كونستيتۋتسيا تالاپتارىنا ساي نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالالار قۇقىعى مەملەكەت تاراپىنان قورعالادى. بۇل ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق, ەكونوميكالىق ساياساتىنا وڭ ىقپال جاساپ, قوعام مۇشەلەرىنىڭ الاڭسىز تىرشىلىگىن, جوسپار-مۇددەلەرىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرەدى. ەلىمىز وسى مۇمكىندىكتەر ارقىلى نىعايىپ, الەمدىك قاۋىمداستىقپەن تەرەزە تەڭەستىرىپ وتىر. ءايتكەنمەن, ارامىزدا وسىناۋ قىمبات قۇندىلىعىمىزدىڭ قادىرىن تۇسىرۋشىلەر دە جوق ەمەس. ءبىز تسەلينوگراد اۋدانى پروكۋرورى ەرلان وتەگەنوۆتەن وسىنداي جايتتەردى بايانداپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
بالانىڭ ءتىلىن تىستەۋىشپەن جۇلقىلاعاندار
مۇنى «كولدەنەڭ كوكاتتىلار» ەمەس, ون جاسار سايات ياتسەنكونىڭ تۋعان اناسى سۆەتلانا ياتسەنكو مەن ونىڭ ازاماتتىق نەكەدەگى ەرى ارمان تىنىمباەۆ جاساپ وتىر. قالىڭ قاراوتكەل اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى, مەكتەپ مۇعالىمدەرى بۇل جايدان حاباردار بولعانىمەن, شىرقىراعان بالانىڭ تاعدىرىنا نەمقۇرايدى قاراعاندىقتان, بۇعاناسى قاتپاعان ءجاسوسپىرىمدى ەل-جۇرتتىڭ كوزىنشە ۇرىپ-سوعۋ, ۇيگە كىرگىزبەي قاڭعىرتىپ جىبەرۋ ءۇيرەنشىكتى ادەتكە اينالعان. بار ايىپ – ساياتتىڭ كوشە كەزىپ كومىر مەن وتىن جينامايتىندىعى, تەمىر سىنىقتارىن وتكىزىپ اقشا اكەلمەيتىندىگى. شىندىعىندا, مەكتەپ جاسىنداعى بالانىڭ قىستىڭ كوزى قىراۋدا ءار ءۇيدىڭ ىرگەسىنەن كومىر كەرتىپ, ايدالادان تەمىر سۇيرەتىپ مىقشىڭداپ جۇرەتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. جۇمىسسىزدىققا ەتى ۇيرەنگەن, قول-اياعى بالعاداي, تويىمسىز اتا-اناسىنا ول ءبارىبىر جاقپاي قويدى.
قانشاما نامىسقا تىرىسىپ, جاسىرىپ-جاپقانىمەن, بىرنەشە رەت سوققىعا جىعىلعان ساياتتىڭ اۋداندىق ىشكى ىستەر بولىمىنە ارىزدانباسقا امالى قالمايدى. بۇعان وگەي اكەسىنىڭ ونى دوسىنىڭ ۇيىندە تەلەديدار كورىپ وتىرعان جەرىنەن ۇيىنە جەتكەنشە ۇرىپ-سوققانى عانا ەمەس, جالىنعانىنا قاراماستان, ءتىلىن تىستەۋىشپەن تارتقىلاپ قورلاعانى اسەر ەتسە كەرەك. سورلى اناسى بۇعان بولىسۋدىڭ ورنىنا قوسىلىپ ساباعانىن قايتەرسىز.
اتالعان ىسپەن اينالىسقان اۋداندىق پوليتسيا وفيتسەرى قك-ءنىڭ 107 جانە 137-باپتارىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعايدى. بىراق, ا.تىنىمباەۆتىڭ ارەكەتىندە قىلمىستىق قۇرام جوق دەگەن ءۋاجبەن, وعان قاتىستى ءىستى قىسقارتقان. بۇعان اۋداندىق پروكۋراتۋرا قارسىلىق جاساپ, قوسىمشا زەرتتەۋ ءجۇرگىزىلدى. كوپتەگەن كۋاگەرلەردى بىلاي قويعاندا تىنىمباەۆتىڭ ءوزى ساياتتىڭ ءتىلىن تىستەۋىشپەن تارتقىلاپ قاناتقانى ءجونىندە جازباشا ءتۇسىنىك بەردى. سونداي-اق, سوت-مەديتسينالىق ساراپتامانىڭ ەكى, قاراوتكەل ءدارىگەرلىك امبۋلاتورياسى باس ءدارىگەرىنىڭ ءۇش بىردەي انىقتاماسى ا.تىنىمباەۆتىڭ ارەكەتىندە 107-باپقا جاتاتىن قىلمىستىڭ بارلىعىن ايعاقتايدى. ال, ونىڭ ساياتتىڭ تۋعان اكەسى ەمەستىگى ءجونىندەگى اقتاۋ پايىم, جۇمسارتىپ ايتقاندا, كۇلكى تۋدىرادى.
تسەلينوگراد اۋداندىق سوتى كامەلەتكە تولماعان بالانى سان مارتە ۇرىپ-سوعىپ, ءزابىر كورسەتكەنى ءۇشىن س.ياتسەنكو مەن ا.تىنىمباەۆتى ايىپتى دەپ تاۋىپ, ارقايسىسىن ءۇش جىلدان شارتتى تۇردە باس ەركىنەن ايىردى.
اۋىلداستارىن الداعاندار
قازاق ەلى قاشاندا بولاشاعىن ويلاعان. ول تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسياسىندا ايشىقتى جازىلىپ, زاڭدارىمىز بەن پرەزيدەنت جارلىقتارى نەگىزىندە بالالارعا قامقورلىقتىڭ كەڭ كولەمدى شارالارى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل ماقساتقا بولىنگەن قارجى دا قوماقتى. ءبىر قۋانىشتىسى, الەۋمەتتىك كومەكتىڭ كولەمى جىل ساناپ كوبەيە تۇسەتىن ءۇردىس قالىپتاستى. دەگەنمەن, قولىندا ازىن-اۋلاق بيلىگى بارلار وسىعان دا كوز الارتىپ, ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامنىڭ ابىرويىن ءتۇسىرىپ جاتقانىن ايتۋىمىز كەرەك. اقمول اۋىلىنداعى پوشتا بايلانىسى تورابىنىڭ بۇرىنعى باستىعى ەربول مالعاجداروۆ پەن بۇرىنعى وپەراتورى جۇمەكەن ماحمەتوۆا سولاردىڭ قاتارىندا تۇر.
الدىن-الا اۋىز جالاسقان قىلمىستىق توپ اينالدىرعان ەكى جىلدىڭ ىشىندە ويىنا كەلگەندى جاساپ باققان. ءاۋ باستا پوشتانىڭ ءدۇنيە-مۇلكى مەن اقشا قاراجاتىن تالان-تاراجعا سالىپ كورەدى. ءماسەلەن, 2009 جىلدىڭ 15 شىلدەسىندە جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس بارىسىندا 798098 تەڭگەنىڭ مۇلكى مەن ناقتى اقشاسى جەتپەيتىندىگى انىقتالدى. سونداي-اق, مۇندا قازىنانىڭ اقشاسىن كەز-كەلگەن ۋاقىتتا قارىزعا الىپ, قايتارىپ وتىرۋ ەسەبىن ءجۇرگىزەتىن «قارا داپتەر» راسىمدەلىپتى. پوشتا باستىعى دۇركىن-دۇركىن 50-70 مىڭ تەڭگەنى قول قويىپ, قالتاسىنا سالا بەرگەن. ويتكەنى, ول ايەلىنىڭ اتىنداعى جەكە بيزنەسىن وسىلايشا قارجىلاندىرىپ وتىرعان.
مالعاجداروۆ پەن ماحمەتوۆا ەڭبەكاقى الاتىن كۇنى «قارا ءداپتەردەگى» قارىزدى قايتارىپ وتىرۋعا تىرىسقانىمەن, اشكوزدىك بوي بەرمەي, الگى 798098 تەڭگە مويىندارىنا ءىلىنىپ قالعان. ودان قۇتىلۋدىڭ جولىن اۋىلداستارىن الداۋ جولىمەن شەشۋگە كىرىسكەن اككىلەر ەشكىمدى دە ايامادى. اۋەلدە ە.شامىشەۆانىڭ 7956 تەڭگە تۇرعىن ءۇي وتەماقىسىن, ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرى ن.لۋتچەنكو مەن ا.كيسەلەنكونىڭ ءارقايسىسىنان جەڭىس مەيرامى قۇرمەتىندەگى 10 مىڭ تەڭگەلىك مەملەكەتتىك جاردەماقىسىن قاعىپ تۇسەدى. ال, زەينەتاقىدان ايىرىلعان سانسىز قاريانىڭ نالا-نازىنا جاۋاپ بەرەتىن كۇن تۋاتىنى قىلمىسكەرلەردىڭ ويىنا دا كىرىپ شىقپاعان.
«دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەمەكشى, ەندى مەملەكەتتىڭ بالالارعا ءتيىستى وتەماقىسى دا جۇلمالانا باستايدى. ازامات ا.يۋماگۋلوۆا 2009 جىلدىڭ 12 ناۋرىزىندا بالا تۋى جانە ونىڭ كۇتىمىنە بايلانىستى 105000 تەڭگە وتەماقى الۋ ءۇشىن جەكە ەسەپ-شوت اشادى. ونىڭ 25 مىڭ تەڭگەسىن الىپ, 80 مىڭ تەڭگەنى جيناق كاسساسىنا سالۋ ءۇشىن ج.ماحمەتوۆانىڭ قولىنا ۇستاتىپ, جاڭا كىتاپشا بەرىلگەن. كۇندەردىڭ كۇنىندە, ياعني, قاراشا ايىندا قاراجاتىن تەكسەرىپ كورگەندە, ونى باسقا ادامنىڭ الىپ قويعانى بەلگىلى بولادى. تەكسەرىس بارىسىندا ماحمەتوۆا ونى كىرىسكە الماي, ءوز ماقساتىنا جۇمساعانى انىقتالدى. سونداي-اق, بالا كۇتىمىنە بايلانىستى ر.اسقاروۆاعا ءتيىستى 43468 تەڭگە, ە.ءامىرجانوۆانىڭ 70000, ا.ەرمۇحانوۆانىڭ 88205, ا.شولاقوۆانىڭ 26000, ا.جۇمابەكوۆانىڭ 19200, د.شەندەردىڭ 80602, ە.گريتسكەۆيچتىڭ 63814 تەڭگە اقشاسى ۇرلانعان. ونىڭ ۇستىنە اسىراۋشىسىنان ايىرىلعان ا.كورولەۆاعا تاعايىندالعان 27 مىڭ تەڭگە وتەماقىسى, ك.قاناتباەۆانىڭ ءمۇگەدەك بالا كۇتىمىنە باعىتتالعان 59200 تەڭگە زەينەتاقىسى قولدى بولىپ وتىر. مۇنىڭ بارلىعىن پوشتاشىلار جالعان قول قويۋ ارقىلى يەمدەنگەن.
ۇزاققا سوزىلعان تەرگەۋ امالدارى كەزىندە بىرنەشە ازاماتتىڭ تالاپ ارىزدارى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعاۋدان باس تارتۋ فاكتىلەرى دە ورىن الدى. بىراق, پروكۋرورلىق قارسىلىق كەلتىرۋ ناتيجەسىندە, ورىن العان زاڭعا قايشى ارەكەتتەر تولىق اشكەرەلەنىپ, قىلمىسكەرلەر ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. تسەلينوگراد اۋداندىق سوتى ج. ماحمەتوۆا مەن ە. مالعاجداروۆتىڭ ءارقايسىسىن 5 جىلدان شارتتى تۇردە باس ەركىنەن ايىرۋعا ۇكىم شىعاردى.
جولدامانى جىمقىرعاندار
قىلمىس اتاۋلى ۇلكەن-كىشىگە جىكتەلمەيدى. اسىرەسە, بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە قاتىستى زاڭ بۇزۋشىلىقتى اقتاۋ مۇمكىن ەمەس. اۋداندىق پروكۋراتۋرا تاراپىنان جۇرگىزىلگەن تەكسەرىس مەكتەپتەردە الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالۋعا ءتيىستى بالالارعا تيەسىلى قارجىنىڭ ءوز ماقساتىندا جۇمسالمايتىنى ءجونىندەگى فاكتىلەردى انىقتادى.
2010 جىلدىڭ جازىندا جالپى ءبىلىم قورىنان ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىنا 60 جولداما ساتىپ الۋ ءۇشىن 858 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنگەن بولاتىن. بۇل ورايدا ەل كونستيتۋتسياسى مەن ۇكىمەتتىڭ 2008 جىلعى 25 قاڭتارداعى قاۋلىسى تالاپتارىنا سايكەس, الەۋمەتتىك قولداۋعا مۇقتاج جانە كوپ بالالى وتباسىلاردىڭ بالالارىنا ەلەۋلى ارتىقشىلىقتار بەلگىلەنگەن. اتتەگەنى سول, بۇل تالاپ ورىندالا بەرمەيدى. وعان كوپتەگەن مىسال كەلتىرەر ەدىك.
اۋدانداعى №5 ورتا مەكتەپ باسشىلىعى 17 بالاعا تەگىن جولداما ءبولۋ تۋرالى تاپسىرىس بەرگەن. وندا 5 وقۋشىنىڭ جەتىم, 8 بالانىڭ تۇرمىسى تومەن, تورتەۋىنىڭ كوپ بالالى وتباسىنان ەكەندىگى كورسەتىلىپتى. بىراق, جولدامادان باس تارتۋ تۋرالى جازباشا ءوتىنىش تۇسپەگەنىنە قاراماستان, 7-سىنىپتاعى ف-نىڭ ورنىنا باسقا بالا لاگەرگە جىبەرىلگەن. ونىڭ ۇستىنە, اۋىل اكىمى تىزىمدەگى 8 بالانىڭ تۇرمىسى تومەن وتباسىنا جاتپايتىنى جونىندە انىقتاما بەرىپ وتىر. سول انىقتامادا اۋىلدا مۇنداي ساناتتاعى 20 بالا بولعانىمەن, ەشقايسىسى تىزىمگە قوسىلماعانى جازىلعان.
№9 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى 5 جەتىم بالانى دەمالىس جانە ساۋىقتىرۋ ورىندارىنا تەگىن جىبەرۋ تۋرالى ءوتىنىش جاساعانىمەن, ولاردىڭ ورنىنا باسقا بالالار دەمالىپ كەلگەن. قابانباي باتىر اۋىلىنداعى مەكتەپتە 9 جەتىم بالا وقيتىنىنا قاراماستان ولاردىڭ ەشقايسىسى تىزىمگە ىلىكپەگەن. ولاردىڭ ورنىنا اۋقاتتىلاردىڭ بالالارىن جونەلتۋ ورىن الدى. جالعىزقۇدىق مەكتەبىندەگى ەكى جەتىم, التى از قامتىلعان وتباسىنىڭ بالالارىنىڭ ورنىنا وزگەلەر دەمالىپ قايتقان. اۋدانداعى №9 جانە №12 ورتا مەكتەپتەردىڭ سەگىز جەتىم, ءبىر كوپ بالالى وتباسىنىڭ وقۋشىسى تىزىمدە بولا تۇرا, لاگەر قىزىعىنان شەتتەتىلگەن. وسىنداي ورەسكەلدىك №18 مەكتەپتە دە ورىن الدى. بۇل ورىننىڭ جوقتىعىنان ەمەس, ارينە. ولاي دەيتىنىمىز, «جۇلدىز» ساۋىقتىرۋ مەكەمەسىمەن 40 بالانى قابىلداۋ جونىندە كەلىسىم جاسالعانىمەن, وندا 38 بالا دەمالعان. بۇل بىرىنشىدەن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ شارتىن بۇزۋ بولسا, ەكىنشىدەن كوڭىلى قاياۋ بالالارعا ءتيىستى كوڭىل بولىنبەيتىنىن ايعاقتايدى. ءجونسىزدىكتىڭ باستى سەبەبى, اۋداندا بالالاردىڭ جازعى دەمالىسىن ۇيىمداستىرۋ ءجونىندەگى ارنايى كوميسسيانىڭ ءالى كۇنگە قۇرىلماعاندىعىندا ەكەندىگى انىق.
اۋداندىق پروكۋراتۋرا «سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس تۋرالى» زاڭدى باسشىلىققا الا وتىرىپ اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمى باستىعىنا كەمشىلىكتى تۇزەتۋ جونىندە ۇسىنىس جولدادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشى مامانى مەن 5 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ءتارتىپتىك جازاعا تارتىلدى.
جازىپ العان باقبەرگەن امالبەك, اقمولا وبلىسى.
