سونداي-اق, ءبىز ورىس ءتىلىن دە ءبىلۋىمىز كەرەك, ونى ءبىز مەڭگەرگەنبىز, بۇل تىلدە ءوزارا تۇسىنىسە الامىز جانە بۇل ءتىل – ءبىزدىڭ ۇلكەن كورشىمىزدىڭ ءتىلى» – دەپ ەلباسى 1 ناۋرىز – العىس ايتۋ كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى مەرەكەلىك جيىندا ء«ۇش تۇعىرلى» ءتىل ساياساتىنا تۇسىندىرمە بەرگەن ەدى.
جوعارى وقۋ ورىندارىندا نەگىزگى پاندەردى اعىلشىن تىلىندە وقىتۋ كولەمىن ەسەلەپ ارتتىرۋ جانە مەكتەپتىڭ جوعارى سىنىپتارىندا جاراتىلىس تانۋ پاندەرىن اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا باعىت الۋ, كەڭ جولاقتى عالامتورعا قوسىلاتىن مەكتەپتەر سانىن ۇلعايتۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى جاڭا ەلەكتروندىق وقىتۋ ادىستەمەلەرىن ەنگىزۋ, وسى ماقساتقا ساي بولۋى ءۇشىن وقىتۋشىلاردى كەڭ كولەمدى دايىندىقتان وتكىزۋ – بۇگىنگى تاڭدا ۇلت جوسپارىن ورىنداۋ بارىسىنداعى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولعا الىپ وتىرعان تىڭ شارالارى. مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءبىلىم-عىلىم سالاسىن جەدەل وڭالتۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. «وقۋ – ءبىلىم بۇلاعى, ءبىلىم – ءومىر شىراعى» دەگەندەي, قازىرگى زاماندا وقشاۋ تۇرعان ارالداعىداي كۇن كەشۋ مۇمكىن ەمەس. قازىرگى جاھاندانۋ مەن يننوۆاتسيالار زامانىندا بارشا ەلگە ورتاق بولىپ, دۇنيەجۇزىلىك ءتىل بولىپ وتىرعان – اعىلشىن ءتىلى ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز قاجەت. بۇگىننەن وزىق شىعىپ قانا ەرتەڭگى كۇنگە ىلەسۋگە بولادى. سوندىقتان, عىلىم ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى بولعاندىقتان, ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ الەمدىك وزىق تاجىريبەسىن يگەرۋ ءۇشىن ءبىز اعىلشىن ءتىلىن جەدەل تۇردە ۇيرەنە بىلگەنىمىز ءجون. مەنىڭشە, ءبىز ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا كەڭ قولدانىستاعى ءتىل جونىندە بۇرىننان قالىپتاسقان ۇيرەنشىكتى ادەتكە ساي ورىس ءتىلىنىڭ الەۋەتتى اسەرىنەن ارىلا الماي كەلەمىز. ال, شىنتۋايتىنا كەلگەندە, مىسالى, مەديتسينا سالاسىندا جاريالانعان دۇنيەجۇزىلىك بارلىق عىلىمي ادەبيەتتىڭ 90 پايىزدان استامى اعىلشىن تىلىندە جازىلعان, ورىس تىلىندە بولسا, 2 پايىز عانا. ونىڭ دالەلى – 2010 جىلى استانادا وتكەن حيرۋرگتەر مەن نەيروحيرۋرگتەردىڭ حالىقارالىق كونگرەسىندە چازوۆ, اكچۋرين, كونوۆالوۆ سەكىلدى رەسەيدىڭ ءىرى عالىمدارىنىڭ وزدەرى رەسەي عىلىمىنىڭ باتىستان كەيىن قالىپ قويىپ وتىرعاندىعىن مويىنداعان ەدى. ارينە, ودان بەرى جاعداي وزگەرىپ ۇلگەردى, دەگەنمەن, جاڭا عىلىمي ادەبيەتتىڭ اعىلشىن تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارماسىن كۇتۋمەن التىن ۋاقىتتى جوعالتۋعا بولادى. قازىر تاعام ونىمدەرىندە بولاتىن, ورگانيزمدە جيناقتالىپ, قاتەرلى ىسىكتىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەتىن اسا قاۋىپتى ترانس-ماي قىشقىلدارىنىڭ تاعام ونىمدەرىندەگى مولشەرىن زاڭنامالى تۇردە شەكتەۋ تۋرالى شەتەلدىك عالىمدار دابىل قاعۋدا, ال رەسەي بۇل جونىندە ءۇنسىز قالىپ وتىر. مەن جاقىندا «س» گەپاتيتىن ەمدەۋ جونىندەگى عىلىمي دەرەكتەردى ىزدەستىرگەنىمدە, تىڭ جاڭالىقتى تەك اعىلشىن تىلىندە تاپتىم. الەمدىك عىلىمدا پايدا بولعان وزىق تاسىلدەر اعىلشىن تىلىندە بىردەن جاريا ەتىلسە, ورىس تىلىندە ءبىر-ەكى جىلدان كەيىن جارىق كورەدى. عىلىمي ادەبيەتتىڭ وسىنداي كەشەۋىلدەۋى ءتىل كەڭىستىگىنىڭ تارلىعىنان ورىن الادى. مەديتسينا, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى ءۇشىن مۇنداي كەشىگۋدىڭ قۇنى مىڭداعان ادام جانىنا اراشا بولا الماۋعا اپاراتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. مەديتسينا مەن فيزيولوگيا سالاسىنداعى عالىمدارعا نوبەل سىيلىعى تاعايىندالعاننان بەرى بارلىعى 191 ادام يەلەنسە, ونىڭ 95-ءى – امەريكالىقتار, 20-سى – اعىلشىندار, نەمىستەر مەن جاپوندار, ال رەسەيلىكتەردەن ەكى-اق ادام, پاۆلوۆ پەن مەچنيكوۆ, ولاردىڭ ءوزى كەڭەس وداعىنا دەيىن يەلەنگەن. جوعارى تەحنولوگيالىق, عىلىمنىڭ سوڭعى جەتىستىكتەرىن پايدالانۋمەن شىعارىلاتىن ونىمدەر تۋرالى ايتساق, ولاردىڭ 46 پايىزىنان استامى اقش-تا وندىرىلەدى, 18 پايىزى جاپونيا مەن باتىس ەۋروپادا, قالعان الەمدە نەبارى 26 پايىز عانا. عىلىمدا, وندىرىستە قولدانىلاتىن الدىڭعى قاتارلى ءتۇرلى قۇرال-جابدىق, قوندىرعىلاردى باسقارۋ تەتىگى اعىلشىن تىلىندە. مىسال كەلتىرسەك, ءبىزدىڭ قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنداعى زەرتحانالاردا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىندا قىمىزدىڭ, جىلقى ەتىنىڭ, باسقا دا ونىمدەردىڭ حيميالىق قۇرامىنا (اقۋىز, كومىرسۋ, ماي سەكىلدى) تەرەڭدەتىلگەن, كۇردەلى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن قولدانىلاتىن حروموتوگرافتاردى الساق, رەسەيلىك قوندىرعىلاردىڭ دالدىك ناتيجەسى باتىس ەلدەردە شىعارىلاتىن تۇرىمەن سالىستىرعاندا شامامەن 10 ەسەدەي تومەن بولادى ەكەن. وزىق تەحنولوگيالار جەتىستىكتەرىنە قول جەتكىزۋ, ولاردى مەڭگەرۋ اعىلشىن ءتىلىن بىلۋگە ماماندارىمىزدى امالسىز تالپىندىرادى, سەبەبى, بيوتەحنولوگيا سالاسىنداعى تىڭ انىقتامالىق جيناقتاردىڭ كوپشىلىگى اعىلشىن تىلىندە جارىق كورگەن. مەن رەسپۋبليكامىزدىڭ مەديتسينالىق ءبىلىم سالاسىندا, ياعني, 1968 جىلى اقتوبە مەديتسينا ينستيتۋتىندا رەكتور جانە كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولۋىمنان باستاپ, كەيىننەن استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلىعىن, بۇگىندە قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعالىعىن اتقارىپ, كافەدرانى دا مەڭگەرۋىمە ساي, وسى وتكەن 50 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى ستۋدەنتتەرگە ۇزدىكسىز ءدارىس بەرۋىمە بايلانىستى, وقۋ ۇدەرىسىنە تىكەلەي قاتىساتىن, دارىگەرلىك ماماندىقتىڭ سىرىنا قانىق, بۇگىنى مەن بولاشاعىنا قامقور ۇستاز رەتىندە كوپشىلىككە وسى ماسەلە جايىندا دايەكتى پىكىرىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. ەلىمىزدەگى مەديتسينالىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا, اتاپ ايتقاندا, مىسالى, س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىندە بولون كونۆەنتسياسى قولداۋ تاپقان. بۇل كونۆەنتسيا الەمدىك بىرىڭعاي ءبىلىم كەڭىستىگىن قامتاماسىز ەتەدى, ياعني, ول بويىنشا كونۆەنتسياعا مۇشە ەلدە ءبىلىم العان ماماندار مۇشەلىك ەتەتىن باسقا ەلدەردە اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋى ارقىلى ەڭبەك ەتە الادى, باسقاشا ايتقاندا, ەلىمىز ءۇشىن «ەۋروپاعا تەرەزە» اشىلۋدا. قازىرگى تاڭدا «عىلىمدا شەكارا بولمايدى» دەگەن تۇجىرىم اسا وزەكتى. وسى جوبانىڭ اياسىندا جىل سايىن ۇلتتىق مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 200 ستۋدەنتى قازىرگى تاڭدا شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقۋ تاجىريبەسىنەن وتەدى. وقىتۋشىلار دا الەمدەگى ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا وزدەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن ۇشتاپ, تاجىريبە الماسۋعا قاتىسا الادى. بۇل ءۇردىس سەمەي, اقتوبە, استانا مەديتسينا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ورىن العان. وسىنداي قىزۋ تاجىريبە, ءبىلىم الماسۋ بارىسىنداعى قارىم-قاتىناستا اعىلشىن ءتىلىن ءبىلۋ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىككە اينالعان, سەبەبى, وعان بارشا الەمدىك ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسى باعدارلانعان. كۇندەلىكتى جۇمىس بارىسىندا لاتىن الىپپەسىن جاپپاي قولداناتىن مەديتسينا ماماندارى ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋ اسا وڭتايلى. قازىرگى مەديتسينالىق ءبىلىم مەن عىلىمدا ەلەكتروندىق وقۋ ادىستەمەسى, اقپاراتتىق تەحنولوگيالار كەڭ قولدانىس تابۋدا, ەلەكتروندىق وقۋ ادىستەمەسى ەنگىزىلۋىنىڭ ارقاسىندا جەمقورلىققا توسقاۋىل قويىلعاندىعىن اتاۋ قاجەت. وسى ارقىلى, بىرنەشە ماقساتقا: ءبىلىم ساپاسىن كوتەرۋگە, ءتىل ءبىلۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, جالپى زەردەلىك تانىمنىڭ دارەجەسىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسالادى. قازىرگى تاڭدا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قولعا الىپ وتىرعان شارالارىنىڭ ماقساتى – اعىلشىن ءتىلىن ورىستەتۋمەن قاتار, مىسالى, ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە قازىرگى ۋاقىتتا سىن كوتەرمەي وتىرعان قازاق ءتىلىن وقىتۋ ساپاسىن جاقسارتۋ ەكەندىگىن دە ايتۋ ماڭىزدى, ياعني, ءۇش تۇعىرلى ءتىل ساياساتىنىڭ ماقساتى – وسى ءۇش ءتىلدى بىردەي ءبىلۋ دەڭگەيىنە جەتۋ. مىسالى, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىن وزگە ۇلت جاستارى ورىس, اعىلشىن تىلدەرىمەن قاتار قازاق ءتىلىن جاقسى بىلەدى, دەمەك, ءۇش تىلدىلىك قازاق ءتىلىنىڭ دە مارتەبەسىن ءىس جۇزىندە ارتتىراتىندىعى ايقىن. مەن وزىمە قاتىستى ايتسام, اعىلشىن ءتىلىن الپىستان اسقان جاسىمدا ءوز بەتىمشە ۇيرەندىم. جۇمىس بابىنا ساي ۇيرەنۋىمە تۋرا كەلدى. سەبەبى, ءوزىم نەگىزىن سالىپ, 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى جەتەكشىلىك ەتىپ كەلە جاتقان قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى سوناۋ 1979 جىلدىڭ وزىندە الەمدە العاشقى بولىپ دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىمەن (ددۇ) ىنتىماقتاستىق اياسىندا ەڭبەك ەتەتىن ورتالىق اتاندى, ال 1997 جىلى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى ۋنيۆەرسيتەتىمەن ىنتىماقتاستىق ورتالىعى بولدىق. اتالعان ۇيىمدارمەن بىرگە كوپتەگەن حالىق ءۇشىن الەۋمەتتىك ماڭىزدى مەديتسينالىق-دەموگرافيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن اتقاردىق. وسىلايشا, ءتۇرلى ءىسساپارلار بارىسىندا, كەلگەن دەلەگاتسيالارمەن تىلدەسۋ قاجەت بولعاندىقتان, مەن اعىلشىن ءتىلىن ءبىر ادامداي مەڭگەرۋگە مۇقتاج بولدىم. مىسالى, 2005 جىلى ددۇ اسسامبلەياسىنىڭ مىنبەسىنەن, بارشا الەمدىك مەديتسينالىق قاۋىمداستىقتىڭ الدىندا اعىلشىن تىلىندە ءسوز سويلەدىم. ءتۇرلى القالى جيىنداردى اعىلشىن تىلىندە باسقارىپ, شەتەلدىك ارىپتەستەرمەن ەركىن سويلەسە الامىن. 85 جاستى القىمداعان مەنىڭ شەت ءتىلىن مەڭگەرىپ العاندىعىمدى كورگەن جاستاردىڭ دا ءتىل ۇيرەنۋگە, ءبىلىم-عىلىمعا دەگەن قۇلشىنىسى زور بولۋى ءتيىس دەگەن ويدامىن. ءبىز بالالىق شاعىمىزدا ورىس ءتىلىن بىلمەي وستىك, بىراق, كەيىن ءومىر تالابى بولعاندىقتان, الدىمەن مەكتەپتە, كەيىننەن قالاعا وقۋعا تۇسكەندە, ورتا جانە جوعارى ءبىلىمدى يگەرۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋگە ءماجبۇر بولدىق. ودان كەيىن, ءتىپتى, كوركەم شىعارمالاردى, زامانداستارىم جايىنداعى ءتۇرلى ەستەلىكتەرىمدى قازاق تىلىمەن قاتار ورىس تىلىندە جازىپ, كوسەمسوزشى دەڭگەيىنە جەتكەنىمدى دە ايتقىم كەلەدى. ادامنىڭ, اسىرەسە, بالالىق شاعىندا ءتىل يگەرۋ مۇمكىندىگى اسا زور, سوندىقتان, ونى تولىعىمەن پايدالانا بىلگەنىمىز ءجون. قازىر ءبىز كەزىندە ۇمتىلىپ, ۇيرەنگەن ورىس ءتىلى ەلىمىزدە ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى عانا بولىپ قالىپ وتىر. وتە تەرەڭ جانە نازىك ماسەلە – جاس وركەن – بالاباقشا ماسەلەسى جايىن قوزعاساق, مىسالى, مەنىڭ كەلىنىم دانا جەتەكشىلىك ەتەتىن ەكى بالاباقشادا تاربيە ءىسى الەمدىك مونتەسوري ادىستەمەسى نەگىزىندە, ءۇشتىلدى باعىتتا جۇرگىزىلەدى, ولاردىڭ اياسىندا تاربيەلەنەتىن بۇلدىرشىندەر قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىن قاتار ۇيرەنۋدە. قازىرگى ۇشقىر زاماندا بالاباقشانى تەك اتا-انالار جۇمىستا بولعاندا امالسىز قالدىراتىن, ۇيىقتاتىپ-ويناتىپ, قورەكتەندىرەتىن مەكەمە رەتىندە عانا ەمەس, بالالارعا ءتىل ۇيرەتۋگە, الداعى مەكتەپ ءۇشىن زەردەلىك تانىمنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن وڭتايلى قۇرال رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. ءبىزدىڭ قوعامدا شەت ءتىلىن ۇيرەنۋگە قاتىستى ءتۇرلى كەرەعار پىكىرلەر دە كەزدەسەدى. بالا تاربيەسى وتباسىنان, دەمەك, ءار ادامنىڭ انا تىلىنە دەگەن قۇرمەتى, ءتىل مادەنيەتى, الدىمەن, وتباسىندا قالىپتاسۋى ءتيىس, سوندا ول وزگە ءتىلدى ۇيرەنۋمەن قاتار ءوزىنىڭ انا ءتىلىن قۇرمەتتەي الاتىندىعى انىق. مەنىڭ نەمەرەلەرىم ۇلىمنىڭ عىلىمي قىزمەتىنە بايلانىستى امەريكادا تۋىپ-ءوستى, جوعارى ءبىلىم الىپ, جۇمىس ىستەۋدە, بىراق, اعىلشىن تىلىمەن قاتار قازاق ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن, ءتىپتى, ماقال-ماتەلدەپ سويلەيدى, ىشىندە ابايدىڭ, قادىر مىرزا ءالىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا ايتاتىنى دا بار. بۇل دەگەنىمىز – قازاقتىڭ جۇرەگى قايدا جۇرسە دە قازاق بولىپ قالاتىندىعىن بىلدىرەتىندەي. وسى كەزەڭگە دەيىن ەلىمىزدە ورتا ءبىلىم جۇيەسىندە تەك نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرىندە, قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرىندە اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرۋ ەنگىزىلگەن ەدى, وسى مەكتەپتەردىڭ تۇلەكتەرى الدىڭعى قاتاردان تابىلىپ جۇرگەندىگى دە بەلگىلى. ەندى بارشا قوعامداستىق وكىلدەرى وزدەرىنىڭ ۇمتىلۋىنا, تىرىسۋىنا قاراي وسىنداي مۇمكىندىككە يە بولاتىندىعى ايقىن. الەمدەگى باسقا دا ەلدەر, مىسالى, فرانتسيانى الساق (بۇرىنىراق اعىلشىن ءتىلىن مويىنداماي كەلگەن ەل), قازىر بۇل ەلدە دە اعىلشىن ءتىلىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك ءتىل ەكەندىگىمەن كەلىسىپ, ونى مەكتەپ قابىرعاسىندا كەڭەيتە وقىتۋعا كوشۋدە. سونداي-اق, مەن جۇمىس بابىمەن موڭعولياعا ءجيى بارىپ ءجۇرىپ, بۇرىن كوپشىلىگىندە موڭعول جانە ورىس تىلدەرىن بىلەتىن حالىقتىڭ قازىر اعىلشىن ءتىلىن جەتىك مەڭگەرىپ العاندىعىن كورىپ, تاڭ قالامىن. ولار وسىلايشا حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق كەزدەسۋلەرىندە وزدەرىن ءبىزدىڭ ەلدىڭ دەلەگاتسيا مۇشەلەرىنە قاراعاندا ەركىن سەزىنەدى, دەمەك, الەمدىك عىلىمنىڭ جاڭالىقتارىن مەڭگەرۋگە مۇمكىندىكتەرى دە جوعارى. ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنىڭ دامۋى, ياعني ەلىمىزدىڭ ىلگەرى باسىپ, وركەندەۋى ءۇشىن انا سۇتىمەن سىڭگەن ءوز ءتىلىمىزدى ءبىلىپ, قۇرمەتتەۋمەن قاتار, الەمدەگى ەكونوميكاسى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا ىلىگۋ جانە كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتۋ ماقساتىندا اعىلشىن ءتىلىن دۇنيەجۇزىلىك قولدانىستاعى ءتىل رەتىندە ۇيرەنۋدىڭ قازىرگى تاڭدا اۋاداي قاجەتتىگىن مويىندايمىز. قازىرگى عارىش جىلدامدىعىمەن زىمىراعان زامانىمىزدا اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنبەسەك, دۇنيەجۇزىلىك ءبىلىم-عىلىمنىڭ كوپ جاڭالىعىنان كەشەۋىلدەپ قالامىز, سەبەبى, ەكى جىل سايىن عىلىمي جەتىستىكتەر تۇبەگەيلى وزگەرىپ وتىرادى, زامانا كوشىنە ىلەسۋ جەدەلدىكتى تالاپ ەتەدى. «جاسىمدا عىلىم بار دەپ ەسكەرمەدىم... قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم», دەپ ابايدىڭ ءوز داۋىرىندە ايتقان كورەگەن ءسوزىن ەسكەرۋمەن, جاھاندانۋ زامانىنىڭ تالابىنا سايكەس بولاتىن, جان-جاقتى, وزىق ءبىلىمدى, بولاشاعىنا سەنىممەن قارايتىن وسكەلەڭ ۇرپاق تاربيەلەپ, الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنان تابىلۋعا ۇمتىلىسىمىز بولاشاقتا ىزگىلىككە باستار جول بولماق.
تورەگەلدى شارمانوۆ,
اكادەميك. الماتى.
