ءبارى دە مال تۇقىمىنا بايلانىستى

ونى اسىلداندىرماي العا باسا المايمىز

وسىدان 10 جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى اسىل تۇقىمدى مالداردىڭ تەكتىك قورلارىن ساقتاۋ جانە ولاردىڭ قاتارىن ودان ءارى بايىتۋ ماقساتىندا ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن استانا ىرگەسىندەگى قوسشى اۋىلىندا «اسىل ت ۇلىك» مال تۇقىمدارىن اسىل­داندىرۋ ورتالىعى قۇرىلعان بولاتىن. بۇل ورتالىق وسى مەرزىم ىشىندە ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ىسىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار قابىلدانعان شەشىمنىڭ دۇرىس بولعاندىعىن بارىنشا دالەلدەپ بەردى. مال تۇقىمدارىن اسىل­داندىرۋ ارقىلى مال ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ارتتىرىپ, ساپاسىن كوتەرۋدىڭ ءتيىمدى جولىن ءوز تاجىريبەسى ارقىلى كورسەتتى. ەندىگى كەزەكتە بۇل ۇيىم ەلىمىزدە بيىلدان باستاپ بەلسەندى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان كەڭ اۋقىمدى سەلەكتسيالاۋ جۇيەسىنە قوسىلا جانە جۇيەدەگى باستى بۋىنداردىڭ بىرىنە اينالا وتىرىپ, وسىناۋ ماڭىزدى ءىستى العا جىلجىتۋدىڭ سەنىمدى جولىنا ءتۇستى. تومەندەگى ماقالا ءوزىنىڭ ون جىلدىق مەرەيلى مەرەكەسىن وسىنداي تولىمدى تابىستارمەن قارسى العان ۇيىمنىڭ جەكەلەگەن جەتىستىكتەرىن ايگىلەيدى. ەل ەكونوميكاسىنىڭ نى­عايۋى­نا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ ارتۋى دا ءوز سەپتىگىن تيگىزۋدە. اسىرەسە, اۋىل شارۋا­شى­لىعى ونىمدەرىنىڭ ىشىندەگى ءداس­تۇر­لى سالا مال شارۋاشىلىعى ءون­ىمدەرىنە سۇرانىس ارتىپ, ءون­دىر­گەن ءونىمنىڭ ساپاسى تۇتىنۋ­شى­لاردىڭ تالابىنا لايىق بولۋدا. مال شا­رۋاشىلىعى ىشىندە ءىرى قارا مال ونىمدەرىنە سۇرانىس وتە جو­عارى, ويتكەنى ءسۇت, ەت, ماي, قايماق, تاعى باسقا ونىمدەر ءاربىر وتبا­سىنىڭ داستارقان مازىرىندەگى كۇن­دەلىكتى سۇرانىستى قاجەت ەتەتىن تاعامدار. سوندىقتان اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگى مال ءون­ىم­دەرىن ءوندى­رۋدى ارتتىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكادا بۇرىننان قالىپ­تاس­قان اسىل تۇ­قىمدى ءىرى قارانىڭ قۇندى تەكتىك كورسەتكىشتەرىن ساق­تاۋدى جانە ودان ءارى دامىتۋدى كوزدەيتىن ار­نايى باعدارلاما قا­بىلداعان ەدى. وسىعان وراي 2000 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا مال تۇقىمىن اس­ىل­داندىرۋ ىسىمەن اي­نالىسىپ كەلگەن رەسپۋبليكالىق «اسىل» جانە اقمولا وبلىسىنىڭ «اق­مو­لا اسىل» اكتسيونەرلىك قو­عام­دارىنىڭ نەگىزىندە «اسىل ءتۇ­لىك» رەسپۋبليكالىق مال تۇقىمىن اس­ىلداندىرۋ ورتالىعى قۇرىلدى. ونىڭ الدىنا ەلىمىزدە شىعا­رىل­عان جەرگىلىكتى جەرگە بەيىمدەلگەن وتاندىق ءىرى قارا مال تۇقىمدا­رى­نىڭ ەڭ جاقسى اتالىق مالدارىن جيناقتاپ, كۇتىپ-باعىپ, تەكتىك قور­لاردى ساقتاۋ, سونىمەن قاتار ولاردى شەتەلدىك اسىل تۇقىمدى اتالىق مالدار ارقىلى بايىتۋ, جوعارى ءونىمدى اسىل تۇقىمدى ماتەريالدار الۋ, ونىمەن ىشكى سۇ­رانىستى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى جۇكتەلدى. وسى مىندەتتى ورىنداۋ ءۇشىن ورتالىق 10 جىل ىشىندە نە ىستەدى, قانداي جەتىستىكتەرگە جەتتى؟ تومەندە وسى جايىندا اڭگىمە قوزعاماقپىز. 10 جىل كولەمىندە ورتالىققا ءىرى قارانىڭ 15 تۇقىمنان 243 باس ونىمدىلىگى جوعارى اتالىق مالدا­رى اكەلىنىپ ءتيىستى ماقساتقا جۇم­سالىنۋدا. اتاپ ايتساق, 243 باس­تىڭ 97 باسى وتاندىق. 7 باس اقش-تان, 7 باس گەرمانيادان, 125 رەسەيدەن, 7 باس ۋكراينادان اكە­لىن­دى. الىنعان بۇقالاردىڭ 153 باسى ءسۇت باعىتىنداعى, 66 باسى ارالاس باعىتتاعى, 24 باسى ەت ءوندىرۋ باعىتىنداعى اتالىقتار. ولاردىڭ ەنەلەرىنىڭ ءسۇت ءونىمدى­لىگىنە كەلەر بولساق, وتاندىق اتا­لىق تۇقىمنىڭ ونىمدىلىگى 5-7 مىڭ ليتر, جاقىن شەتەلدەردەن الىن­عان بۇقالاردىڭ ونىمدىلىگى 8-9 مىڭ, الىس شەتەلدەردەن الىنعان بۇقالاردىڭ ونىمدىلىگى 10-15 مىڭ ليتر. جوعارىدا اتالعان مالداردى كۇتىپ باعۋ, ۇرىق ءونىمىن الۋعا داعدىلاندىرۋ جانە فرانتسۋز تەح­نو­لوگياسى بويىنشا اسىل تۇقىم­دى ء(ونىمدى) ماتەريالدى ءوندىرۋ ورتالىق ماماندارىنىڭ كۇندەلىك­تى جاۋاپتى جۇمىستارىنا اينال­دى. 10 جىل كولەمىندە ورتالىقتا 7,4 ملن. دوزا ءونىم وندىرىلسە, ونىڭ 1,5 ملن. دوزاسى ۇرپاقتا­رىنىڭ ساپاسى ارقىلى تەكسەرۋدەن ءوتىپ جاقسارتۋشى دەگەن باعاعا يە بولدى. ەگەر مەملەكەت وسى مەرزىم ءىش­ىندە جوعارىداعى مالداردى كۇتىپ باعۋعا, ۇستاۋعا جانە ءونىم ءوندىرۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعدايلارمەن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 1 ميلليارد 262 ميلليون 420 مىڭ تەڭگە قارجى بولگەن بولسا, بۇگىنگى كۇنى وندىرىلگەن ءونىم كولەمىنىڭ 25 پا­يى­زىنىڭ ءوزى عانا مەملەكەت بەرگەن قارجىنى 100 پايىزعا, ياعني تولىق قايتارۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال قالعان 75 پايىزدىڭ ونىمدەرى مەملەكەتتىڭ, اۋىل تۇرعىندا­رى­نىڭ پايداسىنا قىزمەت ەتەتىن بولادى. مىنە, وسى جاعدايدىڭ ءوزى قابىلدانعان باعدارلامانىڭ وتە ءساتتى بولعاندىعىن جانە الداعى ۋاقىت ءۇشىن ونىڭ بارىنشا ءومىر­شەڭ ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. ەلىمىزدەگى اسىل تۇقىمدى ءون­ىم­گە دەگەن سۇرانىستى قامتاما­سىز ەتۋگە ورتالىقتىڭ تولىق مۇمكىن­دىگى بار. اتاپ ايتساق, وتانىمىز­دىڭ اسىل تۇقىمدى ونىمگە دەگەن ىشكى سۇرانىسى جىلىنا 1 ملن. دوزا كو­لەمىندە بولسا, بۇگىنگى تاڭدا ور­تالىقتىڭ ۇرىق ساقتاۋ قويما­سىندا 6 ميلليون 161 مىڭ دوزا ۇرىق ساق­تاۋلى. مۇنىڭ 730 مىڭى باعا­لاۋ­دان ءوتتى. ولاردىڭ 430 مى­ڭى – ءسۇت باعىتىنداعى, 300 مىڭى – ەت باعىتىنداعى مالداردىڭ ونىمدەرى. بيىلعى جىلى قولدا بار 40 باس اسىل تۇقىمدى اتالىقتىڭ ءار با­سىنان جىل كولەمىندە 25 مىڭ دوزادان ارتىق ۇرىق الىنىپ قو­عام بويىنشا 1 ملن. دوزادان استام ءونىم ءوندىرىلدى. ورتالىق 10 جىل كولەمىندە ديستريبيۋتەرلىك ورتا­لىق­تارعا, اۋىلشارۋاشىلىق قۇ­رى­لىمدارىنا جانە جەكە تۇل­عا­لار­عا مالدى ءوز ءتولى ەسەبىنەن كو­بەيتۋ بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى 2 ملن.715 مىڭ دوزا ۇرىق ساتىپ, ءوز قىزمەت كورسەتۋ شەڭ­بە­رىنىڭ اياسىن­دا اقمولا, قاراعاندى, وڭتۇستىك قازاقستان, سولتۇستىك قا­زاقستان وب­لىستارىنىڭ شارۋا­شى­لىق­تا­رىن­دا 405 مىڭ انالىق باستى قولدان ۇرىقتاندىرۋ جۇ­مىستارىن اتقاردى. وسى مەزگىل ىشىندە تۇتى­نۋشىلاردان ءونىم ساپاسىنا نارازى بولعان بىردە-ءبىر رەكلاماتسيا ءتۇس­كەن جوق. ويتكەنى, ءونىم وندىرۋدە بەكىتىلگەن نۇس­قاۋ­لىق پەن ستاندارت تالاپتارى قا­تاڭ ساقتالادى. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ءىسىن­دە تۇقىمدىق قاسيەتى جوعارى اتالىق مالداردىڭ ۇرىقتارى ار­قىلى انالىق مالداردى قولدان ۇرىقتاندىرۋدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ سەنىمدى, ەڭ ءتيىمدى, ەكونو­مي­كالىق جاعىنان پايدالى جانە مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ­دىڭ ەڭ توتە جولى ەكەنى داۋسىز. ارينە وسى جۇمىستى ەل بولىپ جۇمىلا كوتەرۋگە ءالى دە بولسا جەرگىلىكتى جەردەگى ازاماتتاردىڭ ۇيىمداستىرۋداعى, تۇسىندىرۋدەگى كەمشىن تۇستارى مەن مال يەلە­رىنىڭ ءتيىستى كوڭىل بولمەۋى كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ مال ماماندارى مەن اسىلداندىرۋ ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى انالىق مال­داردى جاپپاي قولدان ۇرىقتان­دىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءتيىس. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى جاق­سار­تۋ ماقساتىندا ورتالىقتا مال ۇرىقتاندىرۋشى تەحنيكتەردى دايارلاۋ كۋرسى اشىلعان. مۇندا 400 ادام تەحنيك ۇرىقتاندىرۋشى ما­ماندىعىن مەڭگەرىپ, ءتيىستى ورىن­داردان سەرتيفيكات الدى. ولار مەكەمەنىڭ قىزمەت كورسەتۋ اياسىن­داعى 448 مال تۇقىمىن ۇرىق­تان­دىرۋ بەكەتتەرىندە جۇمىس ىستەۋدە. الدىمىزداعى جىلدارى وسى جۇ­مىستى جانداندىرا وتىرىپ قولدا بار انالىق باستىڭ 70 پايىزىن قولدان ۇرىقتاندىرۋعا جەتكىزۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتەمىز. «جاقسى بۇقا جارتى تابىن» دەگەن ءسوزدى حالىق ايتقان. سون­دىق­تان دا ورتالىققا الىنعان بۇ­قالاردىڭ ساپاسىنا ونىن ءونىم­دىلىك كورسەتكىشتەرىنە, جەرگىلىكتى ورتاعا توزگىشتىگىنە, بەيىمدىگىنە جانە ءوز بويىنداعى جاقسى كور­سەت­كىشتەرىن ۇرپاقتارىنا بەرۋ قا­سيەتىن انىقتاۋعا مۇقيات كوڭىل بولىنەدى. ول ءۇشىن مەكەمەدە ار­نايى ءبولىم اشىلعان, وندا بىلىكتى ماماندار, سەلەكتسيونەرلەر جۇمىس جاسايدى. مەكەمەنى اۋىل شارۋا­شىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتو­رى, باراەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى ايبىن تورەحانوۆ باسقار­سا, ءبولىمدى عىلىم دوكتورى, پرو­فەس­سور قابىل يسابەكوۆ باسقارادى. وتكەن مەرزىم ىشىندە ورتالىق­تاعى بۇقالاردىڭ 190 باسى وتا­نى­مىزدىڭ 9 وبلىسىنداعى 89 اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىقتارعا كەلى­سىم-شارت ارقىلى باعالاۋعا قوي­ىل­دى. باعالاۋ جۇمىسى اۋىل شا­رۋا­شىلىعى مينيسترلىگىندە بەكىتىلگەن اتالىق مالداردى باعالاۋ­دىڭ نۇسقاۋلىعى نەگىزىندە ءجۇر­گىزىلەدى. اسىل تۇقىمدى ءسۇت با­عى­تىنداعى بۇقانى ۇرپاعىنىڭ ءون­ىم­دىلىگى ارقىلى باعالاۋ نۇسقاۋ­لىق مەرزىمى بويىنشا 4,5 جىلدى, ال ەت باعىتىنداعى بۇقانى باعا­لاۋ 2,5 جىلدى قاجەت ەتەدى. ءبولىم ماماندارى ءار توقسان سايىن باعا­لاۋ جۇرگىزىلىپ جاتقان شارۋاشى­لىقتارعا بارىپ, شارۋاشىلىق ما­ماندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ جاس تولدەردىڭ ءوسۋىن ەسەپكە الا­دى, الىناتىن ءونىم مولشەرىنە مو­نيتورينگ جۇرگىزەدى. مەرزىم ءبىت­كەن كەزدە وبلىس اكىمىنىڭ بۇي­رىعىمەن بەكىتىلگەن ۆەدومستۆو­ارا­لىق كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن تەكسەرىلگەن بۇقانىڭ كاتەگورياسى انىقتالادى. بۇگىنگى تاڭدا باعا­لاۋعا قويىلعان 190 باس بۇقانىڭ 82 باسى سىناقتان ءوتىپ جاقسار­تۋشى دەگەن باعا الدى جانە ولاردان 1,5 ملن. دوزا ۇرىق جينالدى. اسىل تۇقىمدى شارۋاشى­لىق­تار نەگىزىندە جۇرگىزىلگەن بۇقالار­دى ۇرپاقتارىنىڭ ونىمدىلىگىمەن باعالاۋ جۇمىستارى بىردەي كۇتىپ-باعۋ جاعدايىندا باعالانۋشى بۇ­قا­لاردىڭ ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ ەنەلەرىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە قارا­عاندا ءسۇتتى نەعۇرلىم كوپ بەرەتىندىگىن كورسەتىپ بەردى. ماسەلەن, وزدەرىنىڭ ەنەلەرىنە قاراعاندا گول­شتيندىك قارا الا تۇقىم ۇرپا­عى جىل كولەمىندە ءسۇتتى 805 كي­لوعا, دالانىڭ قىزىل تۇقىمى ۇر­پاعى – 673 كيلوعا, قارا الا تۇ­قىم ۇرپاعى – 702 كيلوعا, الاتاۋ تۇقىمى ۇرپاعى 1066 كيلوعا كوپ بەردى نەمەسە ونىمدىلىكتى 20-24 پاي­ىز ارتتىردى. دەمەك بۇل 100 مىڭ الاتاۋ تۇقىمى سيىرىنىڭ ۇر­پاعى بۇرىنعىمەن سالىستىر­عان­دا 100 مىڭ توننا ءسۇتتى ارتىق بەرەدى دەگەن ءسوز. ۇلكەن ەكونو­مي­كا­لىق تيىمدىلىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى وسى. مەكەمەدە قىزمەتكەرلەردىڭ ءال­ەۋ­مەتتىك جاعدايىنا دا ەلەۋلى كو­ڭىل بولىنەدى. قىزمەت ورىندارى­نىڭ سايلىلىعى, كومپيۋتەرلىك, ەلەكتروندى اپپاراتۋرالارمەن قام­­تاماسىز ەتىلۋى, مەكەمەنىڭ اينا­لا­سىن كوگالداندىرۋ, بەزەندىرۋ جۇ­مىس­تارى تالاپقا ساي ىستەلۋدە. جۇ­مىسشىلارعا ارزاندا­تىل­عان ەكى مەزگىل تاماق ۇيىمداستىرىلعان. ەلباسىنىڭ جاستارعا جاساعان قام­قورلىعىنا ءۇن قوسا وتىرىپ ديپلوممەن اۋىلعا دەگەن باعدارلاما اياسىندا س. سەيفۋللين اتىنداعى اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كادرلار جارمەڭكەسىنە قاتىسىپ سوڭعى 3 جىلدا 10 ءبىتىرۋشى جاس ماماندى جۇمىسقا قابىلداپ, ءتيىستى جاتاق ورىنمەن قامتاماسىز ەتىپ, باسقا دا الەۋمەتتىك جاعدايلارىن جا­سا­دىق. «اسىل ت ۇلىك» اكتسيونەرلىك قو­عامى الداعى ۋاقىتتا دا «كازاگرويننوۆاتسيا» ورتالىعىمەن تى­عىز ىن­تىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەي وتى­رىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قويعان مىندەتتەردى تالاپ­قا ساي جۇزەگە اسىرا بەرەتىن بولادى. جورا المانتاي, «اسىل ت ۇلىك»» اق باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.