«شارق ۇرعان قىران ەدىم كەڭ دالانى…»

سۇحبات الدىنداعى سىر. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى تولەگەن ايبەرگەنوۆ, بەكەن ابدىرازاقوۆ, ءشامىل مۇحامەدجانوۆ, مارات وتاراليەۆپەن قازاق پوەزياسىنا قاتار كەلگەن ومىرزاق قوجامۇراتوۆتىڭ دا ورنى بولەك. وعان ءابدىلدا تاجىباەۆ, ءابۋ سارسەنباەۆ سياقتى الىپتار ساناتىنداعى اعالارى باتاسىن بەرىپ, اق جول تىلەگەن ەدى. اقىن وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسى تامدى اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ, سول جەردە 47 جاسىندا جارىق دۇنيەمەن قوشتاستى. بيىل ومىرزاق اقىننىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اقىنمەن «سىرتتاي سۇحباتتاسىپ», ساۋالدارىمىزعا جىرلارىنان جاۋاپ ىزدەدىك. وقىپ كورىڭىز, اقىننىڭ وتتى جىرىنا, باسقاعا ۇقساماس بولمىسىنا تاعى ءبىر مارتە ءۇڭىلىڭىز. – قازاق ءۇشىن كىندىك كەسكەن جەردىڭ ءجونى بولەك, ورنى دارا. ومىرزاق شايىر تۋعان جەرى تۋرالى قالاي تولعانادى؟ ماعان مەككە-مادينە, ۆەنەتسيا, پاريج نە؟ تۋعان جەردىڭ شولىندەي ىستىق ەمەس, ارينە؟ جان انامداي قادىرلى مەنىڭ تۋعان بايتاعىم, جەردىڭ ءجاننات-جۇماعى قىزىلقۇم دەپ ايتامىن. – قىزىلقۇمنىڭ باۋرايىندا دۇنيەگە كەلگەن پەرزەنت اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىش تۋرالى نە ايتار ەكەن؟ – جۇماقتىڭ سىلتەيتىندەي توتە تۇسىن, جۇرگىنشى سوقپاي تۇرماس بەكەتىسىڭ. بار جۇرتتىڭ باسىن قوسقان قاراشاڭىراقتىڭ, قاراعىم, قاسيەتىن جەتە ءتۇسىن! – اقىنداردىڭ اقىنى – اباي تۋرالى شايىر­دان سۇراماساق ايىپ بولار. ءسىزدىڭ ۇعىمى­ڭىزداعى اباي تۋرالى بىلسەك دەپ ەدىك… – اسىل مۇرات جاقسى عوي, تالاسىڭدار, تالاپ قىلساڭ تاۋ شىڭىن الاسىڭدار. اباي دەگەن – دالا عوي تاۋسىلمايتىن, ال وعان كىم بولساڭدار دا بالاسىڭدار.  – قاتار جۇرگەن تولەگەن ايبەرگەنوۆ حاقىندا دا سۇراۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانى… – تەڭسەلىپ كەتتى-اۋ جەر مەن كوك! جاناردان مىناۋ قاراعان كەزدە جاس پارلاپ, اڭگىمە بولسا – ارمانداپ جۇرەر اسپان جاق, باتىلدىق جەتسە – باستار ول ءتۇپسىز تەرەڭگە, اي مەنەن كۇنگە اسىلىپ قالعان باسپالداق! سىلاڭداپ الدان اق جۇپار الەم, قىز-باقىت, اقيىق ەدى-اۋ قارايتىن كۇن مەن قۇزعا تىك. سارعايىپ كورگەن ساعىنىشى – سايا باقتار دا ورتەنىپ بارا جاتقان سوڭ, اۋناتىپ جىرىن اق قارعا. ءاز جانىن جازعان ج ۇلىپ اپ لاقتىرعان – بولاشاقتارعا! – ايبەرگەنوۆتى اسپان الەمىنە شارىقتاتا جىرلادىڭىز. ال ءوزىڭىزدىڭ ولەڭ ولكەسىندەگى ۇستانىمىڭىز قانداي؟ جارىق بوپ جارىتپايسىڭ ساۋلەلى ەلگە, باسىڭا باق قوندىرماس داۋرەن وڭگە. بۇگىن سەن ايتا الماساڭ ايتارىڭدى, دامەتىپ بولاشاقتان اۋرەلەنبە؟! – وتە باتىل ۇستانىم ەكەن. ايتسە دە, ءولەڭ-جىردى ءومىرىنىڭ تۇمارىنا اينالدىرعان جانداردىڭ تاعدىرى سوقتىقپالى-سوقپاقتى كەلەتىنى بار ەمەس پە؟ –  … جەتەدى سورى اقىننىڭ, ايدايدى وتتى تاسقىنعا. ولەڭ دەگەنىڭ قاراعىم, جەتىقات جەردىڭ استىندا, ايداھار ازۋلارىندا, مەن سوعان كەتىپ بارامىن. سۇحباتارالىق سارىن. «ومىرزاق مىقتى اقىن. سولاي بولا تۇرسا دا وسى پاقىر ازىرگە پويىزعا بيلەتسىز مىنگەن جولاۋشى ءتارىزدى… اقىن دا ادام. ونىڭ شىعارماشىلىق تاعدىرىنا دا بىراۋىق كوڭىل اۋدارعان ءجون دەيمىز. «اقىنداردى ايالاۋ كەرەك!» دەگەن ماركس ءسوزى بار. ومىرزاق تا ايالاۋدى قاجەت ەتەدى…. ول بۇقاردان قالعان سىنىق قوي…» دەپ ومىرزاق جايىندا 1972 جىلى مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاقستان جازۋ­شىلار وداعىنىڭ جىلدىق ادەبي جيىنىندا ايتقان ەكەن. مۇقاعاليدىڭ ويىن قازاقتىڭ قابىرعالى قالامگەرى دۋلات يسابەكوۆتىڭ پىكىرى دە قۋاتتاي تۇسەدى. ول ومىرزاققا جازعان حاتىندا: «ولەڭدەرىڭدى وقىدىم. جاقسى ەكەن. بەكەنگە, مۇقاعاليعا, عابباسقا وقىپ بەردىم. مۇقاعالي سەن جونىندە جاقسى پىكىردە. ولەڭدەرىڭ وعان قاتتى ۇنادى», دەپ جازادى. قيىرداعى قىزىلقۇم باۋرايىنداعى ومىرزاق اقىننىڭ پوەزياداعى وزىندىك قولتاڭباسى «اقىنداردىڭ بەسىك قالاسى» الماتى تورىندە وسىلايشا باعالانعان-دى. – اقىننان ماحاببات تۋرالى جىر سۇراماۋ كۇنا-داعى؟.. – ماحاببات دەگەن – پەرىشتە, اققۋدىڭ اسەم, پاكتىگى. جۇبايىن ەرتكەن جۇرەكتىڭ جۇبانىش تاپقان شاتتىعى.   ماحاببات – مايسا بەلدەردىڭ مايىسىپ وسكەن نارت گ ۇلى, سەرتىندە تۋعان ەرلەردىڭ سەلت ەتپەيتۇعىن مارتتىگى. – اي-حاي, اقىن الەمى رومانتيكادان جارالعان ەمەس پە. شايىر اتاۋلى جاستىقتىڭ جانارتاۋى ىسپەتتى عوي! – ون سەگىزدەر القىنىپ ءوز دەمىنە, ولەڭ ويناپ بارادى كوزدەرىندە. جاۋتاڭدايمىن جاۋقازىن جاستىعىما, قيماس عۇمىر ءبارىبىر وزگەرۋدە. – قايران جاستىق, كوكىرەككە شۋاق بولىپ قۇيىلىپ, اقىن بىتكەنگە ەرەكشە شابىت بەرەتىن… – كوكتەم كۇنى كوكىرەككە قۇيسىن نۇر, جاس ماحاببات بۇرشىكتەرىن ءتۇيسىن ءبىر. ارۋ قىزدار, اقشا بۇلتتاي ۇلپىلدەپ, كوز بىتكەندى كوبەلەكتەي ءسۇيسىندىر. – اقىن سۇيگەن ارۋدىڭ قانداي ەكەنىن دە بىلگىمىز كەلىپ تۇرعانى؟ – وياتاتىن بال سەزىمدى گۇلگە بىتكەن نازىكتىك. ءازىلىڭدى, ءار ءسوزىڭدى ءجۇرمىن بويعا ازىق قىپ.   سەنىڭ اپپاق جۇرەگىڭدە ارمان-اققۋ ايتادى ءان. سەندەي سۇلۋ بۇل ومىردە تۋار ما ەكەن قايتادان؟! – وقىرمانداردىڭ كوكىرەگىنە سۇلۋلىقتىڭ سىرىن ۇعىندىراتىن جىر جولدارى عوي. تاعى دا تىڭداعىمىز كەلىپ تۇرعانى… – ىقىلاس, ىنتا, تىلەگىڭ, كوزىڭدە, بوتام, مازداپ تۇر. اشىلار بولسا گۇل – ەرىن, بال تامىپ كەتە جازداپ تۇر.   قيىلىپ ءۇنسىز قارادىم, قيىلعان قىپشا بەلىڭە. وڭىما كوشىپ تالابىم, جارىلقا, قۇداي, مەنى دە. – اقىن ولەڭىنىڭ ومىرشەڭدىگى اتا-بابا ءداستۇرىن قانشالىقتى قادىرلەيتىنىمەن دە ولشەنەدى ەمەس پە؟ ەمەس ماعان ات قايعى, كيىم قايعى, اس قايىرماي داستارقان جيىلمايدى. اتاجۇرتتىڭ الماساق اق باتاسىن, ەش باقىت ەشقاشان دا بۇيىرمايدى! – اتاجۇرتتىڭ باتاسىنان اقىن دا قۋات الادى بىلەم… – بىلمەيسىڭ عوي اقىننىڭ ءىس-امالىن, قۋانىشتان كوز جاسىن ىشە الامىن. قۇداي دا ەمەس, قۇدايدان بىلاي دا ەمەس, قارا ورمانداي حالقىمنان كۇش الامىن.  – ويعا كوبىرەك بەرىلەتىن سياقتىسىز. ءبىر كىتابىڭىز, ءتىپتى, «وي كەشۋ» دەپ تە اتالادى. وقىرمانعا كادىمگىدەي وي سالاسىز… ويلان, ويلان! نايزاعايداي جارقىلدا, ويدان وزگە نە قالادى ارتىڭدا؟! وت – ويىڭا بارا جاتساڭ ورتەنىپ, كەت ورتەنىپ! جوعالام دەپ تارتىنبا! – ومىردەگى پەندەگە ءتان احۋالدىڭ بارلىعى اقىنعا دا تيەسىلى عوي. مىناۋ جالعان دۇنيەدە قۇلازيتىن كەزدەرىڭىز بولا ما؟ – شارق ۇرعان قىران ەدىم كەڭ دالانى, التىن جوق, اقشام دا جوق, نەمدى الادى. ولتىرمەي قويماسسىڭدار اقىر مەنى, نە پايدا, ءبىر ۇشقان قۇس كەم بولادى. – مىنا ومىردەن كورگەن-تۇيگەنىڭىزدى قورىتىپ, وقىرمانعا ايتار قانداي كەڭەسىڭىز بار؟ – اللاعا پاديشاڭ مەن سىعىرىڭ ءبىر, تارتقىزار قيامەتتىڭ ءزابىرىن ءبىر. ەي, پەندەم, از با, كوپ پە عۇمىرىڭدا تاسىنباي ءار كۇنىڭنىڭ قادىرىن ءبىل! – اللا دەمەكشى, ءدىني سەنىمىڭىز نەشىك؟ – اللام مەنىڭ – جارىق كۇنىم, ءتاڭىرىم! الدىندا باس يەم دە, كۇتىپ تۇرام سونىڭ جالعىز ءامىرىن! – ەندى سۇحبات سوڭىندا ومىرزاق اقىننان ءبىر تىلەك قالسىن. – ەي, اعايىن, كىتاپشامدى قولدان-قولعا جەتكەرىپ, تۇراسىڭدار شابىت بەرىپ, وت بەرىپ. ءوز قانىڭدى تۋلاتپاسا, شۋلاتپاسا ولەڭىم, ورتەپ جىبەر, كەتسىن مۇلدە جوق بولىپ. سۇحباتتان سوڭعى ءتۇيىن. ولەڭنىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنەتىن جاندار باردا ومىرزاق سياقتى وتتى جۇرەك اقىننىڭ ۇمىتىلۋى استە مۇمكىن ەمەس. دەگەنمەن, وتتى جىردىڭ قىزۋىن ۇرپاعى جانىنا جاقىن تۇتسا عانا ومىرشەڭ بولادى. كەزىندە سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆاقىن ومىرزاق قوجامۇراتوۆتىڭ شىعارماشىلىعى حاقىندا: «تۋما تالانت تۋىندىلارىنان بۇرىننان حابارى بارلار, ارينە, جوعالتقان اسىلىمەن قايتا تابىسادى, ال جەتكىنشەك بۋىن وزدەرىمەن ەتەنە تۋىستاسار تىڭنان تۇمسا تاعى ءبىر جىر الەمىن اشادى», دەپ جازعان ەدى. ەندەشە, جەتكىنشەكتەردىڭ «تىڭنان تۇمسا تاعى ءبىر جىر الەمىن اشۋى» ءۇشىن ومىرزاق اقىن تۋرالى اڭگىمەنى ءجيى قوزعاساق كەرەك-ءتى. سوندا عانا كەلەر ۇرپاق اقىننىڭ قۋاتتى جىرىنان ءنار الىپ, رۋحتى بولىپ وسەرى كامىل. اقىننىڭ جىر جولدارى ارقىلى سۇحباتتى ازىرلەگەن عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».