نۇرسۇلتان نازارباەۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى.
ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ۇيىمنىڭ 2010 جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا وتكەن استانا ءسامميتى عاجايىپ وقيعا بولدى. جاسىراتىنى جوق, ونى وتكىزۋ تۋرالى شەشىم وڭايلىقپەن قابىلدانبادى. تارازى باسى ەڭ سوڭعى ساتكە دەيىن ءتۇرلى ارگۋمەنتتەردىڭ سالماعى سالدارىنان تەڭسەلىپ تۇردى.
اسا سالماقتى «قارسى» دەگەن ءۋاجدىڭ ايتپاعى: ءىس جۇزىندە ءوزىنىڭ ميسسياسىن ورىنداپ بىتكەن ۇيىمنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋدىڭ قاجەتى نە؟ ەقىۇ «قىرعي-قاباق سوعىس» داۋىرىنەن شىعىپ, «تەمىر شىمىلدىقتى» بۇزۋعا جانە شىعىس ەۋروپا مەن تمد-نىڭ پوستتوتاليتارلىق ەلدەرىندە حەلسينكي قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋعا جاردەمدەستى.
قازىر ەۋروپا باسقا بولدى, الەم ءوزگەردى. سوندىقتان وسىنداي كوزقاراستى جاقتاۋشىلار جاڭا جاعدايلاردا ەقىۇ تەك تاريحتىڭ جاھاندىق مۇراجايىنان قۇرمەتتى ورىن عانا الا الادى دەگەندى كولدەنەڭ تارتتى. ءسوز رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, وسىنداي ۇستانىم استانا ءسامميتىنىڭ قورىتىندىلارىن باعالاۋدا كەي تۇستاردا ءالى دە كورىنىس بەرىپ قالادى. مەن مۇنداي پىكىردى ەشقاشان بولىسكەن ەمەسپىن. كەرىسىنشە, ەقىۇ قۇندىلىعى ەۋروپا مەن الەم ءۇشىن ءتۇرلى, ۇلكەن وزگەرىستى جىلدارى ونىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارى سولتۇستىك جارتى شارىنداعى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتە – ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ارالىقتا قاۋىپسىزدىكتى ۇستاپ تۇرۋدىڭ جانە نىعايتۋدىڭ امبەباپ نەگىزى بولىپ قالۋى دەپ ەسەپتەدىم. وسى سەبەپتى 1992 جىلدىڭ شىلدەسىندە, ەقىك-ءنىڭ حەلسينكيدەگى ءۇشىنشى سامميتىندە ءسوز سويلەگەن كەزىمدە, مەن وسىنداي ۇدەرىستەردى ازيا قۇرلىعىندا باستاۋعا شاقىردىم.
ال بىرنەشە اي وتكەننەن كەيىن, سول جىلدىڭ قازانىندا مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47-ءشى سەسسياسىنىڭ مىنبەرىنەن ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس شاقىرۋ يدەياسىن ۇسىندىم.
بۇگىندە اوسشك – تولىق قۇقىقتى حالىقارالىق ۇيىم مارتەبەسىن يەلەنگەن قالىپتاسقان قاۋىپسىزدىك قۇرىلىم. ونىڭ جۇمىسىنا ازيانىڭ 27 مەملەكەتى قاتىسادى. بۇل – بۇكىل پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ جارتىسى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان بارلىق قۇرلىق اۋماعىنىڭ 90 پايىزى دەگەن ءسوز. «حەلسينكي رۋحى» دەپ اتالاتىن جاھاندىق فاكتور قۋاتىنىڭ ايعاعى وسى ەمەس پە؟
استانا ءسامميتى: ءححى عاسىرعا قادام
استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى مەنىڭ باستامامنىڭ نەگىزىندە بىرقاتار اسپەكتىلەر بولدى.
بىرىنشىدەن, ءححى عاسىردا ۇيىم بۇكىل ەۋرازيادا, ءتورت مۇحيت جاعاسىن شايىپ جاتقان – اتلانت مۇحيتىنان تىنىق مۇحيتقا, سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتان ءۇندى مۇحيتىنا دەيىنگى كەڭىستىكتە جاڭا اۋقىمدى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ بۇرىنعى بارلىق ءتاجىريبەسىن پايدالانا الادى ءارى پايدالانۋى ءتيىس دەگەن تەرەڭ سەنىمدىلىك.
ەكىنشىدەن, ەقىۇ-نى داعدارىستى جاعدايدان الىپ شىعۋ ماڭىزدى بولدى. 1999 جىلعى ىستامبۇل سامميتىنەن سوڭ ۇيىم جەدەل جۇرگەن جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ تاساسىندا قالدى. ءوزىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى اۋماعىنداعى – بالقانداعى, دنەستر جاعالاۋىنداعى, تاۋلى قاراباقتاعى, ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتياداعى شەت-شەڭبەرلى جانجالداردى «قاتىرىپ قويعانىمەن», ولاردى ادىلەتتى رەتتەۋدىڭ قاندايدا ءبىر ءتاسىلىن تابا المادى.
قاۋىپسىزدىكتىڭ جاڭا سىناقتارى مەن قاتەرلەرىنىڭ باستاۋلارى – حالىقارالىق تەرروريزم, ەسىرتكى ساۋداسى, ترانسشەكارالىق قىلمىس پەن زاڭسىز ميگراتسيا – ەۋروپا شەكاراسىنان الدەقايدا الىسقا كەتتى. ەقىۇ-عا قاتىسۋشى ەلدەر اراسىندا قاۋىپسىزدىكتىڭ اسكەري, گۋمانيتارلىق جانە ەكولوگيالىق ولشەمدەرى ماسەلەلەرىن تۇپكىلىكتى تۇسىنۋدە ءتۇرلى كوزقاراستار كورىنىس بەردى.
ۇشىنشىدەن, ەقىۇ ەلدەرى كوشباسشىلارى اراسىنداعى تىكەلەي ۇنقاتىسۋدىڭ قۇندىلىعى مەن ۇتىمدىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت بولدى. ۇنقاتىسۋسىز, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرسىز سەنىم دە بولۋى مۇمكىن ەمەس. كەيبىر قاتىسۋشى ەلدەردە ۇيىم ءسامميتى الاڭدارىندا ءبىر-بىرىمەن ەش جۇزدەسپەگەن ساياسي كوشباسشىلاردىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنى اۋىسىپ ۇلگەردى.
وسى دالەلدەمەلەردىڭ بارلىعىن مەن سامميت شاقىرۋدىڭ تيىمدىلىگى جونىندەگى ەقىۇ تۇراقتى كەڭەسىنە بەينەۇندەۋىمدە, ءوزىمنىڭ ارىپتەستەرىممەن – مەملەكەت باسشىلارىمەن ەكى جاقتى كەزدەسۋلەرىم بارىسىندا جانە قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى شەڭبەرىندە وتكىزىلگەن فورۋمدارداعى سوزدەرىمدە دايەكتىلىكپەن باياندادىم. جانە مەن ارىپتەستەرىمە, ەقىۇ ەلدەرى مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنا دالەلدەمەلەرىمنىڭ قولداۋ تاپقانى ءۇشىن ريزامىن.
ەقىۇ 1999 جىلعى ىستامبۇل سامميتىندە, ءىس جۇزىندە, ەسىك اشقان ءححى عاسىر تابالدىرىعىندا توقتاپ قالدى. بۇل شەپتەن ول تەك استانا سامميتىنەن كەيىن عانا وتە الدى. بۇل قيىن قادام بولدى, بىراق ول جاسالدى. جانە بۇل بۇكىل ۇيىمنىڭ بىرىكتىرۋشى تابىسى, ونىڭ قايتا جاندانۋىنىڭ باستاۋى بولدى.
بارلىق قاتىسۋشى ەلدەر مەن ءارىپتەستەرىنىڭ, سونداي-اق شەشۋشى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ 73 رەسمي دەلەگاتسياسىن جيناعان استانا ءسامميتى ولاردىڭ قاۋىپسىزدىكتىڭ اتالعان اسا ءىرى حالىقارالىق قۇرىلىمى اياسىندا ودان ءارى ۇنقاتىسۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن كورسەتتى. ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتىن وتكىزۋ ۋاقىتى تريپوليدە ەو-افريكا ءسامميتى, لاتىن امەريكاسىنداعى كانكۋن قالاسىندا وتكەن ەكولوگيالىق كونفەرەنتسيا سياقتى ءىرى حالىقارالىق فورۋمدار ۋاقىتىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. بۇعان قاراماستان, ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى ۇيىمنىڭ ەڭ سالماقتى فورۋمى بولدى. مۇندا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ايتارلىقتاي ءرول اتقارعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن.
قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ قۋاتى
ەقىۇ-عا باسشىلىق جاساي وتىرىپ ءبىز ءىس جۇزىندە بارلىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ كەڭ قولداۋىمەن ەقىۇ-نى رەانيماتسيالاۋ جوسپارىن ىلگەرى جىلجىتىپ جۇزەگە اسىرا الدىق. قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ شەشۋشى مىندەتى قاۋىپسىزدىكتىڭ ىرگەلى ماسەلەلەرى بويىنشا كونسەنسۋس الاڭىن كەڭەيتۋ جانە نىعايتۋ بولدى. ءبىز ەقىۇ-عا بارلىق قاتىسۋشىلاردىڭ قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەر مەن سىناقتاردى ءتۇسىنۋىندە ورتاق كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ۇدەرىستەرىن جالعاستىردىق. مۇنىڭ قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەردى سەزىنۋدە ۇيلەسىمدى ءىس-قيمىلدار ىزدەستىرۋ ءۇشىن جانە, تۇتاستاي العاندا, ۇيىم ىشىندەگى سەنىمدى نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزى ەرەكشە زور بولدى.
قازاقستان بۇۇ, يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمى, ناتو, ەۋرووداق, ەۋروپا كەڭەسى, شىۇ, تمد, ۇقشۇ, يكۇ جانە باسقا بەدەلدى جاھاندىق جانە وڭىرلىك قۇرىلىمدار وكىلدەرىنىڭ كونسۋلتاتسيالارىن وتكىزۋ ارقىلى ەلدەر ارالىق ۇنقاتىسۋلاردى كەڭەيتىپ, بۇل ۇدەرىسكە يننوۆاتسيا ەنگىزدى. ولاردىڭ دەلەگاتسيالارى ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتىنە قاتىستى.
ەقىۇ-نىڭ ساياسي لەكسيكونىندا ورتاق جانە بولىنبەيتىن ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك تۇسىنىگى بەرىك ورنىقتى. ءبىز ۇيىمنىڭ بارلىق ءۇش سەبەتى بويىنشا دايەكتى جۇمىس جۇرگىزدىك. قارۋلانۋعا جانە سەنىم شارالارىنا باقىلاۋ رەجىمىن جانداندىرۋ مەن نىعايتۋ بويىنشا ۇجىمدىق كۇش-جىگەر جاڭا سەرپىنگە يە بولدى.
بۇل 2011 جىلى 1999 جىلعى ۆەنا قۇجاتىن جاڭعىرتۋ ۇدەرىسىن اياقتاۋعا ءمۇمكىندىك بەرەدى. جانە وسىمەن ءبىر مەزگىلدە ەۋروپاداعى كادىمگى قارۋلى كۇشتەر تۋرالى بەيىمدەلگەن شارتتى (ەكقكبش) كۇشىنە ەنگىزۋ پروبلەمالارى بويىنشا تاقىرىپتىق كەلىسسوزدەردى باستاۋ جونىندە ۋاعدالاستىققا جەتۋ ەرەكشە ماڭىزدى كورىنەدى.
ەقىۇ ءپىشىنى شەڭبەرىندە «سۇرلەنىپ تاستالعان» جانجالداردى رەتتەۋدىڭ كەلىسسوز ۇدەرىستەرى كوكەيكەستىلەندىرىلدى. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى رەتىندە ەقىۇ-نىڭ جانجالداردى ەسكەرتۋ مەن ولاردىڭ الدىن الۋ, داعدارىستى جاعدايلاردى باسقارۋ مەن جانجالداردان سوڭعى وڭالتۋ سالالارىنىڭ الەۋەتىن نىعايتتى. تاۋلى قاراباق جانجالىن رەتتەۋ بويىنشا مينسك توبىنىڭ جۇمىسى بەلسەندىلەندىرىلدى. بۇۇ, رەسەي, اقش جانە باسقا دا ەلدەردىڭ تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلى ارقىلى ءبىز قىرعىزستانداعى ساياسي داعدارىستى شەشۋگە بەلسەنە قاتىستىق. قازاقستان وسى ەلدەگى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋدا, ىشكى جانجالدار سالدارىنان بولعان ەكونوميكالىق شىعىنداردى قالپىنا كەلتىرۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارۋىن جالعاستىرۋدا.
ءبىز ەقىۇ-داعى ارىپتەستەرىمىزدى اۋعانستانداعى احۋالدى بەيبىت رەتتەۋ ۇدەرىسىنە, ونىڭ ەكونوميكالىق جاعىنان ەڭسە تىكتەۋىنە قازىرگىدەن دە بەلسەندىرەك قاتىسۋعا شاقىردىق.
قازاقستان اتالعان ەلگە كەڭ كولەمدى كومەگىن ۇسىندى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە شامامەن ءبىر مىڭ جاس اۋعاندىقتى اسا قاجەتتى بەيبىت ماماندىقتارعا وقىتۋ ءۇشىن قارجى ءبولىندى. ازىق-ت ۇلىك بەرۋ جۇزەگە اسىرىلىپ, اۋعانستاندا بىرقاتار ەكونوميكالىق نىساندار سالۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى. ءبىز قازاقستاننىڭ اۋعانستانداعى پروبلەمالار ءتۇيىنىن شەشۋدەگى ۇلەسى ەقىۇ-نىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن ۇلگى بولىپ تابىلاتىنىنا سەنىمدىمىز. قازاقستاندىق ءتوراعالىق ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ ورتالىق ازياداعى بىرقاتار قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە نازارىن اۋدارتتى.
اتاپ ايتقاندا, ءبىز ارال پروبلەماسى بويىنشا دونورلىق كونفەرەنتسيا وتكىزىپ, ەقىۇ پىشىنىندە سۋ رەسۋرستارىنان تاپشىلىق كورىپ وتىرعان ءوڭىردىڭ سۋ پروبلەمالارىن رەتتەۋدىڭ قۇقىقتىق حالىقارالىق نەگىزى رەتىندە «سۋ جانە قۇقىق» باعدارلامالارىن قابىلداۋ يدەياسىن ىلگەرى جىلجىتتىق. بۇل قازاقستاننىڭ جاھاندىق ۇردىستەردى, ەقىۇ-نىڭ ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق سەبەتى مازمۇنىن ەسەپكە العاندا, جاڭعىرتۋعا قوسقان ۇلەسى بولدى.
ءبىز سونداي-اق ۇيىمداعى ارىپتەستەرىمىزدىڭ نازارىن جاھاندىق قارجى-ەكونوميكالىق داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋ جولدارىن ىزدەستىرۋدە كۇش بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىنە اۋداردىق. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ مااستريحت ستراتەگياسىن ساپالىق يمپلەمەنتاتسيالاۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋدى جانە ونى پوستداعدارىستى شىندىققا بەيىمدەۋدى ۇسىندى. ءۇشىنشى گۋمانيتارلىق سەبەت شەڭبەرىندە قازاقستان كوپۇلتتى جانە پوليكونفەسسيالى مەملەكەت رەتىندە مادەنيەتارالىق جانە دىنارالىق ءۇنقاتىسۋ يدەياسىن بەلسەندى قوزعادى. 2010 جىلدىڭ ماۋسىمىندا استانادا قازاقستاندىق توراعالىق شاقىرعان ەقىۇ-نىڭ تولەرانتتىلىق جانە كەمسىتپەۋشىلىك ءجونىندەگى جوعارى دەڭگەيلى كونفەرەنتسياسى ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىم سالاسىنداعى تاجىريبەلەر الماسۋدىڭ ماڭىزىن قۋاتتاپ بەردى.
وعان قاتىسۋشىلار قازاقستاندا تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان 140 ەتنوس پەن 46 كونفەسسيا اراسىنداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم مودەلىن جوعارى باعالادى. ولار ۇلتشىلدىق, ءدىني ءتوزبەۋشىلىك, ناسىلشىلدىك, كسەنوفوبيا جانە انتيسەميتيزمدى ەڭسەرۋ ءۇشىن ەقىۇ الەۋەتىن بەلسەندى پايدالانۋدى قۋاتتادى.
بۇتىندەي العاندا, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى ەقىۇ-نىڭ بۇكىل جۇمىسىنا ىرعاقتىلىق بەردى. ءبىز وسىناۋ جوعارى ميسسيانى اتقارۋعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن كەلدىك جانە ءوز الدىمىزعا قويعان ماقساتتاردى تولىق جۇزەگە اسىردىق. استانا سامميتىندە سويلەگەن سوزدەرىندە مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارى, دەلەگاتسيالار جەتەكشىلەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋدەگى جىگەرلى ءىس-قيمىلدارىنا جوعارى باعا بەردى. ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاۋىپ, يادرولىق قارۋدان تولىقتاي باس تارتقان, اوسشك-ءنى قۇرۋ يدەياسىن جۇزەگە اسىرعان, ەۋرازياداعى ينتەگراتسيا يدەياسىن بەلسەندى العا اپارۋشى قازاقستان ءوزىن تاعى دا الەمدىك قوعامداستىقتىڭ جاۋاپتى قاتىسۋشىسى رەتىندە كورسەتتى.
ەقىۇ-نىڭ جاھاندىق گەومەترياسى
گەوساياساتتا ەكى نۇكتەنىڭ ەڭ جاقىن اراقاشىقتىعىنىڭ ءوزى بارلىق ۋاقىتتا بىردەي ءتۇزۋ بولىپ شىعا بەرمەيدى. ەقىۇ ءۇشىن ىستامبۇلدان استاناعا دەيىنگى جول بۇتىندەي 11 جىلعا سوزىلدى. سوندىقتان ەقىۇ-نىڭ «قاۋىپسىزدىك قوعامداستىعى جولىندا» اتتى استانا دەكلاراتسياسىنىڭ تاريحي قۇندىلىعى تالاسسىز.
بىرىنشىدەن, وندا ۇيىمنىڭ نەگىزىنە الىنعان قاعيداتتاردىڭ كوكەيكەستىلىگى جانە بارلىق 56 قاتىسۋشى مەملەكەتتىڭ حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنەن, پاريج حارتياسىنان, ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى حارتياسىنان باستاپ جانە ونىڭ شەڭبەرىندە قابىلدانعان باسقا قۇجاتتارعا دەگەن بۇلجىماس ۇستانىمى راستالدى.
ەكىنشىدەن, تۇڭعىش رەت ەقىۇ-نىڭ ەۋرازيالىق ۆەكتورى بەكىتىلدى. ەقىۇ كەڭىستىگىندەگى قاۋىپسىزدىك كورشى وڭىرلەردەگى, اسىرەسە, جەرورتا تەڭىزى مەن ازياداعى قاۋىپسىزدىكپەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى استانا دەكلاراتسياسىندا ەرەكشە اتاپ كورسەتىلگەن. وندا ەقىۇ-نىڭ جاڭا ءجۇزجىلدىقتاعى باستى باعدارى رەتىندە ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قوعامداستىقتاعى ورتاق جانە بولىنبەيتىن قاۋىپسىزدىكتى قۇرۋ ماقساتى قويىلعان.
ۇشىنشىدەن, قۇجاتتا ەقىۇ-نى نىعايتۋعا, ونىڭ ءححى عاسىردىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىنە تيىسىنشە جانە ىقپالدى جاۋاپ بەرۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان بارلىق باستامالار بار.
ەقىۇ مىنبەرىنەن ۇيىمدى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعارۋعا دەگەن بارلىق مۇشە ەلدەردىڭ ورتاق مۇددەلىلىگىن كورسەتكەن كوپتەگەن ۇسىنىستار ەستىلگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. قيىن دا اشىق پىكىرتالاستاردا دۇنيەگە كەلگەن «استانا رۋحى» كۆينتەسسەنتسياسى دا وسى. رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆتىڭ ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى زاڭدىق تۇرعىدا مىندەتتەيتىن شارت قابىلداۋ تۋرالى باستاماسى قاۋىپسىزدىكتىڭ ورتاق كەڭىستىگىنىڭ بولىنبەستىگىنە بەرىك كەپىلدىك جاساۋعا باعىتتالدى. يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى سيلۆيو بەرلۋسكوني سامميت كۇندەرى قازاقستان مەن استانا الەمگە پاش ەتكەن تولەرانتتىلىق پەن ءوزارا قۇرمەتتىڭ ۇلگىسىن ەقىۇ ءۇشىن پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
ەقىۇ تەتىكتەرىن نىعايتۋدىڭ بارلىق يدەيالارى, ءسوز جوق, ۇيىمنىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى ءرولىن وي ەلەگىنەن وتكىزۋ ۇدەرىسىنە قوسىلعان ۇجىمدىق ۇلەس بولىپ تابىلادى. مەن اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلينتوننىڭ استانا سامميتىندە ايتقان «ول ءۇشىن ەقىۇ-دان وزگە بىردە-ءبىر وڭىرلىك ۇيىمدا نەعۇرلىم قولايلى مۇمكىندىكتەر جوق» دەگەن ۇستانىمىن تولىقتاي قولدايمىن.
اسىرەسە, ۇيىمنىڭ قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ جاڭادان پايدا بولۋىنا قارسى ءتيىمدى ءىس-قيمىلدار جاساۋ, ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ بۇكىل اۋماعىنداعى وتكىر داۋ-جانجالداردىڭ الدىن الۋ مەن شەشۋ مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتۋ تۋرالى ايتقان كەزدە ونىڭ ماڭىزى زور. ءوز كەزەگىندە قازاقستان دا ەقىۇ-نى نىعايتۋ جونىندە ۇسىنىستار ەنگىزىپ, ونىڭ ماڭىزى استانا سامميتىنە قاتىسۋشىلاردىڭ جوعارى باعاسىنا يە بولدى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەقىۇ-نىڭ ءححى عاسىرداعى جاھاندىق گەومەترياسى تومەندەگىدەي باعىتتار بويىنشا ماقساتتى ءىس-قيمىلداردان قۇرىلۋعا ءتيىس.
ءبىرىنشى. قازاقستان ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمدارى اراسىنداعى جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ ماسەلەلەرىندە ءوزارا ءىس-قيمىلدار ورناتۋعا شاقىردى. شىعىس-باتىس جەلىسى بويىنشا – ەۋروپا وداعى مەن ناتو اراسىندا, ءبىر جاعىنان, ەۋرازەق پەن ۇقشۇ اراسىندا – ەكىنشى جاعىنان. سولتۇستىك-وڭتۇستىك جەلىسى بويىنشا – ەقىۇ, اوسشك جانە 2011 جىلى قازاقستان توراعالىق ەتەتىن يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى.
ەكىنشى. ءبىز قارجى-ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن ەقىۇ-نىڭ جەكە سەبەتى رەتىندە ءبولىپ شىعارۋدى ۇسىندىق. بۇگىندە ەقىۇ كەڭىستىگىندە جانە بۇتىندەي ەۋرازيادا پلانەتامىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋىنىڭ كوپتەگەن پەرسپەكتيۆالى ارەالدارى ورنالاسقان, ولار – سولتۇستىك امەريكا, ەۋروپا وداعى, قىتاي, رەسەي, ءۇندىستان, پارسى شىعاناعى, وڭتۇستىك-شىعىس ازيا. سوندىقتان ولاردىڭ اراسىندا سەنىم مەن ءتيىمدى قاۋىپسىزدىك جۇيەسى نەگىزىندەگى ءوزارا بايلانىستاردى ىزدەۋدىڭ ماڭىزى زور. مەن ۇيىمنىڭ الەمدىك رەزەرۆتىك ۆاليۋتاسىن جاساۋ ۇدەرىسىنە, كەلىسىلگەن قارجى-ۆاليۋتا ساياساتى قاعيداتىن قالىپتاستىرۋعا, ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ىنتىماقتاستىق پەن ينتەگراتسياعا اتسالىسۋعا الەۋەتى بار دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ پايىمداۋىمىزشا, وسى ماسەلەلەردى كورسەتە وتىرىپ, جاڭادان «مااستريحت پليۋس» قۇجاتىن قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدى. جانە بۇل ۇستانىم بىرقاتار مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ, ماسەلەن, گرەكيا پرەمەر-ءمينيسترى گەورگيوس پاپاندرەۋدىڭ استانا سامميتىندە سويلەگەن سوزىندە قولداۋ تاپتى. سول سياقتى ەقىۇ قۇرىلىمىن ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستار جونىندەگى كەڭەستەرمەن تولىقتىرۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
ءۇشىنشى. اسكەري-ساياسي ولشەمدەردى نىعايتۋ ءۇشىن ءبىز قارۋسىزدانۋ مەن تاراتپاۋ سالاسىندا جاڭا كەلىسىم-شارتتىق نورمالاردى قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ەقىۇ-نىڭ ارنايى فورۋمىن قۇرۋدى ۇسىندىق.
ترانسشەكارالىق قىلمىستارعا, ەسىرتكى ترافيگى مەن زاڭسىز ميگراتسياعا قارسى كۇرەستى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ەقىۇ ەلدەرى مينيسترلەرى دەڭگەيىندە كەڭەس تاعايىنداۋعا دەگەن دە قاجەتتىلىك بار.
ءتورتىنشى. ءبىز ءادىل دە اشىق كونفەسسياارالىق ۇنقاتىسۋعا شاقىردىق. 2009 جىلدىڭ شىلدەسىندە كاير ۋنيۆەرسيتەتىندە سويلەگەن سوزىندە اقش پرەزيدەنتى باراك وباما «العا قاراي جىلجۋ ءۇشىن ءبىز تەك جابىق ەسىك جاعدايىندا عانا ءجيى ايتىلاتىنداردى, ياعني ءوزىمىزدىڭ ويىمىزداعىلاردى ءبىر-بىرىمىزگە اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ءبىر-ءبىرىمىزدى ەستۋگە, ءبىر-بىرىمىزدەن ۇيرەنۋگە, ءبىر-ءبىرىمىزدى سىيلاۋعا جانە ورتاق پوزيتسيالار ىزدەۋگە بارىنشا ۇمتىلۋىمىز قاجەت», دەپ ءادىل سوزدەر ايتتى.
ەقىۇ شەڭبەرىندەگى مۇنداي ۇنقاتىسۋدى استانادا 2003 جىلدان باستاپ تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنىڭ دايىن الاڭىندا وتكىزۋگە مۇمكىندىك بار دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, «ەقىۇ: جاڭا ونجىلدىقتاعى تولەرانتتىلىققا» اتتى قۇجات دايىنداپ, قايىرىمدىلىق پەن ادىلەتتى الەم قۇرىلىمىن جاھاندىق تۇرعىدا بەكىتۋ ءۇشىن وندا الەمنىڭ جەتەكشى دىندەرى, اسىرەسە, يسلام مەن حريستيان دىندەرى اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدار مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ قاعيدالارىن قىزمەتتەستىكتىڭ پرينتسيپتەرىن بەينەلەۋ قاجەت.
بەسىنشى. ەقىۇ-نىڭ قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتىن تاعايىنداي وتىرىپ, ەقىۇ شەڭبەرىندە قاۋىپسىزدىكتىڭ جەكەلەگەن ولشەمدەر دارەجەسىندەگى ءتۇرلى پروبلەمالارىن بولجاۋ جونىندەگى جۇمىستاردى جولعا قويۋدىڭ ماڭىزى زور. ەقىۇ قۇرىلىمدارىنىڭ ۇيىم جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ بارلىق اۋماعىندا, سونىڭ ىشىندە ازيالىق بولىگىندە ورنالاسۋىنىڭ دا ماڭىزى از ەمەس. العاش رەت ەۋروپانىڭ گەوگرافيالىق شەكاراسىنان تىسقارى, ورتالىق ازيادا وتكىزىلگەن استانا ءسامميتى بۇل ۇدەرىستى باستاپ بەردى.
عاسىردىڭ باسىنداعى «سىندارلى ون جىل» اتتى كىتابىمدا مەن ورتالىق ازيانى بىزگە جاھاندىق تۇراقسىزدىق دوعاسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە عانا كورسەتۋگە تىرىسقان تەزيستى تياناقتى تۇردە تەرىسكە شىعارعان بولاتىنمىن.
ءوڭىردىڭ الەۋەتىن مەن مۇلدە باسقادان – ونىڭ باتىس پەن شىعىستىڭ, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىكتىڭ اراسىن بايلانىستىرۋشى بۋىن بولۋ مۇمكىندىگىنەن كورەمىن. ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتىنەن كەيىن ورتالىق ازيانىڭ قاۋىپسىزدىكتىڭ قىسقارتىلعان مەحانيزمىندەگى كەڭىستىك بولۋدان امان قالعاندىعى تۋرالى ايتۋعا بولادى. ءبۇگىندە قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرى ەۋرازيالىق جانە جاھاندىق تۇراقتىلىقتى نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى بۋىنى رەتىندە الەمدىك ارەناعا شىقتى. ونىڭ 2011 جىلى ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەتىن ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتتەردىڭ نىعايۋى ءۇشىن ماڭىزى وراسان زور.
ەقىۇ-نىڭ استانادا وتكەن ءسامميتىنىڭ قازاقستانعا وڭ ىقپالىن تيگىزگەنىن دە اتاپ ايتپاسقا بولمايدى. ول ءبىزدىڭ حالقىمىزدى توپتاستىردى, اسا زور كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋ جانە ەڭ جوعارى ماقساتتارعا جەتۋ قابىلەتىنە دەگەن سەنىمدى نىعايتتى. ءبىز الەمدىك قوعامداستىق الدىندا جاۋاپتى, بەيبىتشىلىكتى, تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدا تياناقتى ءارى بەلسەندى ەكەنىمىزدى كورسەتتىك. ەقىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى ەقىۇ تاريحىنداعى كۇردەلى كەزەڭگە قورىتىندى جاسادى. ول ۇيىم ءۇشىن بولاشاققا ەسىك اشىپ, ونىڭ جاڭعىرۋىنا تاماشا ءمۇمكىندىك بەردى. بۇگىندە بىرلەسكەن جۇمىستاردى السىرەتپەۋدىڭ ماڭىزى زور. ەقىۇ-نى رەفورمالاۋ جونىندەگى استانادا ايتىلعان بارلىق ۇسىنىستارعا مۇقيات تالداۋ جاسالىپ, ولار ەقىۇ-نىڭ الداعى جىلدارداعى ءىس-قيمىلدار جوسپارىن تولىقتىرۋ بارىسىندا ەسكەرىلۋى ءتيىس.
2010 جىلى ەقىۇ-نى باسقارعان قازاقستان تاجىريبەسىن ودان كەيىنگى توراعالاردىڭ – 2011 جىلى ليتۆانىڭ, 2012 جىلى يرلانديانىڭ, 2013 جىلى ۋكراينانىڭ جانە باسقالاردىڭ ورگانيكالىق تۇردە دامىتا تۇسەتىنىنە مەنىڭ سەنىمىم مول. سونىمەن بىرگە, ەقىۇ-داعى جوعارى دەڭگەيدەگى ۇنقاتىسۋدىڭ ءۇزىلىپ قالماۋىنىڭ دا ماڭىزى زور. ول ۇيىمعا قاتىسۋشى بارلىق ەلدەردىڭ جانە ولاردىڭ كوشباسشىلارىنىڭ نيەتتەرى مەن ەرىك-جىگەرلەرىنە بايلانىستى بولماق. بۇل – ۇيىمنىڭ ىقپالدىلىعىنىڭ, وعان كىرەتىن مەملەكەتتەردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋدىڭ نەگىزگى شارتى.
جاھاندانۋ ءتۇرلى ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ تاعدىرلارىن تىعىز بايلانىستىردى. ءبىزدىڭ ماقساتتارىمىز ورتاق – جەر شارىنداعى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىم, پروگرەسس پەن وركەندەۋ. ەقىۇ-نىڭ ءححى عاسىرداعى جاھاندىق مىندەتى دە ءدال وسى جوعارى ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ بولىپ تابىلادى.
«يزۆەستيا», 30 جەلتوقسان, 2010 ج.,
«New Europe», 9 قاڭتار, 2011 ج.
