرنەشە اي وتىرعان سوڭ, 1940 جىلدىڭ باسىندا بۇزىلعان اسكەري تريبۋنال ۇكىمىنىڭ ورنىنا «وسوبوە سوۆەششانيە» دەگەن ترويكانىڭ ۇيعارۋىمەن 8 جىلدى وتەۋ ءۇشىن كراسنويارسك لاگەرىنە ايدالدىق. كراسلاگتىڭ جەدوربا دەگەن پۋنكتىنە «ورنالاستىق», ورنالاستىق ەمەس-اۋ, ومالدىق. ونداعى ازاپتى ايتىپ جەتكىزۋگە ءتىل جەتپەيدى».
ادام جانى تۇرشىگەرلىك ازاپ پەن قيىندىقتى كەيىنشە جوعارىداعى اشىنا جازىلعان ەستەلىكتەن وقىپ تۇسىندىك.
ايداۋدان كەلگەن سوڭ بىزگە قۇشاق جايىپ تۇرعان ەشكىم بولمادى دەيدى مۇحامەتجان اعامىز. ۋاقىتىمىزدىڭ كوبى ءۇي-جاي ىزدەۋمەن, كۇن كورەتىن جۇمىس قاراستىرۋمەن كەتتى دەپ قينالا جازادى. «ۇيدەن-ۇيگە كوشىپ ءجۇرىپ, حامزا ەكەۋىمىزدىڭ اۋدارعانىمىز م.شولوحوۆتىڭ «تىنىق دون» رومانىنىڭ ءبىر-ءبىر كىتابى بولدى. ودان ءارى ءارقايسىسىمىز ءوز ماماندىعىمىزبەن, ءوز جانرىمىزبەن بولىپ كەتتىك دەيدى. قيامەت ۇزىلىستەن كەيىنگى قيىندىقتىڭ جايى ايتپاسا دا ايان. الايدا, ويانعان ءۇمىت پەن جاڭعىرعان سەنىم قيىندىق قامالىنان قايمىقتىرماي, قايتا قايراپ سالعانداي سەرپىن بەردى. وسىعان دا ءشۇكىرشىلىك ەتتىك دەيدى اعامىز.
بىزگە ساباق بەرىپ جۇرگەن كەزدە اعامىزدىڭ باسى ويدان بوسامايدى ەكەن.
ءبىر مەزگىل عىلىم اكادەمياسىنا سوعادى, ءبىر مەزگىل ۋنيۆەرسيتەتكە كەلىپ ءدارىس وقيدى. قالعان ۋاعىندا قادالىپ قالام مەن قاعازعا شۇقشيادى. م.شولوحوۆتىڭ «تىنىق دون» رومانىنىڭ ءۇشىنشى كىتابىن اۋدارىپ ءجۇرىپتى. بۇل ازداي-اق, كۇندەلىكتى ادەبي پروتسەستىڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىنا ءۇڭىلىپ, جاقسىسىنا جىلى لەبىز ءبىلدىرىپ, ناشارىنا كۇيىنە سىن جازادى ەكەن. بۇل ازداي-اق, قازاقستان مەملەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باسپاسىندا ديرەكتور بولىپ جۇمىس ىستەيدى. جازۋشىنىڭ ءبىر جاعىنا شىقسام دەيدى.
نە دەگەن قاجىماس قايرات, سارقىلماس جىگەر دەسەڭشى!
تاعدىر تالاي تونسە دە سىندىرام دەپ,
مويىنىڭا سالامىن قىل بۇراۋ دەپ,
سىنباي قايتقان ەرىندەي بىرەۋى وسى,
تىنباي قالعان ءىسىمدى تىندىرام دەپ.
ءابدىلدا اعامىزدىڭ وسى ولەڭى مۇحامەتجان قاراتاەۆقا ارنالعان.
كوپ جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن جان تاپتىرماي جۇمىس ىستەپ, ءۇستى-ۇستىنە ءبىلىمىن جەتىلدىرىپ, بىلىگىن كوگەنكوز بىزدەرگە بەرىپ كەتۋگە ۇمتىلادى ەكەن.
ۋاقىتتىڭ قادىرىن سەزىنۋدى, ۋاقىتتى ۇقىپتى پايدالانۋدى مۇحامەتجان اعادان ۇيرەندىك. ول كىسىنىڭ بوس ۋاقىتى بولمايتىن. بىردە اكادەميادا, عىلىمي كەڭەسكە قاتىناسىپ, قورعالىپ جاتقان ديسسەرتاتسياعا پىكىر ايتادى. كەلەسىدە كوركەم ادەبيەت باسپاسىنىڭ شاشەتەك شارۋاسىنا جەگىلەدى. جازۋشىلار وداعىنىڭ سىن جينالىسىنا توراعالىق ەتەدى.
كۇنى بويعى جۇگىرىستەن سوڭ ۇيىنە كەلىپ ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىنا دەيىن ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق شارۋاسىمەن اينالىسادى.
ءوزىن-ءوزى اياماۋدى, بار بىلگەنىن ۇلتىنا, حالقىنا ارناۋدى بىزدەر اعامىزدان ۇيرەندىك. قاي كەزدە كورسەڭ-داعى سابىرلى, ءبىر قالىپتى, اسپاي-تاسپاي سويلەيتىن مىنەزىنەن اينىعان جوق.
ءالى ەسىمدە, وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدار باسىندا – ستاليندىك زۇلماتتىڭ اشكەرەلەنىپ, جازىقسىز جاپا شەككەن كلاسسيكتەرىمىزدىڭ اقتالۋ ورايىنا ارنالعان جازۋشىلار وداعىندا جيىن ءوتتى. ستۋدەنتپىز. قىزىق كورىپ سول جينالىسقا بارىپ قاتىستىق.
مۇحامەتجان اعامىزعا قاراتىپ سول جيىندا جازىقسىز جاپا شەككەن اقىننىڭ زايىبى اۋىر-اۋىر سوزدەر ايتتى. بەينە, 1937 جىلعى ءبىرىن-ءبىرى كوزگە شۇقىپ كورسەتۋ, دونوس جازۋ, ايداپ سالۋ قيتۇرقىسىن وسى اعامىز ۇيىمداستىرعانداي, بەتتەن الىپ, توسكە شاۋىپ, عايبات سويلەگەنى ساي سۇيەگىمىزدى سىرقىراتتى. ءسوز العان مۇحامەتجان اعامىز: «ءوزىم دە جازىقسىز جاپا شەككەن اداممىن, تەككە جازعىرماڭدار! ۋاقىت ءبارىن ءوز ورنىنا قويادى», دەپ سابىرلى قالپىنان تانباي مىنبەردەن ءتۇستى. بەكزاتتىعى ءبىر توبە. كىسىلىگى اتان تۇيەگە جۇك بولعانداي قايران اعام!
اعامىزدىڭ زورلىق-زومبىلىقتى باستان كەشىرىپ, قانشاما ۇركىنشىلىكتى وتكەرىپ, قايتپاس قاجىر, تاباندى مىنەزىن جوعالتپاعانىنا سول جولى انىق كوزىمىز جەتتى.
مۇحامەتجان اعامەن كوپ ارالاستىم. جاتاقحانادا جايعان شاعىن داستارقانىمىزدان دا جەڭگەي ەكەۋى كەلىپ ءدام تاتىپ ءجۇردى. باسپانالى بولىڭدار دەپ باتاسىن بەرۋشى ەدى. سول باتانىڭ ارقاسىندا شىعار, ءبىز دە پاتەرلى بولدىق.
تاقاۋدا سول اعامىزدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىن پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا ءوتكىزدىك. بۇل دا بولسا ءبىزدىڭ بۋىننىڭ, كەيىنگى وقىرمان قاۋىمنىڭ سىنشى اعانىڭ رۋحى الدىنداعى پارىزىنىڭ ءبىر وتەۋى دەپ بىلدىك.
سۇلۋ مىنەز, سۇلۋ ءبىلىم يەسى
ونەگەسىن العان, ءتالىم-تاربيەسىن كورگەن, اسىل اعالاردىڭ ورتاسىندا ءاردايىم ماڭدايى جارقىراپ ەرەكشە زەينوللا قابدولوۆ تۇرادى.
ول كىسى تۋرالى ويلاسام-اق, ءومىرىمنىڭ ەڭ ءبىر ماعىنالى, سۇلۋ, كوركەم كەزەڭى كوز الدىما كەلەدى. قۇلاعىمدا سامالداي سەبەلەگەن جايلى, سازدى, اۋەندى, قامقورلى ءۇنى قالدى.
وتكەن عاسىردىڭ ەلۋىنشى-الپىسىنشى جىلدارى مۇحتار اۋەزوۆ پەن زەينوللا قابدولوۆ ەلىمىزدىڭ ءبىلىم وشاعىنىڭ قاراشاڭىراعى – قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قاتار ەڭبەك ەتتى. سول ءبىلىم ورداسىندا ءبىرى اعا, ءبىرى ءىنى بولىپ 16 جىل قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرىپتى. بۇل جىلدار اقيىق جازۋشى اۋەزوۆتىڭ قانشاما جىلدار جانىن جەگەن قۋعىن-سۇرگىن, وسەك-اياڭ, ءىزىن اڭدۋ, قۋدالاۋ, ءۋاجدى ءسوزىن تەرىسكە جورۋ سەكىلدى جامانشىلىقتان قۇلاعى تىنشىپ, بىرىڭعاي شىعارماشىلىققا بەت بۇرعان جۇلدىزدى جىلدارى ەدى. زەينوللا قابدولوۆتىڭ دا «ۇشقىن», «جالىن» سەكىلدى روماندارى جاريالانىپ, قوعامدا ۇلكەن وي تۋدىرعان, ەلدىڭ اۋزىندا جۇرگەن كەز بولاتىن.
جاس جازۋشى ۇستازىنان وتىز جاستاي كىشى.
مۇحتار اۋەزوۆ ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ەرتەدە جازىلعان ءبىر توپ اڭگىمەلەرى مەن پەسالارىن ۇستىنەن قايتا ءبىر قاراپ, عىلىمي دايەكتەمە جازىپ, سۇرىپتاپ, ساراپتاپ «قاراش-قاراش» جيناعىن شىعارعان بولاتىن. سول مولدىرەگەن ادەمى شىعارمالارى توپتاسقان جيناقتى ىنىسىندەي كورىپ زەينوللاعا سىيلاپتى. كىتاپتىڭ تيتۋلدىق بەتىنە: «عازيز كورەتىن, سۇلۋ مىنەز, سۇلۋ ءبىلىم, ونەر يەسى, دوسىم, ءىنىم زەينوللاعا – دوس, اعا كوڭىل بەلگىسى بولسىن», دەپ قولتاڭبا بەرىپتى.
سول كەزدەگى اتاعى جەر جارعان 63 جاستاعى اۋەزوۆتىڭ 33 جاستاعى زەينوللا قابدولوۆقا ارناپ جازعان اۆتورلىق قولتاڭباسىنداعى سۇلۋ مىنەز, سۇلۋ ءبىلىم, دوسىم زەينوللاعا دەگەن ءۇش اۋىز ءسوز زەينوللانىڭ بۇكىل ءبىتىمىن, تابيعاتىن ءدال اشىپ تۇرعانداي.
وزىنەن الدەقايدا جاس, عىلىمعا, ونەرگە جاڭا تالپىنىپ, ەركىن كەلگەن قابدولوۆقا ۇلى سۋرەتكەر نەگە بۇلايشا باعا بەردى؟.. باياعىنىڭ كورىپكەل اۋليەسىندەي قالايشا ءوزىنىڭ باۋىرىنا تارتىپ, دوس سانادى؟.. وسىنشا توگىلۋىنىڭ سىرى نەدە؟..
بۇل ساۋالدارعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن قابدولوۆتىڭ ادەبيەتكە, عىلىمعا كەلۋ جولىنا كوز جىبەرسەك تە جەتىپ جاتىر. قيىرداعى ەمبى, دوسسور جەرىنەن, ونداعى مۇنايشىلار اراسىنان بىلىمگە سۋساپ جەتكەن جاس جىگىت ءاۋ باستان-اق, مىنا تىرشىلىك ساپارىندا سۋ وتىنداي بىقسىماي, كوك ءتۇتىنىنە ءوزىن دە, وزگەنى دە تۇنشىقتىرماي, جالىنشا لاپىلداپ جانىپ وتۋگە باس تىككەن. «كۇن شىعار الدىندا سەلەۋ باسىنان شىق مولدىرەپ, ميزام ۇشادى. بۇل ءبىر سۇلۋ سۋرەت: بۋسانعان جەر بەتى التىن جالاتقانداي ىلعي عانا ءجىپ-جىڭىشكە زەر شاشاقتارعا – ءوز-وزىنەن جىلتىلداپ, جالت-جۇلت ەتىپ جوڭكىلە قالقىعان جىبەك جىپتەرگە تولىپ كەتەدى. كۇن ءتۇس كەزىندە ءتىپتى قىزۋلى: تاس توبەگە كەلىپ ادەيى تۇرىپ العانداي, دىمقىل توپىراقتى شاعىرماق نۇرىمەن جۋادى دا شايادى, شايادى دا جۋادى» (ز.قابدولوۆ, 1-توم, الماتى, 1983 جىل, 10-11 بەت). ءداپ وسىلاي – ءسوزدەن سۋرەت سالعانداي, مايدان قىل سۋىرعانداي ەتىپ مولدىرەتىپ سۋرەتتەپ بەرۋ – كانىگى جازۋشىلاردىڭ قالامىنان عانا تۋادى. بۇل كەزدە قابدولوۆتىڭ وتىزعا جەتپەگەن كەزى. كلاسسيكالىق-رەاليستىك سۋرەتكەردىڭ ءسوز ساپتاسى, قالام سىلتەسى. ويدىڭ ناقىشى, سەزىمنىڭ ءمولدىر كاۋسارى. بۇل ازداي-اق نازىم حيكمەتتىڭ ءبىر اۋىز ولەڭىن ەپيگراف ەتىپ العان: «مەن جانباسام لاپىلداپ, سەن جانباساڭ لاپىلداپ, ءبىز جانباساق لاپىلداپ – اسپان قالاي اشىلماق!» دەگەن ايگىلى ولەڭىن ماڭدايىنا تەمىرقازىق ەتىپ ۇستاعان جاس قالامگەر العاشقى شىعارماسىنان-اق شيرىققان تارتىس, ۇرىمتال فابۋلا, ويناقى وبرازدىلىققا باتىل بەت بۇردى.
وسى بەتالىسىمەن-اق ۇلى سۋرەتكەردى ءتانتى ەتكەن سەكىلدى. جاپ-جاس قابدولوۆتى كەڭ قۇشاعىنا قاۋسىرىپ, ءازيز جۇرەگىنە باسىپ, دوسىم زەينوللاعا دەپ قايتا-قايتا شەگەلەۋىنىڭ ءمانىسى وسىندا جاتقان سەكىلدى.
العاشقى قادامىمەن-اق الىسقا شابار بايگە اتىنداي كەڭ قۇلاشتى ادىمىن تانىتتى. تىنىسىنا ءتانتى ەتتى. جەتى قات جەر استىنان مۇناي وندىرگەن جۇمىسشىلاردىڭ جان دۇنيەسىن باياعىدان باعىپ كەلە جاتقانداي – سارابدالدىعى باۋرادى. ءتىرى سوزبەن سۋرەت سالا بىلەتىن شەبەرلىگى ىنتىق ەتتى. جىبەك مىنەزى ۇيىرسەكتەتتى.
العا قويعان ۇلى ماقسات جولىندا ءوز جانىن ءوزى قيناپ, ءوز جىگەرىن ءوزى قايراپ, ءومىر جولىن ۇشقىنداتىپ, جالىنداتىپ باستاعان قالامگەردىڭ سۇلۋ بىلىمىنە ءتانتى بولدى اۋەزوۆ.
ءومىردى وقىپ ءبىلۋ بار دا, توقىپ ءبىلۋ بار. قابدولوۆ مۇنايشىلار ءومىرىن جاستايىنان كوكىرەگىنە توقىپ وسكەن. سول توقىعانىن ءجۇرىپ-ءجۇرىپ ءپىسىپ جەتتى-اۋ دەگەن مەزگىلدە اق قاعازعا ءتوگىلدىرىپ تۇسىرگەنىنە ءشۇباسىز ريزا بولعان اۋەزوۆتىڭ سۇلۋ مىنەز دەپ تۇرعانى – قالامگەردىڭ مىنەزدىلىگىن مەگزەگەنى.
وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى-جەتپىسىنشى جىلدارى ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ۇلكەن داۋ كوتەرىلدى. بۇل داۋدى ورشىتكەن ورىس زەرتتەۋشىسى ل.ي. تيموفەەۆتىڭ «ادەبيەت تەورياسىنىڭ نەگىزدەرى» اتتى كىتابى ەدى. زەرتتەۋشى كوركەم تۋىندىنى جىلىك-جىلىككە ءبولىپ, ونداعى ستيل, اعىمدار مەن جالپى ادەبي پروتسەستى تالداپ-تەكسەرۋدىڭ ۇستانىمدارى مەن ادىستەمەسىن قاراستىردى. ادەبي دامۋدىڭ تاريحي زاڭدىلىقتارىن زەرتتەدى. ادەبيەت تەورياسىنان جارىق كورگەن سۇبەلى ەڭبەككە كوز الارتۋشىلار كوپ بولدى. بۇل زاڭدى دا. كوپ زەرتتەۋشىنى ادەبيەت تەورياسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تەك وزىمىزشە پايىمداپ, بايىپتاۋىمىز قاجەت دەگەن تۇجىرىم تىكسىنتتى. ەكىنشىدەن: ورىس تىلىندە جازىلىپ جارىق كورگەن تەوريالىق زەرتتەۋ مەن وقۋلىقتاردىڭ ارقايسىسىنداعى ءار تاراپ پىكىرلەردى ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرگەنى باتتى. اسىرەسە, ادەبي-تەوريالىق ۇعىمدارداعى سحولاستيكالىق, فورماليستىك سيپاتتارعا كوبىرەك نازار اۋدارىپ كەتتىك دەگەن پىكىرگە ورە تۇرەگەلىپ, قارسى داۋ ايتۋشىلار كوبەيدى. ادەبي بايلانىس – زاۆيازكا, شارىقتاۋ – كۋلميناتسيا, شەشىم – رازۆيازكا تۋرالى تۇسىنىكتەرىن ورە تۇرەگەلىپ سىنعا الدى.
مىنە, وسى كەزەڭدە ادەبيەتشى قابدولوۆ قازاق تىلىندە ادەبيەتتىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن جان-جاقتى قاراستىرا كەلىپ, «ءسوز ونەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازدى. ادەبيەت تەورياسىن الدەبىر قاساڭ ەرەجە, كەيدە ءتىپتى قاتال زاڭ رەتىندە ۇسىنباي; جازۋشىنىڭ شەبەرلىك مەكتەبىن – ونەردىڭ قيىن يىرىمدەرىمەن ۇشتاستىرا, شىعارماشىلىقتىڭ پسيحولوگياسىنا, ءسوز ساپتاۋ ستيحياسىنا بايلانىستىرا تالداۋى جاڭاشىلدىق ەدى. بۇل كىتاپ الگى ايتقان «ادەبيەت تەورياسىنىڭ نەگىزدەرى» ەڭبەگىنەن الدەقايدا ومىرگە جاقىن, جازۋشىنىڭ مىنەز قالىبىن تەرەڭ بايىپتايتىن, اسىرەسە قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءسوز ساپتاۋ مانەرىنە ءجيى ءجۇگىنگەن بىرەگەي تولىمدى ەڭبەك بولدى.
كەيىنشە بۇل ەڭبەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋ قۇرالى رەتىندە كەڭەيتىلىپ, «ادەبيەت تەورياسىنىڭ نەگىزدەرى» دەگەن ستۋدەنتتەردىڭ قولىنان تۇسپەيتىن كىتاپقا اينالدى.
بەينەلەۋ, ساۋلەت, ءمۇسىن ونەرى ناقتىلاي زاتتىق ۇعىم بولعانىمەن, جانسىز, قيمىلسىز; ال ادەبيەت كەز كەلگەن شىندىقتى قيمىل-قوزعالىس ۇستىندە قۇبىلتا, كوركەيتە الادى. ءدال وسى تۇرعىدان العاندا, ءسوز ونەرىن – بار ونەردىڭ باسى – «ونەر اتاۋلىنىڭ ەڭ قيىنى جانە كۇردەلىسى» (بالزاك), «ەڭ جوعارعى ساتىسى» (بەلينسكي) دەسەك, اسىرىپ ايتقان بولمايمىز. قازاق حالقىنىڭ «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەگەن تۇجىرىمى دا تەگىننەن-تەگىن تۋماعان.
ماكسيم گوركي 1912 جىلى ي.د. سۋرگۋچەۆقا جازعان حاتىندا رۋستاعى ەڭ جاۋاپتى جانە قيىن قىزمەت – پاتشانىڭ قىزمەتى ەمەس, ادەبيەتشىنىڭ قىزمەتى دەگەن ەدى. «ەگەر ادەبيەتشى ءوزىن شىن مانىندە ادەبيەتشىمىن دەپ سەزىنسە, تەك قانا ادەبيەتشى قالپىندا قالۋىن» تالاپ ەتكەن بولاتىن. ويتكەنى, ادەبي دارىن – قولدان جاسالمايتىن, وزىڭدە جوق بولسا, وزگەدەن قارىزعا الا المايتىن, تاپتىرمايتىن ونەر. اقىندىق, جازۋشىلىق وقۋ دەگەن وقۋ دا جوق. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ادەبي ورتا دارىندى تاربيەلەپ وسىرۋگە ايرىقشا توزىممەن, اسا زەيىندى قامقورلىقپەن قاراعانى ءلازىم... وسىنداي پىكىرىمەن-اق جاس قابدولوۆ ادەبيەت تەورياسىنىڭ وداق كولەمىندەگى اتى ءماشھۇر سايىپقىران ساڭلاق سىنشىسىنا اينالدى. وزىنە دە, وزگەگە دە تالاپ قويا ءبىلدى.
ۇلى ۇستازىنىڭ سۇلۋ ءبىلىم دەپ تۇرعان تۇجىرىمىن سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەلدەدى.
ادەبيەت تەورياسى – ونىڭ تاريحى مەن سىنىنان گورى وزگە ءورىستىڭ زەرتتەۋ وبەكتىسى: قازاق ادەبيەتىنىڭ تەك وزىنە عانا ءتان تاريحى مەن سىنى بار, بىراق ءوز الدىنا جەكە-دارا تەورياسى جوق. ورىس پەن اعىلشىن, نەمىس پەن فرانتسۋز, وزبەك پەن قىرعىز ادەبيەت تەورياسى... بارىندە دە سولاي.
ادەبيەتتىڭ تەورياسى ءناسىل تاڭدامايدى, ۇلتقا بولىنبەيدى, ەل-ەلدىڭ بارىنە بىردەي ورتاق.
بۇل تۇجىرىم ءبىزدىڭ الدىمىزعا ەكى ءتۇرلى ديلەمما قويدى. بىرىنشىدەن, ءبىز وزىمىزگە دەيىنگى ادەبيەت تەورياسىن تولعايتىن ەڭبەكتەردى قولدان كەلسە – تۇگەل, كەلمەسە تۇگەلگە جۋىق وقىپ, تانىپ, ءبىلىپ الۋىمىز كەرەك; ەكىنشىدەن, ءوز ەڭبەگىمىزدى سولاردىڭ ەشقايسىسىنا ۇقساتپاي, تەك وزىمىزشە عانا جازۋىمىز كەرەك دەپ پايىمدادى جاس عالىم.
كەڭقولتىق قازاقتىڭ شۇيكەدەي اۋىلىنان كەلىپ... 1955 جىلى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇستىم. ول كەزدە الماتى تىپ-تىنىش, كىرسىز كويلەكتەي تازا بولاتىن. جالعىز ءتۋفليىمىزدى جاڭبىر جاۋسا, قولتىعىمىزعا قىسىپ الىپ جالاڭاياق جۇگىرۋشى ەدىك. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن وڭكەي ورىمدەي جاس بىلىمگە سۋساپ كەلدىك. الماتىنى ارمانداپ كەلدىك. «ءومىر قايىعىن قاي ارناعا سالامىز» دەپ وي تۇبىندە جۇرەگىمىز لۇپىلدەپ وتىرعاندا – ايماڭدايى جارقىراپ ءوزى دە سۇلۋ, ءسوزى دە سۇلۋ, سىرباز, ماڭعاز قابدولوۆ الدىمىزدان شىعا كەلدى.
«كەلىننىڭ بەتىن كىم اشسا, سول ىستىق» دەگەندەي, جۇرەگىمىز اتتاي تۋلاپ, بويىمىزدى قۋانىش كەرنەگەن بىزدەرگە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تابالدىرىعىن العاش اتتاعان كۇنى تۇڭعىش لەكتسيا وقىعان كىسى زەينوللا قابدولوۆ ەدى.
ادەمى كيىنگەن, ءوزى دە ادەمى, ءسوزى دە ادەمى, تابيعاتىنان ءمىنسىز سۇلۋ جاراتىلعان اعامىزدىڭ لەكتسياسىن ىنتىعىپ تىڭدايتىنبىز. «جايىق قىزى» دەيتىن ءانى جۇرتتىڭ اۋزىندا جۇرگەن كەز ەدى. زەينوللا اعانىڭ ساباققا كەلە جاتقانىن كورگەن ساتتەن-اق اۋديتوريانىڭ ەسىگىن اشىپ قويىپ, ءبارىمىز قوسىلىپ:
شىركىن-اي, ويدا-جوقتا بولدىم دا كەز,
جايىقتا ءبىر قىز كوردىم قاراقات كوز.
اسىققان بالىقشى ەكەن, امالىم نە,
قالدىم-اۋ ەستي الماي ءبىر اۋىز ءسوز, – دەپ انگە سالاتىنبىز. مۇنىمىز ءبىزدىڭ ۇستازىمىزعا دەگەن ىستىق ىقىلاسىمىزدان تۋاتىن ءشاكىرتتىك سۇيىسپەنشىلىك ەدى. سويتسەك: سول كەزدە كوزىمىزگە كەكسە كورىنەتىن زەكەڭ 28 جاستا-اق ەكەن عوي! وسىنىڭ الدىندا عانا ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەگەن. اقىنجاندى كىسى دەپ ەستىگەنبىز. «ادەبيەتتانۋعا كىرىسپە» دەگەن پاننەن ءدارىس وقىدى. ءاربىر ءسوزى اسىققا قۇيعانداي. تاۋدان قۇلاعان سەلدەي ەكپىندەتىپ سويلەيدى. باتىرلار جىرىنان, قازاقتىڭ حالىق انىنەن توگىلدىرىپ جاتقا ايتادى. اۋزىمىز اشىلىپ تىڭداۋشى ەدىك. تەرەڭدىگىنە تاڭقالامىز.
سونشا كوپ بىلە تۇرىپ پاڭسىنىپ, تاكاپپارسىپ كەتپەيتىن. كول دارياداي كەڭدىگى عاجايىپ بولاتىن.
زەينوللا قابدولوۆتىڭ بەكزاتتىعى – ءۇلكەن ءاڭگىمەنىڭ ارقاۋى. ەشكىمدى ەشقاشان جەرگە, رۋعا بولمەيتىن. ءبارىمىزدى دە باۋىرىنداي كورەتىن. تالاي مارتە عىلىمي ويدىڭ قاراشاڭىراعى – عىلىم اكادەمياسىندا, كوركەم ويدىڭ ورداسى – جازۋشىلار وداعىندا ۇشىراسىپ قالىپ ءسالەمدەسىپ, ءسوزىن تىڭدادىم, ىقىلاسىن تانىدىم.
مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
(جالعاسى بار)
