جەر بەتىندە قانشا ادام بولسا, سونشا ارمان, قيال, ماقسات, ءمۇددە بار. قوعامنىڭ بەرەكە-ءبىرلىگى كۇشتى بولۋى ءۇشىن ونىڭ بارشاسىنىڭ باسىن قوسىپ, ورتاق ماقساتتارعا جۇمىلدىراتىن ىزگى مۇرات قاجەت. ءار ادامعا جەكە باسىنىڭ بوستاندىعى قانشالىقتى قاجەت بولسا, تۇتاس حالىققا تاريحتىڭ جان الىسىپ, جان بەرىسكەن الماعايىپ كەزەڭدەرىندە ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن ونىڭ تاۋەلسىزدىگى دە سونشالىقتى قاستەرلى.
قازاق – بارشا تاريحى ازاتتىق ءۇشىن جۇرگىزىلگەن كۇرەستەر مەن تارتىستاردان, شايقاستار مەن سوعىستاردان تۇراتىن حالىق. جەر كىندىگىندە, ءوركەنيەتتەر توعىسىندا ورنالاسقان بابالارىمىزدى تاريح پەن تاعدىردىڭ سان الۋان سىنىنان ۇنەمى امان الىپ شىققان ەڭ اسىل مۇرات ۇرپاق جالعاستىعىن ۇزبەي, ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ بولدى.
ەلباسىمىزدىڭ سان قاتپارلى اتا تاريحىنىڭ بار اقيقاتىن جيناقتاعان:
«تاۋەلسىزدىك – بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداپ, ءبىزدىڭ بۋىن جۇزەگە اسىرعان ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىق», – دەگەن اسىل سوزدەرىندە اسا تەرەڭ ماعىنا مەن ءالى تالاي ۇرپاققا جەتەتىن مول تاعىلىم بار.
بيىل بارشا قازاقتاردىڭ ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىققا قول جەتكىزگەنىنە تۋرا 25 جىل تولادى. شيرەك بولسا دا عاسىرلىق ۇعىممەن مەجەلەنەتىن ۇلكەن بەلەس. قازاقتىڭ جاس ولشەمىندەگى ادامنىڭ اقىل-ويى, كۇش-قايراتى ەرەكشە تولىساتىن, ارعى-بەرگى زامان اقىندارىنىڭ ءبارى بىردەي «قايران جيىرما بەس» دەپ جىرعا قوسقان جىگەرلى مۇشەل.
بۇگىنگى بۋىن ءۇشىن الدەقاشان وتكەن عاسىردىڭ ەنشىسىندە قالعان, ال ءبىزدىڭ بۋىننىڭ كەشە عانا كوز الدىندا وتكەن سول وقيعالارعا سالقىن وي, سابىرلى كوڭىلمەن كوز جىبەرىپ كورەيىك.
حح عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارىندا كەڭەس وداعىنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جۇيەسى تىعىرىققا تىرەلىپ, الىپ يمپەريا ءوزىنىڭ قوعامدىق ءومىردىڭ بار سالاسىن قامتىعان ەڭ سوڭعى داعدارىستى كەزەڭىنە اياق باستى. ونىڭ باستى سەبەبى, بۇگىنگى ساياساتكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى جازىپ ءجۇرگەندەي, م.گورباچەۆتىڭ جايداق ءسوز, جاداعاي ۋادەگە نەگىزدەلگەن جالاڭ ساياساتى نەمەسە جەكە-دارا بيلىككە ۇمتىلعان ب.ەلتسيننىڭ وداقتى بولشەكتەۋگە نەگىزدەلگەن مانساپقورلىق ءىس-ارەكەتىنەن عانا ەمەس, كوپۇلتتى, الۋان مۇددەلى, قارۋدىڭ كۇشىمەن بىرىكتىرىلگەن يمپەريالاردىڭ تاريحىندا بولماي قويمايتىن زاڭدىلىقتاردان تۋىندادى.
كەڭەس وداعىنىڭ دامۋ تاريحىندا ماسكەۋدىڭ ۇستەمدىگى كۇشەيگەن سايىن وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ نارازىلىعى ارتا ءتۇستى. ۇلتتىق مادەنيەت پەن ءتىلدەردىڭ تىنىسى تارىلعان سايىن رەسپۋبليكا حالىقتارىنىڭ قارسىلىعى مەن اشۋ-ىزاسى دا ءورشي بەردى. وداق ونەركاسىبىنىڭ تەحنيكا, تەحنولوگيالىق جاعىنان ارتتا قالۋى مەن ەكونوميكا دامۋىنداعى ديسپروپورتسيالار حالىق تۇتىناتىن ەڭ قاراپايىم تاۋارلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە دەيىن اكەپ سوقتىردى. ساپادان گورى سان قۋالاعان تاۋارلارعا دەگەن جاعىمسىز كوزقاراس بىرتىندەپ كەڭەستىك ەكونوميكا مەن ساياسي جۇيەگە دەگەن نارازىلىققا ۇلاستى. الەمدىك نارىقتاعى مۇناي مەن گاز باعاسىنىڭ كۇرت تومەندەۋى كەڭەس ەكونوميكاسىنىڭ عانا ەمەس, ساياسي جۇيەنىڭ كۇيرەۋىنە اكەپ سوقتىرعان جاڭا ۇدەرىستەرگە جول اشتى. ون جىلعا سوزىلىپ, ءار جىل سايىن 10 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيىن شىعىن اكەلگەن اۋعانستانداعى سوعىس پەن سوتسياليستىك دامۋ جولىن «تاڭداعان» افريكا, ازيا مەن لاتىن امەريكاسىنىڭ كەدەي ەلدەرىنە وراسان زور مولشەردە كورسەتىلگەن قايتىمسىز كومەك ەل ەكونوميكاسىن ءبىرجولاتا تۇرالاتتى. ارينە, بۇعان باتىستىڭ كەڭەس وداعىن السىرەتۋ مەن ىدىراتۋعا نەگىزدەلگەن استىرتىن ارەكەتىن قوسار بولساڭىز, الىپ يمپەريانىڭ سوڭعى دەمى جاقىنداعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس ەدى.
م.گورباچەۆتىڭ ەشبىر ەكونوميكالىق نەگىزى جوق كوپىرمە, كوپ سوزگە نەگىزدەلگەن قايتا قۇرۋ ساياساتى ونسىز دا كەتەۋى كەتە باستاعان وداقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل سوتسياليستىك جۇيەنىڭ كۇيرەۋىن جەدەلدەتە ءتۇستى.
ءبولىنۋ, ىدىراۋ ۇدەرىسى ەۋروپادان باستالدى. سوعىستان كەيىنگى 45 جىل ىشىندە عانا سوتسياليستىك جۇيەگە قوسىلعان شىعىس ەۋروپا ەلدەرى 1989 جىلى كەڭەس وداعى ىقپالىنان قۇتىلىپ, كەلەسى 1990 جىلى ولارعا پريبالتيكا رەسپۋبليكالارى قوسىلدى. بۇل جارتى الەمدى بيلەگەن كەڭەس وداعى كۇش-قۋاتىنىڭ السىرەپ, ونىڭ جەر-جاھاندى قامتىعان جاڭا ساياسي ۇدەرىستەردى باسقارۋعا ءدارمەنسىز ەكەندىگىن بۇكىل الەمگە ايگىلەپ بەردى.
91-ءشى جىل «مىزعىماس» وداق قۇرامىنداعى بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ تۇگەلدەي ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋىمەن تاريحتا قالدى. اۋەلى 9 ساۋىردە –
گرۋزيا, 24 تامىزدا –
ۋكراينا, 27 تامىزدا –
مولداۆيا, 31 تامىزدا –
وزبەكستان, ال قىركۇيەك-قازان ايلارىندا – ا
رمەنيا, قىرعىزستان, ازەربايجان, تاجىكستان,
تۇرىكمەنستان, جەلتوقساندا –
رەسەي, قازاقستان, بەلورۋسسيا ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, كەڭەس وداعى اتتى الىپ يمپەريا ءبىرجولاتا كۇيرەپ تىندى. كەڭەس وداعى كەلمەسكە كەتسە دە, ونىڭ سوڭىندا ءالى كۇنگە دەيىن شەشىلمەگەن كۇرمەۋى قيىن, ءتىپتى كونە عاسىرلاردان تامىر تارتقان كوپتەگەن ءتۇيىندى ماسەلەلەر قالدى.
رەسەي يمپەرياسى ءوزى داۋىرلەپ تۇرعان كەيىنگى ەكى عاسىر ىشىندە اسقان وزبىرلىقپەن جۇرگىزىلگەن وتارشىلدىق ساياسات نەگىزىندە ءجۇزگە جۋىق ۇلت پەن ۇلىستى باعىندىردى. ستاليندىك زاماندا وداق قۇرامىنداعى تۇتاس حالىقتار ەجەلگى اتاقونىستارىنان جەر اۋدارىلىپ, ۇلت ماسەلەسى ابدەن شيەلەنىسىپ كەتتى. قالىپتاسقان تاريحي جاعدايدى ەسكەرمەستەن بولشەۆيكتىك ۇردا-جىق كوميسسارلار قولىمەن سىزىلعان شەكارالار ۇلتارالىق جاعدايدى ودان ءارى ۋشىقتىرىپ, كورشى رەسپۋبليكالار اراسىنا سىزات ءتۇستى.
جەر داۋى كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە-اق سىر بەرە باستاعان ۇلتارالىق جانجالدار مەن قارۋلى قاقتىعىستارعا ۇلاستى.
ۇلكەن كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتسياسى 1985 جىلى شىعارعان «دەموگرافيالىق ەنتسيكلوپەديالىق سوزدىكتىڭ» دەرەكتەرى بويىنشا, 1979 جىلى ارمەنيادا ارميانداردىڭ ۇلەس سالماعى 89,7 پايىز, گرۋزياداعى گرۋزيندەر – 68,8
(ورىستار – 7,4, قالعانى – وزگە ۇلتتار), ازەربايجانداعى ازەربايجاندار 78,1, ۋكرايناداعى ۋكرايندار – 73,6, مولداۆياداعى مولداۆاندار – 63,9 پايىز بولاتىن. پريبالتيكا مەن ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنداعى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ۇلەس سالماقتارى اتالعان رەسپۋبليكالار كورسەتكىشتەرىنەن الدەقايدا جوعارى ەدى. تەك ءبىر عانا قازاقستاندا قازاقتار ءوز ەلىندە وتىرىپ ازشىلىقتا قالىپ, سول كەزدە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 40,8 پايىزىن قۇراعان ورىستاردان كەيىنگى 36 پايىزبەن ەكىنشى ورىنعا عانا تابان تىرەگەن بولاتىن.
ارادا ون جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپ,
1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە ءوز اتاقونىسىندا وتىرعان قازاقتاردىڭ سانى 40 پايىزعا ەندى عانا جەتكەن ەدى.
ساياسات ءۇشىن «كوپ ۇلتتىلىق – حالىقتار دوستىعىنىڭ بەرىك كەپىلى» دەپ قانشا جار سالساق تا, ول شىن مانىندە كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ ەڭ وسال تۇسى. تەك كەمەل ساياساتكەر عانا وسىنداي كۇرمەۋى قيىن ماسەلەنىڭ ءوزىن ۇلتتاردى ۇيىستىرۋدىڭ بەرىك قۇرالىنا اينالدىرا الادى. ال شولاق ويلاپ, كەلتە قيمىلدايتىن كەلەڭسىزدىڭ قولىندا ۇلت ماسەلەسى بىتپەس داۋ مەن وشپەس ورتكە اينالۋى ابدەن ءمۇمكىن ەكەندىگىن پوستكەڭەستىك ەلدەر تاريحى ايقىن دالەلدەپ بەردى.
وداق قۇرامىنا تەك ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قارساڭىندا عانا «قوسىلعان»
بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەۋروپا مەملەكەتتەرىمەن ءوركەنيەتتى تۇردە جان-جاقتى بايلانىس ورناتىپ, وزدەرى ءۇشىن ەجەلدەن قالىپتى ورتاعا بالداي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتتى. وزگە رەسپۋبليكالاردىڭ جولى تىم بۇرالاڭ بولدى.
گرۋزيانىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن قالپىنا كەلتىرگەن رەفەرەندۋم وتە سالىسىمەن-اق ونىڭ قۇرامىنداعى ەكى ءوڭىر –
ابحازيا مەن
وڭتۇستىك وسەتيا دەربەستىككە ۇمتىلىپ, گرۋزيادان بولىنەتىنىن اشىقتان-اشىق مالىمدەدى. بەيبىت جولمەن شەشىلمەگەن جانجال ءبىرتىندەپ قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى. وڭتۇستىك وسەتياداعى 1991-1992 جىلدارداعى ب ۇلىنشىلىك, ال ابحازياداعى 1991-1993 جىلدارى ورىن العان گرۋزين-ابحاز سوعىسى بۇكىل كاۆكاز جۇرتىن الاڭداتىپ, ەكى جاقتان مىڭداعان ادام قازا تاپتى. تۇپكىلىكتى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلە 2008 جىلى قايتادان ءورشىپ,
ناتيجەسىندە ابحازيا مەن وڭتۇستىك وسەتيا «تاۋەلسىز مەملەكەتتەرى» پايدا بولىپ, گرۋزيانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعى تالكەككە ءتۇستى.
ىشكى-سىرتقى پروبلەمالىق ءماسەلەلەردى جان-جاقتى سارالاماي اسىعىس جاريالانعان تاۋەلسىزدىك گرۋزيانىڭ العاشقى پرەزيدەنتى زۆياد گامساحۋرديا تۇسىندا گرۋزيندەردىڭ ءوز اراسىندا قارۋلى قاقتىعىسقا, ءتىپتى ازامات سوعىسىنا دەيىن ۇلاسىپ, ونى قايتادان بيلىك باسىنا كەلگەن ە.شەۆاردنادزە رەسەي ءاسكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن ارەڭ توقتاتتى.
اقىر سوڭىندا رەسەي كومەگىنىڭ وتەۋى رەتىندە گرۋزيا تمد قۇرامىنا كىرۋگە ءماجبۇر بولدى.
تاۋەلسىزدىگىن ەندى عانا جاريالاعان
ازەربايجان مەن
ارمەنياعا كەڭەس وداعىنىڭ ءوزى شەشە الماعان ۇلتارالىق تەكەتىرەس وشاعى –
تاۋلى قاراباق جانجالى مۇراعا قالدى. 1991-1994 جىلدارى اسا ۇلكەن اسكەري كۇشتەر قاتىسقان قاندى قىرعىنعا ۇلاسقان بۇل ماسەلە بويىنشا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى 1993 جىلدىڭ وزىندە-اق ءتورت بىردەي قارار قابىلداسا دا, مىڭداعان ادام قۇربان بولعان قاقتىعىس ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپقان جوق. قاراباقتان شىققان سوعىس ءورتى ەجەلدەن قوڭسى قونعان ازەربايجان مەن ارمەنيا مەملەكەتتەرىن قىرعيقاباق سوعىس جاعدايىنا اكەلىپ, ناتيجەسىندە ازەربايجاندار قاراباقتان باسقا بەس بىردەي اۋدانىنان ايىرىلىپ, ميلليونعا جۋىق ازەربايجاندار ءوز ەلىندە بوسقىنعا اينالدى. ەكى جاقتان وپات بولعان ازاماتتاردىڭ سانى مەن سوعىس سالدارىنان ەكى مەملەكەت شەككەن قيساپسىز مول شىعىننىڭ ەسەبىنە ءالى ەشكىم جەتە قويعان جوق.
قايتا قۇرۋ باستالىسىمەن-اق تاۋەلسىزدىك يدەياسىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ كوتەرىپ, ەجەلدەن تامىرلاس, تاعدىرلاس رۋمىنيامەن بىرىگۋدى ماقسات ەتكەن ەل
مولداۆيا ەدى. سول كەزدە قالىپتاسقان ساياسي جاعدايدىڭ اڭىسىن اڭداي الماعان اسىرەقىزىل توپتىڭ اسىعىس ارەكەتى ونى رۋمىنياعا قوسۋدىڭ ورنىنا ەلدىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىنىڭ وزىنە قاۋىپ ءتوندىردى. ناتيجەسىندە پريدنەستروۆەدە سوعىس ءورتى تۇتانىپ, ول ەۋرووداق, اقش, رەسەيدىڭ ارالاسۋىمەن ارەڭ توقتاتىلعانىمەن شيرەك عاسىرعا سوزىلعان داۋ-جانجالدىڭ ءالى باسىلاتىن ءتۇرى كورىنبەيدى. بۇل ماسەلە دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن شەشىمىن تاپقان جوق.
ۇلتارالىق قاقتىعىس پەن ءبىر ۇلتتىڭ ءوز ىشىندەگى بيلىككە تالاس قازاقستانمەن ەجەلدەن كورشىلەس, ەنشىلەس
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىن دە شارپىدى.
اۋعانستانعا كەڭەس اسكەرى باسىپ كىرۋىنىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ونداعى ب ۇلىنشىلىكتىڭ ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنا دا ءوتىپ, كسرو-نىڭ تۇتاستىعىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن دەگەن بولجامنان تۋىنداعان بولاتىن. مۇنىڭ نەگىزى دە جوق ەمەس ەدى.
رەسەي يمپەرياسى ورتالىق ازيانى جاۋلاۋ بارىسىندا وسى كۇنگى تاجىكستان تەرريتورياسىنا كەلىپ تابان تىرەگەنىمەن, ونىڭ ءتۇپكى ويى تىم ارىدە بولاتىن. ءويتكەنى, اۋعانستاننىڭ سولتۇستىگىن بابىر زامانىندا-اق تاجىك, وزبەك, تۇرىكمەن تايپالارى مەكەن ەتتى.
كەڭەس وداعى قۇرىلىپ,
1924 جىلى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تاريحي تۇرعىدان قالىپتاسقان ەجەلگى قونىستانۋىن ەسكەرمەستەن ءجۇرگىزىلگەن ورتالىق ازياداعى ۇلتتىق-تەرريتوريالىق مەجەلەۋ بارىسىندا بولاشاقتا ءورشىمەسە باسىلمايتىن جەر داۋىنا اينالاتىن ورەسكەل قاتەلىكتەر جىبەرىلدى. ونىڭ ۇستىنە باسماشىلارعا قارسى اياۋسىز كۇرەس ءجۇرگىزىلگەندە تاجىك, وزبەك, تۇرىكمەن ەليتاسى اۋعانستانعا ۇدەرە كوشىپ, ولار 30-شى جىلدارعا دەيىن تالاي مارتە شەكارانى بۇزىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىن قىرعىنعا ۇشىراتىپ وتىردى.
تاجىكستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعانىنا جارتى جىل ءوتپەي جاتىپ-اق اۋعاندىق كۇشتەردىڭ قولداۋىمەن ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە قارۋلى كوتەرىلىس باستالىپ, كوپ ۇزاماي ونىڭ وكىلدەرى دۋشانبەگە باسىپ كىردى. پرەزيدەنت راحمون نابيەۆ بيلىكتەن تايدىرىلىپ, ەل ىشىندە ازامات سوعىسى باستالدى. ونسىز دا حالقى شاعىن رەسپۋبليكانىڭ 1 ميلليوننان استام تۇرعىندارى قاندى قىرعىننان باس ساۋعالاپ, جان-جاققا, ونىڭ ىشىندە سوعىس لاڭى باسىلماي تۇرعان اۋعانستانعا دەيىن بوسىپ كەتتى. رەسەي اسكەري كۇشتەرىنىڭ باتىل ارالاسۋىمەن 1992 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا بيلىك ۋاقىتشا رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسىنىڭ جاڭادان سايلانعان توراعاسى ەمومالي راحمونعا ءوتتى جانە ول اراعا ەكى جىل سالىپ, تەك 1994 جىلى عانا رەسمي تۇردە پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. تاجىكستانداعى ازامات سوعىسى 1997 جىلعا دەيىن سوزىلىپ, ونىڭ سوڭى سول جىلدىڭ 27 ماۋسىمىندا سول باياعى ءماسكەۋ قالاسىندا ە.راحمون مەن وپپوزيتسيالىق كۇشتەردىڭ ءبىتىمگەرشىلدىك كەلىسىمگە قول قويۋىمەن ارەڭ اياقتالدى.
كەڭەس وداعىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىندا ۇلكەن الاڭداتۋشىلىق تۋعىزعان تاعى ءبىر وقيعا وزبەكستاننىڭ فەرعانا وبلىسىندا وزبەكتەر مەن جەرگىلىكتى تۇرىكتەر اراسىندا ورىن الدى. اسكەري كۇشتەردىڭ ارالاسۋىمەن ارەڭ باسىلعان جانجال بارىسىندا جۇزدەن استام ادام جازىقسىز وپات بولدى. ءتىپتى, امان قالعان ءتۇرىكتەردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن 16 282 تۇرىك ازاماتى شۇعىل تۇردە ۇشاقپەن رەسەيدىڭ 6 وبلىسىنا جەتكىزىلدى.
كەڭەس وداعىنىڭ كەتەۋى كەتە باستاعان 1990 جىلى قىرعىزستاننىڭ وش وبلىسىندا قىرعىز جانە وزبەك ۇلتى وكىلدەرى اراسىندا باستالعان جانجال بىرتىندەپ وزبەكستاننىڭ فەرعانا, ءاندىجان, نامانعان وبلىستارىن قامتىپ, سونىڭ سالدارىنان اعايىنداس ەكى حالىقتىڭ مىڭداعان ادامدارى جازىقسىز قۇربان بولدى.
اسا شەتىن سانالاتىن ۇلتارالىق ماسەلە وزبەكستان مەن قىرعىزستاننىڭ اراسىندا 2010 جىلى تاعى دا تۇتاندى. ەكى رەسپۋبليكانى قىرعيقاباق جاعدايعا الىپ كەلگەن وسى قاقتىعىستىڭ سالدارىنان 300 مىڭنان استام ادام بوسقىنشىلىققا ۇشىراپ, ونىڭ 100 مىڭنان استامى وزبەكستانعا قونىس اۋداردى.
تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلداردا ءبىر ۇلتتىڭ ءوز ءىشىندەگى بەرەكە-بىرلىگىنىڭ جوقتىعىنان ەڭ كوپ زارداپ شەككەن حالىقتاردىڭ ءبىرى بىزبەن ەجەلدەن توسەكتە باسى, توسكەيدە مالى قوسىلعان قىرعىز حالقى بولدى.
تەك
قىرعىزستاندى عانا ەمەس, بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتقان 1992 جىلعى ايگىلى باتكەن, 2002 جىلعى اقساي وقيعالارى, 2005 جىلعى ناۋرىزداعى «قىزعالداقتار توڭكەرىسى», 2010 جىلعى قۇرمانبەك باكيەۆتى بيلىكتەن تايدىرۋ ماقساتىنداعى كوتەرىلىستەر ەلدىڭ ەكونوميكاسىن ءابدەن تيتىقتاتىپ, حالىقتىڭ بەرەكەسىن كەتىردى. قانشاما ادام قازا بولدى, تۇرمەگە جابىلدى. كاسىپورىندار توقتاپ, عيماراتتار ءورتەلدى. ميلليونعا جۋىق ادام قازاقستان مەن رەسەيگە قونىس اۋداردى. قاراپايىم حالىقتى بىلاي قويعاندا, وسى ەلدىڭ ەكى ءبىردەي بۇرىنعى باسشىسى ءالى كۇنگە دەيىن شەتەلدەردە باس ساۋعالاپ ءجۇر. وسىنىڭ ءبارى اۋەل باستان مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان تۇلعانىڭ حالىقتىڭ بەرەكە-بىرلىگىن ساقتاي الماۋىنان تۋىندادى.
«اۋەلى ءسوز باستايىن ءابىل, قايىن» دەگەندەي, ورىس پەن ۋكراين حالقى – دۇنيەدە ءبىر-بىرىنە ەتەنە جاقىن ءبىر اتانىڭ بالالارى بولسا دا, ءدال قازىر وسى اعايىندى ەكى ۇلتتىڭ اراسىنداعى سوعىس بۇكىل الەم جۇرتىن الاڭداتىپ وتىر.
ۋكراينا كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى اسا قۋاتتى يندۋستريالى-اگرارلىق رەسپۋبليكا ەدى. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان ۋكرايناداعى العاشقى پروبلەما – اسىعىستاۋ ەنگىزىلگەن ۋاقىتشا ۆاليۋتا – كۋپون-كاربوۆانەتستەن باستالدى. ول 1996 جىلى 1991 جىلمەن سالىستىرعاندا 100 مىڭ ەسەدەن استام قۇلدىرادى. ءناتيجەسىندە ۋكرايناداعى ينفلياتسيا مولشەرى رەسەي مەن قازاقستاننان بىرنەشە ەسە اسىپ ءتۇسىپ, جۇيەسىز ەكونوميكالىق ساياسات ەل ەكونوميكاسىن ءبىرجولاتا تۇرالاتىپ تىندى.
ۋكراينا 1996 جىلى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قاتەلىكتەردەن ەس جيىپ, قازاقستاننىڭ ۇلگىسىمەن جاڭا كونستيتۋتسياسىن قابىلداپ, بيلىك باسىنا كانىگى ساياساتكەر لەونيد كۋچما كەلدى. سول جىلى كۇزدە قازاقستان تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ جاڭا ۇلتتىق ۆاليۋتا – گريۆنانى ەنگىزدى.
پرەزيدەنتتىك بيلىككە كەلگەن ل.كۋچما قازاقستاندا ءجيى بولدى. تۋمىسىنان كەڭ جاراتىلعان ەلباسى ونىمەن ەكونوميكالىق رەفورما جۇرگىزۋ, رەسەيمەن ءارىپتەستىكتىڭ قىر-سىرىنا ارنالعان ماسەلەلەر بويىنشا ەركىن پىكىر الىسىپ, باي تاجىريبەسىمەن ءبولىستى. ناتيجەسىندە ۋكراينا ەكونوميكاسى بىرتىندەپ بويىن تىكتەپ, 2000 جىلدان باستاپ تۇراقتى دامۋ جولىنا ءتۇستى.
مەنىڭ ماڭدايىما تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلباسىنىڭ جانىندا قىزمەت ىستەپ, ونىڭ الەمنىڭ نەبىر الپاۋىت مەملەكەت باسشىلارىمەن وتكىزگەن كەزدەسۋلەرىنە تىكەلەي قاتىسۋ باقىتى بۇيىردى. قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا جانە بەلارۋس مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى قاتىسقان تالاي كەلىسسوزدەردىڭ كۋاسى بولدىم. وتكەن عاسىردىڭ سوڭى مەن ەكى مىڭىنشى جىلداردىڭ باسىندا رەسەي پرەزيدەنتى ەلتسين مەن پۋتين تالقىلانعان ماسەلەلەر بويىنشا كۋچمامەن كەلىسىمگە كەلە الماي, تالاي مارتە تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدەرىندە: «
مۇنىڭ تورەلىگىن قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ايتسىن!»
– دەپ كوبىنەسە ەلباسىنا جۇگىنەتىن. وسىندايدا ەكى حالىقتىڭ دا ءتىلىن, ءداستۇر-سالتىن, ۇلتتىق مەنتاليتەتىن شەبەر مەڭگەرگەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى وزىنە ءتان سابىرلى, سالماقتى قالىپپەن, كەيدە داۋدىڭ قىزۋىن باسۋ ءۇشىن ءازىل-قالجىڭ ارالاستىرا وتىرىپ, سارى مايدان قىل سۋىرعانداي ءادىل شەشىمىن ايتاتىن. وسىلايشا وپ-وڭاي ۇلكەن داۋعا اينالۋى ابدەن مۇمكىن قيىن ءتۇيىندى ماسەلەلەر ورنىنا كەلە قالاتىن.
ۋكراينادا 2004 جىلى ءب ۇلىنشىلىك باستالىپ, ەل ءىشى سان الۋان ساياسي توپ پەن جۇگەنسىز توبىرلارعا ءبولىنىپ كەتتى. بيلىك باسىنا ۆ.يۋششەنكو كەلدى. ول دا بىرنەشە رەت قازاقستانعا ساپار جاسادى. ەلباسىنىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭداپ, قازاقستاندىق ەكونوميكالىق رەفورما تاجىريبەسىنىڭ وزدەرىنە دە, وزگە ەلدەرگە دە ۇلگى-ونەگە ەكەندىگىن الدەنەشە رەت باق وكىلدەرىنە اعىنان جارىلا ايتتى.
«بولىنگەندى ءبورى جەيدى» دەيدى دانا حالقىمىز. ۋكراينانىڭ ءىشى ءبىر بولىنگەن سوڭ بىرتىندەپ ونىڭ ىرگەسى سوگىلىپ, بەرەكەسى كەتە باستادى. كەڭەس وداعى كەزىندە-اق بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا دا مۇشە بولعان قۋاتتى ۋكراينانىڭ
(كسرو زامانىندا اقش, فرگ, كانادا, ت.ب. دۇنيەجۇزىنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ كيەۆتە كونسۋلدىعى جۇمىس ىستەدى) تەرريتوريالىق تۇتاستىعى بۇزىلدى. مىڭداعان ادام قازا بولىپ, ەلدىڭ شىعىسىندا لاۋلاعان سوعىس ءورتىنىڭ تولاس تابار ءتۇرى جوق. ميللياردتاعان دوللارمەن ءولشەنەتىن سوعىس شىعىنىنىڭ ەسەبىنە جەتۋ دە قيىن.
قازىر ۋكرايناداعى جاعداي ەكى ەلدى نەمەسە تۇتاس ەۋروپانى عانا ەمەس, بۇكىل دۇنيە ءجۇزىن الاڭداتقان داۋلى ماسەلەگە اينالدى.
مەن بىرنەشە رەت ەلباسىنىڭ ۋكرايناعا جاساعان رەسمي ساپارلارىنا قاتىسىپ, ونداعى وزگەرىستەردىڭ ءبارىن ءوز كوزىممەن كوردىم. ەڭبەكشىل, ساۋىقشىل ۋكراين حالقىنىڭ قازاق ەلى پرەزيدەنتىن ەرەكشە جاقسى كورەتىنىنە دە تالاي مارتە كۋا بولدىم. ەلباسىمىز 2005 جىلدىڭ قاراشاسىندا ۋكرايناعا مەملەكەتتىك ساپارمەن باردى. ەل ءىشى قىم-قۋىت بولىپ, جىك-جىككە ءبولىنىپ كەتكەن كەز ەدى. ساپاردىڭ ەكىنشى كۇنى – 18 قاراشادا ۋكراينا پارلامەنتى – جوعارى رادادا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءسوز ءسويلەۋى جوسپارلانعان بولاتىن. ءبىز جارتى ساعات بۇرىن رادا عيماراتىنا كەلگەندە ءماجىلىس زالىندا ونشاقتى دەپۋتات قانا وتىردى. جاسىراتىنى جوق: «قالاي بولادى ەكەن؟» دەپ الاڭداي باستادىق. داۋىس زورايتقىش ارقىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ سويلەيتىنى بىرنەشە رەت حابارلاندى. ەلباسى كەلەر الدىنا زال لىق تولدى.
مىنبەگە اسىقپاي كوتەرىلىپ, ءسوزىن ۋكراين تىلىندە باستاپ, جارتى ساعاتتان استام بايانداما جاساعان ەلباسىن اشەيىندە ءبىر-ءبىرىنىڭ جاعاسىن جىرتىپ جۇرگەن ۋكراينالىق دەپۋتاتتار بىرنەشە مارتە دۋ قول شاپالاقپەن قوشەمەتتەپ, ورىندارىنان تىك تۇرىپ شىعارىپ سالدى. سونىڭ ءبارىن ورىس, ۋكراين, قازاق اقپارات قۇرالدارى بۇكىل الەمگە تاراتتى. ۇزىلىستە ۋكراينالىق ارىپتەستەرىمىزدىڭ: «
ەح, نام بى تاكوگو پرەزيدەنتا. براتيا-كازاحي, كاك ۆام سيلنو پوۆەزلو!» دەگەنىن تالاي ەستىدىك.
مۇنىڭ ءبارىن ەلباسىن ماقتاۋ ءۇشىن ەمەس, ايتپاسا اقيقاتتىڭ اتاسى ولەتىن بولعاندىقتان كەلتىرىپ وتىرمىن.
قاي ەلدە بولماسىن, قانداي ساياسي جاعداي ورىن السا دا, حالىقتى كىنالاۋعا بولمايدى. ماسەلە سول حالىقتىڭ ءتىلىن تاۋىپ, جاعدايىن جاساي بىلۋدە.
باسشىسى دانا ەلدىڭ تابىسى تاسىپ, ابىرويى اسادى, ال باسشىسى شالا ەلدىڭ قۋاتى ازىپ, قۇتى قاشاتىنىن پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ تاريحى ايقىن ءدالەلدەپ بەردى. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدە 14 وداقتاس رەسپۋبليكالارداعى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى ءوز ەلىندە باسىم كوپشىلىكتى قۇراپ, مىعىم وتىردى. سوندىقتان, ەجەلگى اتامەكەنىندە وتىرىپ ازشىلىققا اينالعان قازاقتارعا الەم جۇرتشىلىعى: «
وسىلاردىڭ ەندىگى تاعدىرى قالاي بولار ەكەن؟» دەپ ءمۇسىركەي قارادى. جاعدايدىڭ وڭاي ەمەستىگىن
قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگى تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭىن قاراعان جوعارعى كەڭەستىڭ 1991 جىلعى 14 جەلتوقساندا وتكەن 12-شاقىرىلعان 7-سەسسياسى دالەلدەپ بەردى.
قازاق سياقتى «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىق ءالىپتىڭ ارتىن باعا وتىرىپ, ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋعا كىرىسكەن كەزدە ورىس ءتىلدى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىر توبى اشىقتان-اشىق زاڭ جوباسىنا قارسى شىعىپ, ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرگە باستى.
ارىپتەستەرىنىڭ بۇيرەكتەن سيراق شىعارا باستاعانىن اڭداعان دەپۋتات س.زيمانوۆتىڭ ونسىز دا باسى اشىق ماسەلەنى ءبىر ساعاتتان اسىرماي تەزدەتە تالقىلاۋدى ۇسىنعان پىكىرىنە الدىن الا قولتىعىنا تاس تىعىپ كەلگەن «اعايىندار» قۇلاق اسا قويمادى.
دەپۋتاتتار اراسىنان حالقىمىزدىڭ قايراتكەر ازاماتتارى ءو.جانىبەكوۆ, ءو.جولداسبەكوۆ, م.قوزىباەۆ, ب.قىدىربەك ۇلى, پ.اترۋشكەۆيچ, ق.سۇلتانوۆ سۋىرىلا ءسوز الىپ, بارلىق ارىپتەستەرىن تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىن قولداۋعا شاقىردى.
تالقىلاۋ قىزا كەلە ءسوز العان ۆيتسە-پرەزيدەنت ە.م.اسانباەۆتىڭ بايسالدى پايىمداۋلارىنا, ءار دەپۋتاتتىڭ سۇراعىنا ناقتى, دالەلدى جاۋاپ قايتارعان دەپۋتات س.سارتاەۆتىڭ ۋاجىنە الدىن الا دايىندالىپ كەلگەن كەيبىر «حالىق قالاۋلىلارى» قۇلاق اسپاي, قارسىلىقتى پىكىرلەرىن ۇدەتە ءتۇستى.
العاشقى كۇنگى ءجارىسسوز جوبانى «جەتىلدىرۋ» ءۇشىن كوميسسيا قۇرۋمەن اياقتالىپ, ونى قابىلداۋ ماسەلەسى ەكى كۇن كەيىنگە شەگەرىلدى.
16 جەلتوقسان كۇنى دەپۋتاتتار زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ ءۇشىن تاعى باس قوستى. سول باياعى تەكەتىرەس باستالىپ, زاڭ جوباسىن «جەتىلدىرۋ» جونىندە ۇسىنىستار كوبەيە باستاعان سوڭ كوميسسيا قۇرامى دەپۋتاتتار م.قوزىباەۆ, ءا.كەكىلباەۆ سياقتى بەدەلدى, ءبىلىمدى ازاماتتارمەن تولىقتىرىلىپ, ولارعا كەشكى وتىرىسقا دەيىن جوبانىڭ ەڭ سوڭعى نۇسقاسىن ازىرلەۋ تاپسىرىلدى.
ءۇش كۇنگە سوزىلعان تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ورتاق كەلىسىمگە جەتە الماي, ابدەن تىعىرىققا تىرەلگەن كەزدە جوعارعى كەڭەستىڭ كەشكى وتىرىسىنا رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ كەلدى.
جاعداي كۇردەلەنە باستاعاندا رەسپۋبليكا تاريحىندا تۇڭعىش رەت بۇكىلحالىقتىق قولداۋمەن سايلانعان پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ ءسوز الىپ:
«ەتوت زاكون نادو پرينيات, پوتومۋ چتو مى وستاليس ەدينستۆەننىمي. ناشا سوۆەست پەرەد منوگوناتسيونالنىم نارودوم كازاحستانا چيستا. ەتو سەرەزنىي زاكون, ۆ كاجدوە سلوۆو كوتوروگو بۋدۋت ۆچيتىۆاتسيا ۆسە. ەتو مويا پرەدۆىبورنايا پروگرامما, كۆينتەسسەنتسيا ۆسەح ۆوپروسوۆ, كوتورىە مى سوبيراەمسيا رەشات. گلاۆنىي ۆوپروس – ۆوپروس و گوسۋدارستۆەننوي نەزاۆيسيموستي. ۆكلينيۆات, دوباۆليات سلوۆا, كوتورىە نە نەسۋت نيكاكوي ناگرۋزكي نە نادو. پرينيمات ەگو نادو, يا سچيتايۋ, كۆاليفيتسيروۆاننىم بولشينستۆوم. ۆسەح پروشۋ ناسترايۆاتسيا نا ەتو», – دەگەن كەسىمدى ءسوزىن ەرەكشە جىگەرمەن, تالاپ ەتە, شەگەلەپ تۇرىپ ايتقاندا ورشەلەنگەن تالاي دەپۋتاتتىڭ مىسى باسىلىپ, ءاپ-ساتتە ساباسىنا ءتۇستى.
ەلباسىنىڭ تەگەۋرىندى ءسوزىنەن قۋات العان دەپۋتاتتار ج.ءابدىلدين, ءا.كەكىلباەۆ, ش.مۇرتازا, ن.ورازالين بارشا قازاقستاندىقتار اسىعا كۇتىپ وتىرعان زاڭدى كەشىكتىرمەي قابىلداۋ كەرەكتىگىن تاباندىلىقپەن قۋاتتاي سويلەدى. كوپ ۇزاماي زاڭ جوباسى تۇتاستاي داۋىسقا سالىنىپ, دەپۋتاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ قولداۋىمەن قابىلداندى.
ءۇش كۇنگى داۋدىڭ نۇكتەسى قويىلىپ, قازاقستاندىقتار اسىعا كۇتكەن زاڭ جوباسى قابىلدانعانى رەسمي تۇردە جاريا ەتىلگەن سوڭ پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ قورىتىندى ءسوز الىپ:
«ۋۆاجاەمىە دەپۋتاتى! ۋۆاجاەمىي منوگوناتسيونالنىي نارود كازاحستانا! پرويزوشلو يستوريچەسكوە سوبىتيە. مى پراۆيلنو رەشيلي. ناش كۋرس نا تو, چتوبى ۆوزروديت كۋلتۋرۋ, يازىك ي يستوريۋ كازاحسكوگو نارودا, ا تاكجە نارودوۆ, پروجيۆايۋششيح ۆ ناشەي رەسپۋبليكە. ەششە راز پوزدراۆليايۋ ۆاس ي ۆەس كازاحستانسكي نارود س ەتيم زامەچاتەلنىم سوبىتيەم. جەلايۋ ۆسەگو ساموگو نايلۋچشەگو, چتوبى مى ۆسە ۆمەستە دۆيگاليس ۆپەرەد ك ناستوياششەي نەزاۆيسيموستي, پروتسۆەتانيۋ ناشەي رودنوي رەسپۋبليكي», – دەپ زور قۋانىش, اسقاق رۋح, كوتەرىڭكى لەپپەن اياقتادى.
تاۋەلسىزدىك – كەيبىرەۋلەر ايتىپ جۇرگەندەي, قازاقتارعا وزدىگىنەن كەلە سالعان ءتاڭىردىڭ سىيى ەمەس. كەڭەس وداعىنداي الىپ يمپەريا ىدىراپ, ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان قارۋلى قانتوگىستەر مەن قاقتىعىستار ورىن العان كۇردەلى زاماندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ اسا ۇلكەن ستراتەگياسىمەن جۇزەگە اسقان «بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن ەڭ قاسيەتتى قۇندىلىق».
جوعارىدا ناقتى دالەلدەرمەن اتاپ كورسەتكەنىمىزدەي, سول كەزەڭدە قالىپتاسقان ىشكى جانە سىرتقى جاعداي مەن ساياسي كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن ەسكەرسەك, تاۋەلسىزدىگىن اسىعىستاۋ جاريالاعان پوستكەڭەستىك ەلدەردىڭ بارىندە دەرلىك ساياسي توڭكەرىس پەن قارۋلى قاقتىعىستار ورىن الدى. كەيدە ويلانباي جاسالعان ءبىر عانا ارەكەتتىڭ ءوزى تۇتاس ۇلتتى ورنى تولماس تراگەدياعا ۇشىراتىپ, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىنىڭ ساقتالىپ قالۋ-قالماۋىنىڭ ءوزىن كۇن تارتىبىنە شىعاردى.
قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مامىر- ماۋسىم ايلارىنىڭ ءبىرىندە جاريالادى دەلىك. وداقتىڭ بيلىگىندەگى مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ىشكى ىستەر ءجانە قورعانىس مينيسترلىكتەرى سياقتى الەۋەتتى قۇرىلىمداردىڭ بار قاھارى مەن زۇلىمدىق پەن زىمياندىققا تولى ارانداتۋشىلىق ارەكەتتەرى تۇگەلدەي قازاقستانعا باعىتتالىپ, از عانا ۋاقىت ءىشىندە ەلىمىز جەرگىلىكتى حالىق وكىلدەرى 20 پايىزدان اسپايتىن ءوز اۋماعىنىڭ ۇلكەن بولىگىنەن ايىرىلىپ قالۋى دا ابدەن مۇمكىن ەدى. ءويتكەنى, قازاقستانداي الىپ رەسپۋبليكانىڭ بولىنۋىنەن الدىن-الا سەكەم العان كسرو-نىڭ سوڭعى پرەزيدەنتى م.گورباچەۆ ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى التى وبلىستىڭ جەرى تۋرالى اڭگىمەنى بىقسىتىپ, ارعى جاعىندا سەس كورسەتۋ مەن قوقان-لوقى جاتقان ۇلكەن داۋدىڭ شەتىن شىعارعان بولاتىن.
گورباچەۆتىڭ ءوزى باستاپ بەرگەن داۋعا ءوزىن ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى رەتىندە سەزىنە باستاعان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ا.سولجەنيتسىن ماي قۇيا ءتۇسىپ, ونى ورىس ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ودان ءارى لاۋلاتىپ اكەتتى. «ىشتەن شىققان جاۋ جامان» دەگەندەي, رەسەيدەگى اسىرەقىزىل شوۆينيستەردىڭ اشىقتان-اشىق قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ باتىسىندا ۆودولازوۆ, سولتۇستىكتە سۋپرۋنيۋك, شىعىستا ۆاسيلەۆا سياقتى اپەرباقاندار جەرگىلىكتى ورىس ۇلتى وكىلدەرىن ءتۇرلى قارسىلىق ارەكەتتەرگە تارتىپ, سەپاراتيستىك ۇراندار تاستادى. ءدال وسى كەزدە قازاق بيلىگى تاراپىنان جىبەرىلگەن ءبىر عانا وقىس قيمىل, اسىعىس قابىلدانعان شەشىم بۇگىن ءبۇلىكشىلىككە ۇشىراعان ۋكرايناداعىداي ورنى تولماس تراگەدياعا الىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.
ەگەر قازاقستاننىڭ ءسولتۇستىگىندە احۋال اياق استىنان ۋشىعا قالعاندا ەجەلدەن قازاق جەرىنە كوز الارتا قارايتىن شىعىستاعى كورشىلەر مەن وڭتۇستىكتەگى «اعايىنداردىڭ» دا قاراپ قالماسى انىق بولاتىن. قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن, كەيدە وسىنداي بولۋى بەك مۇمكىن جاعدايلاردى ويلاعاندا توبە شاشىڭ تىك تۇرادى.
سوندىقتان ارقاشان كەڭ اقىل, كەمەل پاراساتپەن شەشىم قابىلدايتىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تاۋەلسىزدىك جاريالاۋدى اسقان ساقتىق, قىرانداي قىراعىلىققا نەگىزدەلگەن سابىرلى دا سىندارلى ساياساتپەن جۇزەگە اسىردى.
تاۋەلسىزدىكتى جاريا ەتۋدى جەلتوقسانعا قالدىرۋدىڭ كوپتەگەن تاريحشىلارىمىز اڭداماي جۇرگەن تاعى ءبىر سەبەبى بولدى.
قازاقستاندا 1990 جىلى پرەزيدەنت لاۋازىمى ەنگىزىلىپ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 24 ساۋىردەگى شەشىمىمەن ن.ءا.نازارباەۆ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. 91-ءشى جىلدىڭ اۋمالى-توكپەلى زامانىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كوپۇلتتى رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ ءۇشىن وزىنە قانشا زاڭدى بولسا دا جوعارعى كەڭەس مانداتى ازدىق ەتەتىنىن سەزدى. بارشا قازاقستاندىقتار اتىنان ءسوز سويلەپ, باتىل ارەكەتتەرگە بارۋ ءۇشىن وعان بۇكىلحالىقتىق ماندات قاجەت ەدى. ول سايلاۋ 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا ءوتىپ, كوپۇلتتى رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 98,78 پايىزىنىڭ قولداۋىمەن ن.ءا.نازارباەۆ ەل تاريحىنداعى تۇڭعىش حالىقتىق پرەزيدەنت بولىپ سايلاندى. بۇل ەلباسىنا ۇلكەن كۇش-قۋات سىيلاعان, تۋرا جولدان بۇرا تارتقان دەپۋتاتتاردى بىلاي قويعاندا, كۇنى بىتۋگە تاياعان كەرتارتپا جوعارعى كەڭەستىڭ ءوزىن قاجەت جاعدايدا تەزگە سالۋعا ەركىن جەتەتىن ماندات ەدى.
قاشاندا اباي اتاسى وسيەت ەتكەندەي, «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن» نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ناتيجەسىن الىس-جاقىن ەلدەر مەن الەم جۇرتشىلىعى تۇگەل مويىنداعان سوڭ 10 جەلتوقساندا جاڭا لاۋازىمنىڭ ۇلىقتاۋ ءراسىمىن وتكىزىپ بارىپ, مەملەكەت تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ ماسەلەسىن جوعارعى كەڭەستىڭ كۇن تارتىبىنە شىعاردى.
سول كەزەڭدە قالىپتاسقان جاعدايدى ەسكەرەر بولساق, بۇل ءبىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم ەدى. بۇكىلحالىقتىق قولداۋ ەلباسىنا ماندات قانا بەرىپ قويماي, ءوزى سايلاعان كوپۇلتتى قازاقستان حالقى اتىنان ەركىن قيمىلداپ, باتىل شەشىمدەر قابىلداۋعا مول مۇمكىندىكتەر اشتى.
سوندىقتان ول مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىك تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭدى قابىلداۋ تۇيىققا تىرەلگەندە جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى الدىندا كەشە عانا بارشا قازاقستاندىقتار قولداعان بۇكىلحالىقتىق پرەزيدەنت رەتىندە ءوز ويىن ءوتىنىش رەتىندە ەمەس, تەگەۋرىندى تالاپ رەتىندە جەتكىزدى جانە ونىڭ تالابى جوعارعى كەڭەستىڭ سول وتىرىسىندا-اق ورىندالدى.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعاننان كەيىن دە ەلىمىزدى سان الۋان قيىندىقتار كۇتىپ تۇردى. ەلباسى قالىڭ ەل, قاراورمان جۇرتىن سونىڭ بارىنەن امان الىپ شىقتى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاندا بىزگە الەمدەگى توعىزىنشى تەرريتوريا سانالاتىن ۇلان-عايىر جەر قالدى. ەگەر قازاق حاندىعىنىڭ بەس جارىم عاسىرلىق تاريحىنا كوز جىبەرەر بولساق, ونىڭ العاشقى بولىگى جوڭعار جانە ورتالىق ازياداعى ءتۇرلى حاندىقتارمەن اتاقونىس ءۇشىن جان الىسىپ, جان بەرىسكەن الاپات سوعىستارمەن, ال ەكىنشى بولىگى اۋەلى رەسەي, كەيىن كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان 300-گە جۋىق ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستەرمەن وتكەن ەكەن.
تەك وسىنىڭ ءوزى عانا ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ بۇكىل عۇمىرى ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز كۇرەسپەن ءارى تارتىسپەن وتكەنىن ايقىن اڭعارتادى. وسىنداي تولاسسىز قاقتىعىستار قازاق حالقىن الەمدىك ءوركەنيەت پەن ۇدەرىستىڭ كوپتەگەن جەتىستىكتەرىنەن قالىس قالدىردى.
ەلباسى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ, قازاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قانا قويماي, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇسۋ ءۇشىن اقىل مەن پاراساتقا نەگىزدەلگەن سارابدال ساياسات ۇستاندى. كەمەڭگەر باسشى شەتىن سانالاتىن شەكارا ماسەلەسىن بايىپتى, بايسالدى ساياساتتىڭ ارقاسىندا اۋەلى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى, رەسەي سياقتى الىپ كورشىلەرىمىزبەن, كەيىن ورتالىق ازياداعى وزبەكستان, قىرعىزستان جانە تۇرىكمەنستان مەملەكەتتەرىمەن ساتىمەن شەشىپ, ونى حالىقارالىق قۇجاتتارمەن ءبىرجولاتا شەگەندەدى.
وسىلايشا ەلباسى قازاق حالقىنىڭ ادال پەرزەنتى رەتىندە بۇگىنگى جانە بولاشاق ۇرپاقتارىمىزدىڭ الدىنداعى ءوز بورىشىن ابىرويىمەن اتقارىپ, ولاردىڭ الاڭسىز ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن بەرىك كەپىلدىك جاسادى.
اۋەلى پاتشالىق رەسەيدىڭ بودانى, كەيىن كەڭەس وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزەڭدە قازاقستان ءوز ەركىنەن تىس كوپۇلتتى رەسپۋبليكاعا اينالدى. مۇنداي كۇردەلى جاعدايدا 130 ۇلت پەن ۇلىستان تۇراتىن بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن ورتاق ۇيىم جاساپ, ونىڭ قوعامداعى ورنىن زاڭمەن بەلگىلەۋ كەرەك بولدى. ەلىمىزدەگى ءار الۋان ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىنىڭ باسىن قوسقان بىرەگەي مەملەكەتتىك ينستيتۋت –
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ونىڭ قۇزىرەتىن اتا زاڭىمىز ارقىلى بەكىتتى. كۇن سايىن الەمنىڭ ءار تاراپىندا ۇلتارالىق قاقتىعىستار ورىن الىپ جاتقاندا دۇنيە جۇزىندە ەڭ كوپ ۇلتتى مەملەكەتتەر قاتارىندا سانالاتىن
قازاقستاننىڭ ءدال وسى شەتىن ءماسەلەنى قيسىنمەن شەشكەن ءتاجىريبەسىن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بىرنەشە رەت الەم حالىقتارىنا ۇلگى-ونەگە رەتىندە ۇسىندى.
ەلباسىمىز ۇلتتىق ەكونوميكانى رەفورمالاۋدا مەيلىنشە ايقىن, ءادىل جانە بارشاعا ءبىردەي ساياسات ۇستاندى جانە ول شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قازاقستانعا دەگەن سەنىمىن كۇشەيتىپ, دوستارىمىز بەن جاقتاستارىمىزدىڭ قاتارىن كوبەيتتى. ويتكەنى, قازاقستانعا ميللياردتاعان ينۆەستيتسيا سالعان اقش پەن ەۋروپانىڭ ەڭ الىپ كومپانيالارى قازاقستاننىڭ ساياسي تۇراقتىلىعى مەن تاۋەلسىزدىگىنىڭ ساقتالۋىنا ەرەكشە مۇددەلى بولدى.
تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەلىمىز جۇرگىزگەن سىرتقى ساياسات تا ۇنەمى تاتۋ كورشىلىك, ادال ارىپتەستىك, ءوزارا سىيلاستىق جانە تاۋەلسىزدىگىمىزدى نىعايتۋ مەن ماڭگىلىك ەتۋگە باعىتتالدى.
ءاردايىم كوپۆەكتورلى ساياسات ۇستانعان قازاقستان باتىس پەن شىعىس, حريستيان مەن مۇسىلمان دۇنيەسى بىردەي مويىنداعان, الەمدىك قاۋىمداستىققا ءوزىن بەيبىتشىل, بىتىمگەرشىلىك ساياساتىمەن سىيلاتا بىلگەن بەدەلى زور مەملەكەتكە اينالدى.
كەڭەس زامانىنداعى قازاقستاننىڭ بۇكىل ساياسي, ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك, رۋحاني تىنىس-ءتىرشىلىگى تەك قانا رەسەيگە باعىتتالاتىن جانە ونى قىسقا مەرزىمدە وزگەرتۋ دە مۇمكىن ەمەس ەدى. وسىنى الدىن-الا بولجاي بىلگەن ەلباسىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بايلانىستارىن دامىتۋعا كۇش سالدى جانە ونى جاقىن كورشىلەردەن باستادى.
قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باستاعان اسا اۋقىمدى حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى مەملەكەتتەرىمەن ادال ارىپتەستىك, ءوزارا دوستىق پەن جاقىن سىيلاستىققا نەگىزدەلگەن كەلىسىمدەرگە قول قويعانىمەن ونىڭ كەيىنگى ءۇش عاسىرعا جۋىق تاريحى سولتۇستىكتەگى ەجەلگى كورشىسى رەسەيمەن تىعىز بايلانىستا دامىدى. سوندىقتان اقش پەن ەۋروپا مەملەكەتتەرىنىڭ «جاقىن دا بولسا الىس ەكەندىگىن» ەسكەرە بىلگەن كەمەڭگەر قازاق باسشىسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ ءسولتۇستىكتەگى الىپ كورشىمەن دوستىق پەن تاتۋلىققا نەگىزدەلگەن ساياسات جۇرگىزدى. سىيلاپ قانا قويماي, ءوزىن دە سىيلاتا ءبىلدى. جانە مۇنداي ساياساتتىڭ ومىرشەڭدىگى مەن دۇرىستىعىن قازىرگى زامان شىندىعى ايقىن دالەلدەپ بەردى.
كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستاندا تۇرعىزىلعان كاسىپورىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى رەسەي ەكونوميكاسىنا ىڭعايلاستىرىلىپ, شيكىزاتتاردى سىرتقا تاسىمالدايتىن جولدارعا دەيىن سولتۇستىككە قاراي باعىتتالىپ سالىنعاندىقتان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى قازاقستان-رەسەي ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارىندا ماسكەۋدىڭ ىقپالى باسىم بولدى.
مىنە, وسى باسىمدىقتى تەڭ دارەجەدەگى ارىپتەستىك دەڭگەيىنە ءتۇسىرۋ ءۇشىن ەكى ەل اراسىندا ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ءوزارا كەلىسىمگە نەگىزدەلگەن جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت ەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ەلباسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ يدەياسىن ۇسىندى.
ءدال وسى تۇستا قانداستارىمىزدىڭ نازارىن مىنا ءبىر ماسەلەگە ەرەكشە اۋدارعىم كەلەدى.
مەن ەلباسىنىڭ
ەۋرازيالىق وداق يدەياسىن العاش ۇسىنعان 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى لەكتسياسىنان باستاپ, بيىلعى جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا قازاقستاندا تىركەلگەن شەتەل ديپلوماتيالىق وكىلدىك باسشىلارىمەن كەزدەسۋدە سويلەگەن سوزىنە دەيىنگى ارالىقتاعى كوپتەگەن وقيعالاردىڭ كۋاگەرى بولدىم. كەيدە ءبىز استارى الەمدىك اقپارات قۇرالدارىنىڭ ءجىتى نازارىندا بولاتىن ەلباسى سوزدەرىنىڭ تەرەڭ ماعىناسىن, تۇپكى ماقساتىن ءتۇسىنبەي, جاداعاي قورىتىندى جاسايتىنىمىز بار. ەۋرازيالىق وداق ماسەلەسىنە كەلگەندە وتاندىق جانە رەسەيلىك باسىلىمدار كوبىنەسە وسىنداي قاتەلىكتەرگە بوي الدىرىپ جاتادى.
ەۋرازيالىق وداق يدەياسى – جەر شارىنىڭ 5 ميللياردتان استام تۇرعىندارى مەكەن ەتكەن قۇرلىقتىڭ 36 پايىزىن قۇرايتىن, الەمنىڭ 93 مەملەكەتى ورنالاسقان الىپ ماتەريكتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىس جاساۋداعى اسا مول مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدى كوزدەگەن تابىسى مول, پەرسپەكتيۆاسى زور جاھاندىق يدەيا.
الەمدىك اشىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءتيىمدى ساۋدا-ساتتىققا, تاۋارلار مەن كاپيتالدىڭ ەركىن قوزعالىسىنا, ءوزارا كەلىسىم مەن ۇيلەسىمگە نەگىزدەلگەن ساياسات ۇستانۋدى ماقسات ەتكەن بۇل ۇيىم 2010 جىلى
قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋس ەلدەرى اراسىندا قۇرىلىپ, بۇگىندە ونىڭ قاتارى
ارمەنيا جانە
قىرعىزستانمەن تولىقتى.
قازىر ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ەركىن ساۋدا ايماعىنا قىتاي, ءۇندىستان, تۇركيا, پاكىستان جانە يران سياقتى ءىرى مەملەكەتتەر كىرىپ, وداقتىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى ورىستەي تۇسۋدە.
قاشاندا الىستاعىنى بولجاپ, قياداعىنى كورەتىن ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەيانى ۇسىنعانداعى ونىڭ قۇرامىنا الەمنىڭ ەكونوميكاسى دامىعان ەڭ ۇلكەن مەملەكەتتەرىن تارتۋعا نەگىزدەلگەن ساياساتى وسىلايشا رەت-رەتىمەن, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىپ كەلەدى.
ەلباسىنىڭ ەۋرازيالىق وداق يدەياسى الەمدىك ساراپشىلار تاراپىنان ءالى كۇنگە دەيىن لايىقتى باعاسىن الدى دەۋ قيىن. ويتكەنى, ونىڭ تۇپكى ماقساتى – الىپ ماتەريكتە ورنالاسقان ەلدەر اراسىندا اشىق ساياسات, ادال ارىپتەستىك, ەركىن ەكونوميكالىق قاتىناستارعا نەگىزدەلگەن حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە جول اشۋ. بۇل جاھاندىق يدەيا ەۋرازياداعى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ تابىسىن ەسەلەپ, حالىقتاردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا ۇلەس قوسىپ قويماي, ولاردىڭ اراسىنداعى ءوزارا دوستىق, سىيلاستىق, ىقپالداستىق قاتىناستاردىڭ ورىستەۋىنە مول مۇمكىندىكتەر اشادى.
الەمنىڭ ەڭ ايگىلى ساياساتتانۋشىلارى كەيىنگى ءبىر عاسىر بويى «ەۋروپانىڭ كۇيرەۋى» (شپەنگلەر), «وركەنيەتتەر قاقتىعىسى» (حانتينگتون), «تاريحتىڭ اقىرى» (فۋكۋياما) سياقتى بىرىنەن-ءبىرى ۇرەيلى تەوريالاردى ۇسىنىپ جاتقاندا قازاق ەلىنىڭ كەمەڭگەر باسشىسىنىڭ ىقپالداستىق پەن ءوزارا سەنىمگە, ينتەگراتسيا مەن ەركىن ەكونوميكالىق ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن ۇلكەن ەۋرازيالىق وداق تۋرالى جاسامپازدىق يدەياسىن الەمدىك ساياساتتانۋعا قوسىلعان اسا زور ۇلەس دەپ باعالاۋىمىز كەرەك.
ەلباسى ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەياسىن ۇسىنعاننان كەيىن ارادا ەكى جىل وتكەندە – 1996 جىلى بۇگىندە ۋاقىت وتكەن سايىن قۋات الىپ, قاتارى دا, بەدەلى دە ءوسىپ كەلە جاتقان ماقسات-مۇددەسى ەۋرازيالىق يدەيامەن استاساتىن
شانحاي ىنتىماق
