راحمەت وتەسىن ۇلى وتەسىنوۆ

قازاق مۇنايشىلار قا­ۋىمى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. 2011 جىل­دىڭ 8 قاڭتارى كۇنى 84 جاسىندا ۇزاققا سوزىلعان اۋىر ناۋقاستان اتى اڭىزعا اينالعان مۇنايشى, بەلگىلى جازۋشى راحمەت وتەسىنوۆ ومىردەن وزدى. ر.وتەسىنوۆ 1927 جىلى 15 قاڭتاردا گۋرەۆ وب­لى­سىنداعى قىزىلقوعا اۋدا­نى­نىڭ قاراباۋ اۋى­لىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1951 جى­لى ي.م.گۋب­كين اتىنداعى ءماس­كەۋ مۇناي ينستيتۋتىن ءبىتىردى. 1951-1959 جىلدارى ما­قات كاسىپ­شى­لى­گىندە مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ تسەحىنىڭ باستىعى, كومسومول, قوشقار مۇناي كاسىپشىلىگى باسقار­ما­لارىندا باس ينجەنەر بولىپ ىستەدى. 1959-1964 جىل­دارى جىلوي اۋداندىق پارتيا كومي­تە­تىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, كەيىن گۋرەۆ وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى, باتىس قازاقستان ولكەلىك پارتيا كومي­تەتىنىڭ ونەركاسىپ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى, قاندىاعاش ونەركاسىپتىك ايماقتىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى جانە «ماڭ­عىشلاق­مۇ­ناي­گاز­بارلاۋ» ترەسى پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقار­دى. 1964-1970 جىلدارى «وزەنمۇناي» مۇناي كاسىپشىلىگى باسقارماسىن باسقاردى. راحمەت وتەسىن ۇلى وتاندىق مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوس­تى. وزەن كەن ورنىن يگەرۋ باستالعان جىلدارى ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگى, ءوندى­رىستى ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جان-جاقتى اشىلدى. ەل جوق, جۇرت جوق جاپان تۇزدە ونىڭ تىكەلەي باسشىلىعىمەن قازاقستان مۇنايشىلارىنىڭ داڭقتى مەكەنى – جاڭاوزەن قالاسى سالىندى. ونىڭ كاسىبي شەبەرلىگى, تەرەڭ ءبىلىمى, ومىرلىك تاجىريبەسى مۇناي-گاز سالاسىن دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. ول مۇناي بارلاۋ جۇمىستارىنا كوپ كوڭىل ءبولدى, كادر ماسەلەسىن شەشتى, قارا­پايىم مۇنايشى­لاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايىن جاقسار­تۋ­عا كۇش سالدى. وكىنىشكە قاراي, 1969 جىلدىڭ قازان ايىندا ول ءوزىنىڭ قىزمەتتىك مىندەتىن ور­ىنداۋ بارىسىندا اۆتوكولىك اپاتىنا ۇشى­راپ, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ قالدى. الايدا, ول ەشبىر قيىندىقتارعا مويىمادى. جۇمىستان قول ۇزگەن جوق. مۇناي جانە گاز ءوندىرۋ پروبلەمالارىنا, مۇناي الۋ كوەف­في­تسيەنتىن ارتتىرۋعا ارنالعان عىلىمي-تاجىريبەلىك ماقالالار جازدى. ونىڭ مۇناي قۇ­بىر­لارىن جىلى­تۋ تۋرالى ۇسى­نىسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ ەكو­نوميكالىق جاعىنان ءتيىمدى بولدى. ول قاراپايىم مۇناي­شى­لار مەن جەر قوي­ناۋىن بار­لاۋ­شى­لاردىڭ ءومىرى جايلى جا­زىلعان 11 كى­تاپ­تىڭ, پوۆەستەر مەن رو­مان­داردىڭ اۆ­تو­رى. 1987 جى­لى قازاقستان ءجا­نە كسرو جازۋ­شى­­لار وداعى­نىڭ ءمۇ­شەسى بولدى. راحمەت وتە­سى­نوۆتى قازاق­تىڭ ني­­كولاي وستروۆ­سكيى مەن الەكسەي مارەسەۆى دەپ اتايتىن, ول تۋرا­لى فيلم­دەر ءتۇ­سى­رىلىپ, كىتاپتار مەن وچەركتەر جازىلدى. بەلگىلى تەلەجۋرناليستەر عادىلبەك شالاحمەتوۆ پەن مارينا گولدوۆسكايا تۇسىرگەن «سىناق» دەرەكتى ءفيلمى 1977 جىلى بۇكىلوداقتىق لەنين كومسو­مو­لى سىيلىعىنا يە بولدى جانە ءالى كۇنگە دەيىن جاستاردى پاتريوتيزمگە ءتار­بيەلەۋ ءجونىن­دەگى ەڭ ۇزدىك شىعارما بولىپ تابىلادى. ر.وتەسىنوۆتىڭ بالالارى دا اكە جولىن قۋىپ, بارلىعى دا مۇنايشى بولدى. «جولدار جانە جولداستار» دەپ اتالاتىن كىتا­بىن­دا راحمەت وتەسىن ۇلى: «مەن ارقاشان مۇ­نايمەن, ونىڭ پروبلەمالارىمەن ءومىر ءسۇر­دىم جانە مۇناي فاناتى بولىپ قالا بەرەمىن», دەپ جازعان ەدى. ول ارقاشان قا­زاقستان قويناۋىنىڭ بايلىعى ەلدىڭ جانە حالىقتىڭ يگىلىگىنە جۇمىس ىستەيدى دەپ سەندى. ر.وتەسىنوۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى كسرو-نىڭ جانە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ناگرادالارىمەن, ەڭبەك قىزىل تۋ, «قۇرمەت بەلگىسى», «قۇرمەت» وردەندەرىمەن جانە مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. وعان قازاق كسر ەڭبەك سىڭىرگەن مۇنايشىسى, كسرو قۇرمەتتى مۇنايشىسى اتاعى بەرىلدى. راحمەت وتەسىن ۇلىنىڭ ومىردەن وزۋىنا بايلانىستى مارقۇم­نىڭ وتباسىنا, تۋعان-تۋىستارىنا, ارىپتەس-مۇنايشىلارعا, قازاق جازۋشىلارى مەن قالىڭ وقىرماندارعا قايعىلارىنا ورتاقتاسىپ كوڭىل ايتامىز. راحمەت وتەسىنوۆتىڭ جارقىن بەينەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مۇناي-گاز سالاسى وكىلدەرىنىڭ بارلىق بۋىنىنىڭ جادىندا ءارداي­ىم ساقتالادى. «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» اق, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى, «قازمۇنايگاز» ۇك» اق, «قازمۇنايگاز» ءبو» اق, ن.ا.ماراباەۆ اتىنداعى «مۇنايشى» قوعامدىق قورى, قازاقستان جازۋشىلار وداعى. *** حالقىمىز تاعى ءبىر ارىسىنان ايى­رىلدى. قۇرىشتان قۇيىلعانداي قايسار قازاق ەدى-اۋ! ول سونىسىمەن كۇللى قازاققا ۇلگى بولدى. قازاق مۇنايىنىڭ اعا ۇرپاق وكىل­دە­رىنىڭ ءبىرى بولا بىلگەن راحمەت وتەسىنوۆ ەكەۋمىز ءبىر جىلدىڭ ءتولى ەدىك. ول 1951 جىلى ماسكەۋدىڭ گۋبكين اتىنداعى مۇ­ناي ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ اتىراۋ ءوڭ­ىرىندە مۇناي ءوندىرىسىن دامىتۋعا بىلەك سىبانا كىرىستى. ءبىراز جىل اۋداندىق, وب­لىستىق پارتيا كوميتەتتەرىندە باس­شى­لىق قىزمەت ات­قار­دى. بىراق, كوپ ۇزاماي ءوزى ءسۇيىپ قالاعان اتاكاسىبى مۇناي سالاسىن قايتا تاپتى. وزەن مۇناي ءوندىرۋ باسقار­ماسىنىڭ العاشقى باس­قارۋ­شىسى بولدى. الايدا, ونىڭ الدىنان تاع­دىردىڭ اۋىر سى­ناعى كۇتىپ تۇر ەكەن. «راحمەت اپاتقا ۇشى­رادى» دەگەندە قالىڭ جۇرتى جەلدى كۇنگى قوعاداي جاپىرىلدى. قاي­عىردى. قۇ­دايدان شىبىن جانىن قال­دى­رۋىن سۇرا­دى. جانىنان قالىڭ ورتكە قانا­تى­مەن سۋ سەپكەن قارلىعاشتاي بوپ جان جا­رى ساقىش شىقپادى. كوپتىڭ تىلەۋى قابىل بولىپ, راحمەت باسىن كوتەردى. سىنبادى. قايىس­پادى. ۇرپاققا مۇرا بولارداي كىتاپتار جازدى. ءتاڭىردىڭ سالعانىنا شارا جوق, سول اسىل جۇرەك, سول الىپ جۇرەك سوعۋىن توقتا­تىپتى. توپىراعىڭ تورقا, جاتقان جەرىڭ جايلى بولسىن. ساعيدوللا قۇباشەۆ. *** قازاق مۇنايىن وركەندەتكەن الىپ­تاردىڭ ءبىرى راحمەت وتەسىنوۆ دەپ بىلەمىن. وسى الىپ ازاماتىنان ايىرىلعان قازاقتىڭ بۇگىن ءيىنى ءتۇسىپ تۇر. قاشان بارساڭ اعا دەپ ك ۇلىپ قارسى الاتىن راحمەت ىنىمنەن ايىرىلىپ مەن دە جا­بىر­قاپ جاتىرمىن. جاسى توقساننان اسقان مەندەي قارياعا وزىنەن جاسى كىشى ءىنىنىڭ قازاسىن ەستۋدەن اۋىر قايعى جوق. سەن, راحمەت, تۋمىسىڭ دا, تاعدىرىڭ دا, مىنەزىڭ دە, تالانتىڭ دا ەرەكشە جارا­تىل­عان تۇلعاسىڭ. وسى جاساعان 84 جىل ءومىرىڭنىڭ تەڭ جارتىسىن ارباعا تاڭىلىپ وتكەرىپسىڭ. تابان تىرەپ جەر باسىپ جۇرگەن 42 جىلدا قانشا كوپ ەڭبەك ەتسەڭ, اربا ۇستىندەگى 42 جىلىڭدا ودان دا زور جۇمىس تىندىردىڭ. عىلىمدا, جازۋشىلىقتا سو­ڭى­ڭا ولمەس مول مۇرا قالدىردىڭ. قازاق­تىڭ ءار جىگىتى سەن تىندىرعان جۇمىستىڭ جارتىسىن, ۇشتەن ءبىرىن اتقارا السا دا جامان بولماس ەدى. قوش ءىنىم, سوڭىڭدا قالعان ۇرپاعىڭ كوك­تەپ-كوگەرە بەرسىن! سالامات حايداروۆ. *** راحمەت اعامىزدىڭ ەسىمىن ەرتە ەستىدىك. وسى اعامىزداي بولساق دەپ ەلىكتەپ وستىك. ۇقساپ باقتىق. قالاي قايسار بولۋدى, قا­لاي تاباندى بولۋدى, قيىندىقپەن قالاي كۇرەسە ءبىلۋدى ۇيرەندىك. بىزگە ۇلگى بولدى. ەندى, مىنە, وسى اسىل اعامىزدان ايى­رىلىپ قالىپ وتىرمىز. كوتەرەرسىڭ تالايدى, تاعدىر سالسا باسىڭا. ءبىر قۋانىش, ءبىر قايعى, ءومىر دەگەن ساحنا. وينايسىڭ سەن بەرىلىپ, نە بۇيىرسا كونەسىڭ. بىردە جىلاپ ەگىلىپ, بىردە ساق-ساق كۇلەسىڭ. تىپىرلاۋمەن وتەسىڭ, كەۋدەڭدە شىبىن جان باردا. ءرول تاڭداپ نەتەسىڭ, رەجيسسەرىڭ ءبىر اللا, – دەپ ءبىر كەزدە جازعان ولەڭىنىڭ مانىنە ەندى جەتىپ وتىرعان­دايمىز. جانىڭ پەيىش نۇرىنا شالقىسىن, تو­پىراعىڭ تورقا بولسىن, اعەكەم! ورال اقشولاقوۆ, بەركىن ىزتىلەۋوۆ. *** راحمەت اعامىز انە ءبىر جىلى نەمەرەسى شەتىنەگەندە: ۇلىقپانداي مىڭ جاسار كىم, جان سوزارمىز قاشانعى. پەرىشتەم بوپ قارسى الارسىڭ, كەيىن بارعان اتاڭدى, – دەپ زار توگىپ ەدى. قايران, راحمەت اعام, ەندى, مىنە, ءتا­ڭىر­دىڭ جازۋىمەن ءبىزدىڭ ارامىزدان شى­نى­مەن كەتكەنىڭىز بە, پەرىشتەدەي پاك ەدىگە نەمە­رەڭىزگە شىنىمەن جەتكەنىڭىز بە؟! ارباعا تاڭىلىپ وتىرساڭىز دا ءبىزدىڭ اسقار تاۋىمىز, دانا اقىلشىمىز ەدىڭىز-اۋ! سول اسقار تاۋىمىز شوگىپ, اقىل دا­ريامىز شىنىمەن سۋالعانى ما؟! سەنگىمىز كەلمەسە دە, تاعدىردىڭ جازۋىن مويىن­داماسقا شارامىز جوق. سوڭىڭىزدا ماۋە­لەگەن داراقتاي بۇتاق جايىپ ۇل-قىز­دارىڭىز, نەمەرەلەرىڭىز قالىپ بارادى. وسى ۇرپاعىڭىزعا قارا بولىپ ساقىش اپا­مىز وتىر. قاعازعا تۇسكەن ءسوزىڭىز كو­كى­رەگىمىزدە ساقتاۋلى. قوش اعەكەم! الدىڭىز پەيىش, ارتىڭىز كەنىش بولسىن! نۇرلان, نۇربەرگەن بالعىمباەۆتار. *** قوش, ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ بەلگىسى زامان-اي! ءبىزدىڭ دە قاتارىمىز سيرەپ, دالانىڭ اق سەلەۋىندەي ءار جەردە قالىپ جاتقانىمىز مىناۋ! سوعىستان كەيىن ءبىلىم ىزدەپ كەلىپ الماتىدا تۇيىسكەن, الىپتاردىڭ تاربيەسىن كورگەن ارىستار ەدى مەنىڭ زامانداستارىم. سو­نىڭ ءبىرى عابدوللا قاليەۆ تە بۇگىن دۇنيەدەن وزدى. ونى مەن الپىس جىلداي ءبىلدىم. جولداس, دوس, قىزمەتتەس بولدىق. ول 1951 جىلى سەمەي پەد­ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ كەلىپ, بىزبەن بىرگە اسپيرانتۋراعا ءتۇسىپ ەدى. سارسەن امانجولوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كانديداتتىق, كەيىن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ءتىل ءبىلىمىنىڭ ىرگەلى عالىمدارى مەن ۇستازدارىنىڭ قاتارىن تولىقتىردى. بۇكىل ءومىرىن قازىرگى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (بۇرىنعى قازپي) قابىرعاسىندا وتكىز­دى. ۇزاق جىلدار ءتىل ءبىلىمى كافەدراسىن باسقاردى. ءسوزى دە, ءىسى دە ورنىقتى, بويىن ارقاشان تازا ۇستايتىن, پرين­تسيپتىڭ ادامى ەدى. ونىڭ وسى مىنەزىن, ىسكەرلىك قابىلەتىن تانىعان ينستيتۋت ۇجىمى وعان ۇلكەن سەنىم كورسەتىپ, تالاي رەت پارتكوم حاتشىسى ەتىپ سايلادى. ول كەزدە قازپي-ءدىڭ پارتيا ۇيىمى كوممۋنيس­تەرىنىڭ كوپتىگى جاعىنان اۋداندىق كوميتەت قۇقىنا يە بولاتىن. سونداي ۇلكەن ۇجىمعا باسشىلىق جاساۋ وڭاي ەمەس-ءتىن. وسى سالادا عابدوللا جاقسى ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىن تانىتتى. قوعامدىق بەلسەندى ەڭبەك عالىمدىعىنا قوسا  ونىڭ ۇلكەن ازامات, ءوز ەلىنىڭ پاتريوتى رەتىندەگى بەدەلىن دە كوتەردى. ول جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە ۇلكەن ۇلەس قوستى. «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسقان» قادامى دا, شاكىرتكە «ۇيرەتۋدەن جالىقپاعان»  ەڭبەگى دە ونىڭ ءومىرىنىڭ مۇراتى ەدى. قوش, باۋىرىم, عابدوللا. سەن بىزگە ادالدىقتىڭ, تازالىقتىڭ بەلگىسى سياقتى ەدىڭ. توپىراعىڭ تورقا بولسىن. سەرىك قيراباەۆ, اكادەميك.