تابيعاتىنان سىپايى, قاراپايىم, ۇستازدىق جولىندا بارشا عۇمىرىن ادام تاربيەسىنە ارناعان قاريا قارتايعان شاعىندا سوعىس زاردابىنان ەستۋ قابىلەتىنەن ايىرىلادى. جاستايىنان ساناسىندا قالىپتاسقان اقىل-ويى, ءبىلىمى مەن تاجىريبەسى, سان جىلدار كوكەيدە جۇرگەن نەشە الۋان اسىل قازىنا – جىر شۋماقتارى مەن اۋدارمالارى, ايتىستارى مەن ارناۋلارى, كورگەن, ويعا تۇيگەنى, ۇستازدىق ءىس-تاجىريبەسى ۋاقىت وتكەن سايىن ساناسىنا بەكي تۇسكەنى انىق. سول سانالى ويلارىن رەت-رەتىمەن «قاعازعا تۇسپەگەن وي – جوعالعان قازىنا» دەپ قاعاز بەتىنە تۇسىرە بەرگەن. قارتايدىم دەپ وتباسىندا جاتىپ الماي, قايناعان ءومىر تىرشىلىگىنە ارالاسىپ, تىڭداعانعا اقىلىن, ءىس-تاجىريبەسىن ايتىپ, ۇنەمى كوپشىلىك اراسىندا, اسىرەسە, كىتاپحانالار مەن گازەت رەداكتسيالارىندا جۇرەتىن. ال ءبىز وي ۇستىندە جۇرەتىن قارياعا كەزدەسكەن سايىن سالەم بەرىپ كىشىلىك جاساپ وتەتىنبىز. ءسال ك ۇلىمسىرەپ, قارلىعىڭقى داۋىسىمەن امانداسىپ الىپ, ومىراۋىندا «قىزىل جۇلدىز», «وتان سوعىسى» وردەندەرى مەن بىرنەشە مەدالدارى, «وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى» بەلگىلەرى جارقىراپ تۇراتىن كوستيۋمىنىڭ قالتاسىنان بۇكتەلگەن وقۋشى داپتەرى مەن قارىنداشىن الىپ, جاز دەپ ۇسىناتىن. اۋداندىق «تىڭ شۇعىلاسى» گازەتىنە ماقالالارى مەن ولەڭدەرى ءجيى شىعىپ تۇردى. 2015 جىلى «شاپاق» باسپاسىنان «دۇنيە شۋىلى جوق نەتكەن تىنىق» اتتى ەڭبەگى شىققاننان كەيىن عانا ءوزىم تالاي كەزدەسىپ, سالەمدەسكەن قاريانىڭ ونەگەلىلىگىنە كوزىم جەتتى. اكەسى ءامىرحامزا عۇلاما مولدا, ءدىندار تاقۋا ادام بولعان. اتالاس تۋىستارى ۇلى جىلانشىقتىڭ «دۋلىعالى» سالاسىنا مەشىت سالعان بەردىكەي يشان اۋلەتتەرىمەن سانداعان جىلدار سىيلاس, نيەتتەس بولعان. ءامىرحامزا وسى بەردىكەي يشان مەشىتىندەگى قۇلمۇحاممەت يشان, ءابدىراحمان يشان, بىرماعانبەت يشان, ءابدىرايىم يشانداردان ءدارىس العان. بۇل كىسىلەر اۋليەلىگىمەن دە, دىندارلىعىمەن دە بارشا قازاق دالاسىنا تانىمال بولعان. الكەي مارعۇلان جازبالارىندا قۇلمۇحاممەت يشان سالدىرعان 24 بولمەلى مەدرەسەنى ىبىراي التىنسارين كەلىپ كورىپ, اسا ريزاشىلىعىن بىلدىرگەنى جايلى ەسكە الادى. ال عابدول-عازيز ءامىرحامزا ۇلى ءوز اكەسى ءامىرحامزا مولدادان العاش ءدىني ساۋاتىن اشىپ, كەيىن كەڭەستىك جۇيەنىڭ ىقپالىمەن, 1921-1928 جىلداردا بۇرىنعى تورعاي ۋەزىنىڭ «قاراتورعاي» بولىستىق مەكتەبىندە وقىعان. «قاراتورعاي» مەكتەبى ى.التىنسارين اشقان تورعاي دالاسىنداعى العاشقى باستاۋىش مەكتەپتەردىڭ ءبىرى. العاش ءدىني جۇيەلى ءبىلىم العان العىر, تالاپتى جاس, كەيىنگى ا.بايتۇرسىنوۆ نەگىزىن سالعان توتە جازۋمەن كەڭەستىك وقۋ جۇيەسىن دە ەركىن مەڭگەرەدى. ءوزى وقىپ, مەڭگەرىپ قويماي, سول مەكتەپتەگى بالالارعا 2 جىل ساباق بەرەدى. 18 جاستاعى بوزبالانىڭ جوعارى وقۋ ورنىن وقىماي, وزىنەن كەيىنگى بالالارعا ساباق بەرۋى العىرلىعى مەن ساۋاتتىلىعىنان ءارى ىسكەرلىگىنەن بولسا كەرەك. 1930-1934 جىلدارى قوستاناي پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا وقىپ, ونى دا ۇزدىك بىتىرەدى. ارناۋلى ورتا ءبىلىم الىپ, سارىتورعايداعى «حان شابىلعان» دەگەن جەردە وتىرعان, تاتىعۇل توقسانباي قاجىلاردىڭ اۋىلىنا كەلىپ, ۇستازدىق جولىن «ساۋجوي» مەكتەبىندە جالعاستىرعان. كەڭەس وكىمەتى «ساۋجوي» مەكتەبىنە جاس بالالارمەن قاتار, بارلىق ەرەسەك ادامداردى وقۋعا تارتىپ, ساۋاتىن اشقىزعان. كەڭەستىك جۇيەنىڭ ەرەكشە ءبىر جاقسىلىعى – ساۋاتسىز قازاقتى ەرىكسىز وقۋعا تارتىپ, از دا بولسا كوزىن اشتى. عازەكەڭ سول قيىن كەزەڭدە ساۋاتى جوق, وقۋ-تاربيە جۇيەسىن بىلمەيتىن, وزىنەن جاسى ۇلكەن ەر-ايەلدەردى بىلىمگە تاربيەلەۋدە از تەر توكپەگەنى انىق. از ۋاقىت ىشىندە ىسىلعان ءبىلىمدى جاستى 1936 جىلعى امانكەلدى اۋدانىنىڭ باسشىلىعى «جاسبۋىن» 7 جىلدىق مەكتەبىنىڭ قۇرىلىسىن باستاتىپ, مەكتەپ سالۋعا جىبەرەدى. مەكتەپكە قاجەتتى سامان-كەسەكتى ءوزى اياقپەن ايداپ قۇيادى, كەپتىرەدى, مەكتەپ قابىرعاسىنا قالايدى, توبەسىن جابادى, وسى قۇرىلىستى اياقتاپ بولعان سوڭ, سول مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالادى. جاڭا مەكتەپ جان-جاقتان وقۋشىلار قابىلداپ, مۇعالىمدەرمەن تولىق جۇمىس ىستەي باستاعان كەزەڭدە, ارادا جىل وتپەي عابدول-عازيزدىڭ اكەسى ءامىرحامزانى 1937 جىلدىڭ تامىز ايىندا «حالىق جاۋى» دەپ جازىقسىز تۇتقىنداپ, اتۋ جازاسىنا كەسەدى. جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس ازاماتقا بۇل اسا اۋىر سوققى بولدى. ول ول ما؟ سول جىلدىڭ اياعىندا عازيزدىڭ ءوزىن حالىق جاۋىنىڭ بالاسى دەپ قۋدالاپ قىزمەتتەن بوساتادى. باسشىلىقتان كەتكەنمەن 1938 جىلدان باستاپ ۇستازدىق جولىن قاتارداعى مۇعالىم بولىپ قايتادان باستايدى. بۇل سالادا دا تياناقتى, ساپالى ءبىلىم بەرىپ, ۇلى وتان سوعىسىنداعى قيىن كەزدەردە اۋىر بەينەتپەن قوسا, ۇرپاق تاربيەسىن جالعاستىرادى. 1942 جىلعى مامىردا مايدانعا شاقىرىلىپ, شۇباركول ستانساسىندا قۇرىلعان وقۋ باتالونىنا تۇسەدى. سول جەردە اسكەري دايىندىقتان ءوتىپ كىشى سەرجانت اتاعىن الادى. ودان مولوتوۆ قالاسىنا جاقىن ورال تاۋى ماڭىنداعى اسكەري لاگەرگە جىبەرىلىپ, سول جەردە كوماندير بولىپ, جاس سولداتتاردى سوعىس ونەرىنە دايىندايدى. 1943 جىلعى قازان ايىنان باستاپ باتىس ۋكراينا مايدانىندا العى شەپتە بولادى. قاندى قىرعىن سوعىستىڭ اۋىر ازابىن, جانكەشتى قيىنشىلىعىن باستان وتكىزىپ, اراسىندا اۋىر جارالانىپ, قايتادان سوعىسقا كىرىپ, جەڭىس كۇنىن فاشيستىك گەرمانيانىڭ ورداسى بەرليندە قارسى الادى. العىر ازامات جانكەشتى جولدا جۇرسە دە, قولىنان قالامىن تاستاماي, كوز كورگەن, باستان كەشكەندەرى جايلى ەستەلىك جازىپ جۇرگەن. ءار جازعان ەستەلىكتە جاۋىنگەرلەردىڭ وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى, جەڭىسكە دەگەن سەنىم, بولاشاققا دەگەن ءۇمىت, ءار سولداتتىڭ باسىنداعى قايعى-قۋانىش, تۋعان جەرگە دەگەن ساعىنىش, اتا-اناسىن, اياۋلى جارى مەن بالاسىن ساعىنۋى ناقتى شىندىقپەن بەينەلەنىپ, قاراپايىم تىلمەن قىسقا دا نۇسقا جازىلىپ وتىرعان. وسى قاندى قاساپتان امان ورالاتىنىنا سەنگەن. ءارى تاعدىرلاس دوستارىن وسىنداي سەنىمگە, ۇمىتكە ناسيحاتتاپ وتىرعان. جان الىپ, جان بەرىسكەن سوعىستا, عابدول-عازيز ءامىرحامزا ۇلى ۇلكەن ەرلىك كورسەتكەن ازامات, سول ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز», «وتان سوعىسى» وردەنىمەن جانە ونداعان مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. ول كىسى سوعىستا دوستارىمەن تۇسكەن فوتولارىن ساقتاپ, سۋرەت سىرتىنا جەرىن, ايى, كۇنىن, جىلىن جازىپ وتىرعان. بۇل قۇجاتتار بۇگىنگى كۇنى تاپتىرمايتىن, تاريحي ەسكەرتكىش. بەرليندە تۇسكەن فوتولارى, بەرلين مەتروسىن 3 رەت ارالاۋى, جاۋدىڭ شابۋىلدان قورعانۋ جۇيەلەرىن, اسكەري مۇراجايلارىن ارالاۋى, سونىمەن قاتار, تاريحي ورىندارىن كورۋى ارينە وقىعان, ساۋاتتى ازاماتتىڭ باسقا ەلدىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنە نازار اۋدارعانى. قيىن كەزەڭدە تىعىلعان, جاسىرىنعان جاۋدىڭ ىشىندە اشىق ءجۇرىپ, ولاردىڭ جەر جۇزىنە قاسىرەت اكەلگەن قارۋىمەن, ادامزاتقا قارسى دايىنداعان قۇرالدارىن كورىپ, ونى جادىندا ساقتاۋى ەلگە امان ورالعاننان كەيىنگى بەيبىت كۇندەردەگى سوعىس ارداگەرىنىڭ تالاي جاستارمەن كەزدەسۋىنە ازىق بولعانى انىق. عازەكەڭدى سوعىس تاقىرىبىنا قالام تارتقان مايدانگەر دەسەك ارتىق ەمەس. سونىمەن قاتار, ءوزى وقىعان توتە جازۋدى, ۇرپاق يگىلىگىنە پايدالانىپ, ءارى تۋىسى, ءارى اعاسى, قۇرانقاري, اقىن مۇحاممەد فايزوللا ساتىبالدى ۇلىنىڭ توتە جازۋىمەن 1929-1930 جىلداردا تۇرمەدە وتىرىپ جازعان ولەڭ داستاندارىن اۋدارىپ, اقىن مۇراسىن وقىرمانعا ۇسىنعان اۋدارماشى. سونىمەن قاتار, عابدول-عازيز ءامىرحامزا ۇلى كولەمدى داستاندار, پوەمالار, ولەڭدەر جازعان ورەلى اقىن. ءسوز ساپتاۋى, وي تولعامى, وقىرمانىن ەرىكسىز العا جەتەلەپ, وقىعان سايىن قۇنىعا, قۇمارلانا وقيسىڭ. ويى ورامدى, ءسوزى شۇرايلى, تىگىسى جاتىق, ءبىر سوزىنەن ءبىر ءسوزى اسىپ ءتۇسىپ, ايتار ويىن ولەڭمەن شۇرايلاندىرىپ, ويعا العان وبرازىن ساف التىنداي وقىرمانعا ۇسىنىپ وتىرادى. العاش ولەڭ جولدارىنا كوز جۇگىرتكەننەن وقيعا جەلىسىنە ەرىپ, وبرازعا كىرىپ, باس الماي وقيسىڭ. وقىعان سايىن سول ولەڭدە ايتىلاتىن كەيىپكەردىڭ باستان وتكەن قيلى تاعدىرى جان-دۇنيەڭدى ەلەڭدەتىپ, قۋانسا قۋانىپ, كۇرسىنسە سەن دە كۇرسىنىپ وتىراسىڭ. بارشا سانالى عۇمىرىن ۇرپاق تاربيەسىنە, ۇستازدىق جولعا ارناي ءجۇرىپ, سول كەزەڭدەگى زامان تالابىمەن بىرنەشە رەت ايتىسقا تۇسكەن جانە ءوز زامانىنىڭ ءتورت اياعى تەڭ جورعا اقىنى قۇتجان قانجىعالين جانە باسقا دا اقىندارمەن ايتىسقان. عابدول-عازيز ەل اۋزىندا ساقتالعان قانشاما شەشەندىك سوزدەردى ەرىنبەي-جالىقپاي جيناپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ, بىزگە جەتكىزدى. بۇل سالادا دا اتقارعان ەڭبەگى ۇشان-تەڭىز. ول كىسى 1956 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا «قازاق كسر اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىك قىزمەتكەرى» اتاعىن يەلەندى. 2013 جىلى ارداگەر ۇستازدىڭ 100 جىلدىعى اتالىپ ءوتتى. وسى كىسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى بار ەدى. ەڭبەگىن باعالاپ, وسى جوعارىداعى ەكى مەكتەپتىڭ ءبىرىنىڭ اتىن بەرەيىك دەگەن اعايىن بولمادى. ءتىپتى, كوزى تىرىسىندە دە مەكتەپ اتىن بەرسە ارتىق بولماس ەدى. قاراپايىم ۇستازدىڭ ەڭبەگى ەلەنىپ, ءتيىستى باعاسىن الۋى ءبىزدىڭ امانكەلدى اۋدانى ازاماتتارى مەن باسشىلارىنا پارىز بولۋى قاجەت. وسى كۇنگى اتارقاسىندا جۇرگەن ازاماتتار وسى عابدول-عازيزدىڭ شاكىرتتەرى, بالالارى مەن نەمەرەلەرى. ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن. ۇرپاققا تاربيە بەرگەن ۇستاز قانداي قۇرمەتكە دە لايىق.
ءشوپتىباي ءبايدىلدين,
ارقالىق قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
قوستاناي وبلىسى.
