ءCوز سويىل № 23

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق بۇرىنعىنىڭ بۇرىمدىلارى  مەن قازىرگىنىڭ قاراگوزدەرى بۇرىنعىنىڭ قىزدارى: ويماق اۋىز, ك ۇلىم كوز, ءتىلى مايدا بالداي-تىن. ءوزى ۇناتقان جىگىتتى, كوزىمەن-اق اربايتىن. وعاش ىسكە بارمايتىن. ءۇنسىز ك ۇلىپ جىميىپ, سەزىمىڭدى قارمايتىن. جامانعا كوز سالمايتىن. سونداي قىزدار سىمباتتى, جىگىتتەرگە قىمبات-تى. ءان سالعاندا ەل مۇلگىپ, ءبىر-بىرىنە ىم قاقتى. ىشتەگى وي جۇمباق-تى. بولارى ەدى سۇڭعاقتى, جۇزدەرى ەدى كۇنقاقتى. بىلمەيتۇعىن ەشقاشان ىرتىڭ-جىرتىڭ بۇلعاقتى. قازىرگىنىڭ قىزدارى: قارايدى ەلگە شاقشيىپ, كوز الارتىپ باقشيىپ. كىرپىكتەرى سوياۋداي, تارعىل-تارعىل بەتىنە, باتتاستىرىپ جاعادى, اياماستان بوياۋدى-اي! ج ۇلىنعان قارا قاسى بار, مۇرىندارىن بۇرعىلاپ, جاپسىرىلعان تاسى بار, بالا دا جوق, باي دا جوق, تەك قالقايعان باسى بار. اشىق-شاشىق قارىنى, ويلامايدى ارعىنى, تىڭدايتىنى تەك قانا, شەتەلدەردىڭ سارىنى. ءىشىپ الىپ سىلقيىپ, مويىندارى قىلقيىپ, ويراندى ءبىر سالادى, ءجون ايتقان قۇربىسىن, جاعاسىنان الادى. شاش كەتەدى ج ۇلىنىپ, اش قاسقىرشا ۇلىنىپ. تەپكىلەيدى, تىستەيدى, ويداعىسىن ىستەيدى. بىردە قۇلاپ, ءبىر تۇرىپ, ءىش كيىمى جىرتىلىپ, جاتقانىمەن ءىسى جوق, اجىراتار كىسى جوق جولاتپايدى ەشكىمدى, بورانداتار دولدانىپ, قوپارىپ تاۋ-كوشكىندى * * * قايدان تاپتىق, ەلىم-اۋ, وسىنداي ءبىر «وسكىندى». تۇرسىنبەك ەشەنقۇلوۆ. الماتى. ايەلدەر ء«الديى» – مەنىڭ كۇيەۋىم اقىماق, جۇمىسىندا بار كىنانى موينىنا الادى. – وندا مەن ونى باس قارجىگەر رەتىندە جۇمىسقا الايىنشى... *  *  * كورشى ايەلدەر شۇيىركەلەسىپ تۇر: – كىشكەنتاي ۇلىم تۇنگى ۇشتە جىلاپ ويانىپ, مازامدى الادى... – وسىعان دا شۇكىر دە, كەيىن ۇل وسكەندە «قايدا ءجۇر ەكەن» دەپ تۇنگى ۇشتە سەن جىلاپ وتىراسىڭ... *  *  * ەكى كەلىنشەكتىڭ اڭگىمەسىنەن: – كەزىندە ۇيلەنۋ تويىما كويلەكتى ارنايى تاپسىرىسپەن تىكتىرگەنىم قانداي جاقسى بولعان! كادىمگىدەي كيىس بەردى. – توي كويلەگىن ءبىر-اق رەت كيەدى ەمەس پە؟ – مەن بەس رەت كيدىم عوي سونى... *  *  * – كۇيەۋىڭ قالاي؟ –    كۇن سياقتى... –    كۇنىڭ بولسا – عاجاپ ەكەن! – سەن دە ايتاسىڭ-اۋ!.. كەش باتسا بولدى قاراسىن باتىرادى دا, تاڭەرتەڭ بىراق كەلەدى... كەلىنشەكتەرگە كەرى «كەڭەس» كەلىن بولىپ تۇسكەن سوڭ كەرىلىپ, «سوتكاڭا» بەرىلىپ, تاباق-اياق جۋعا ەرىنىپ, ەسىنەپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. قىز كۇنىڭدەگى قىلىقتارىڭ قىر اسىپ, مي اشىتار مىنەزدەرىڭ وزگەرۋ كەرەك. مىنا مەن دە ەكى رەت كەلىن بول­عان­­مىن, «كەرەمەتتەي» قۇيقالى كە­ڭەس­تەرىمدى قۇلاعىڭا قۇيىپ الشى! ء*بىرىنشى كەڭەس: كەلىن بولىپ تۇس­كەن كۇننەن باستاپ بۋىندارىڭ بوساپ, بىلقىلداي بەرمە, «كاپششەنىي» بالىقتاي قاقيىپ قال. قاقيعان كۇيى تۇرىپ, قاقيعان كۇيى شاي قويىپ, قاقيعان كۇيى جاتا قال! قايىن اعا­لارىڭا سالەمدى تەگىن سالما. *ەكىنشى كەڭەس: كۇيەۋىڭە توسەكشىل بول, كورشىلەرگە وسەكشىل بول! «اتا-ەنەم تۋىستارىنا بەس-التى كۇنگە قىدىرىپ كەتسە, جانىم كىرىپ قالادى!» دەپ جاماندا كورشىڭە. قايتىپ كەلسە, «جانىم شىعىپ كەتەدى» دە... قىسقاسى, قالاارالىق وسەكتەن, حالىقارالىق وسەككە دەيىن دارەجەڭ ءوسسىن, ميني وسەكشىلەر بولسا, باسقا جاققا كوشسىن! ء*ۇشىنشى كەڭەس: تۇندە تاباق-اياعىڭدى جۋما, وزىڭشە پىسىق كەلىن بولامىن دەپ قۋما. ىدىستارىڭدى كىشكەنتاي قايىندارىڭا جالاتىپ ال, قىسقاسى, ايتقانىڭ ايتقان, دە­گەنىڭ دەگەن, ءبارىن وزىڭە قاراتىپ ال! ء*تورتىنشى كەڭەس: دەفيتسيت سوز­دەردى جاتتاپ ال, مىسالى, كۇيەۋىڭە ارنالعان سوزدەر: الباس­تى, شىرىك, ىرىك, قابان, سابان,  وگىز,  پىس­پەگەن بالىق, شيبۇت, ارىق, مايمىلدىڭ ەركەگى, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ تەنتەگى, سوپاق باس! ال ەندى, ەنەڭە ارنالعان سوز­دەر: و, كارى سايتان, دەرەۆيانسكايا شاي­تان, سۇمىراي, قۇراعان قۋراي,  قيسىق باس, شۇڭىرەك كوز, شاينال­عان بەز, شاي قوي تەز! اتاڭا ارنال­عان سوزدەر: قاۋساعان قاقپاس, تىرباڭ­داعان تاسباقا, تۇككە پايداسى جوق پەش­كى, ساقالى ساپسيعان ەشكى... قال­تاڭداعان, جۇرە الماي تالتاڭ­داعان بەيشارا, جەلى شىققان كامەرا سياق­تى ارىق, مىج-تىج ماتا بەت, ۇيدە وتىرا بەرمەي, قارتتار ۇيىنە كەت! *بەسىنشى كەڭەس: قايىن سىڭلى­لە­رىڭە ارنالعان سوزدەر: اگەنتتەن شىق­پاعىر انار, شايتاننان ىقپاعىر جانار, ۇزىن كويلەك كيمەگەن, ءالى بايعا تيمەگەن تامارا! *التىنشى كەڭەس: قايىندارىڭا ارنالعان سوزدەر: قۇداي ۇرىپ كەتكەن, تۇندەلەتىپ قۇرىپ كەتكەن قۇ­رىمباي, قىلمىس الەمىنە باتىپ كەتكەن,  قاق شەكەدەن اتىپ كەتكەن جىندىباس جۇرىمباي, ميى اشىپ جۇرگەن, «ساقاليزم» بولىپ, كنب-دەن قاشىپ جۇرگەن ۇرىمباي! *جەتىنشى كەڭەس: قايىن اعالا­رىڭ­دى بىلاي اتا: سەمىز بولسا «دۋتىي» قايناعا, ارىق بولسا, «ۋح, تى...» قايناعا, پۇشىق بولسا «جارتىسى جەلىنگەن كارتوشكە» قايناعا, مىلجىڭ بولسا «سويلەۋگە ەرىنگەن» قايناعا... *سەگىزىنشى كەڭەس: كۇيەۋىڭمەن ۇرىسار الدىندا تاماعىڭدى قىرناپ ال, رەتى كەلسە, ەكى بەتىن تىرناپ ال, جاعىنا شاپالاقپەن سالىپ قال, ول شەرتىپ جىبەرسە, ەكى اياعىڭ اسپاننان كەلىپ, تالىپ قال! ايتپاقشى, دارىگەردەن «ۇرىپ سوقتى» دەگەن سپراۆكاڭدى الىپ قال! *توعىزىنشى كەڭەس: تىرناعىڭدى سوياۋداي ەتىپ وسىرە بەر, كەيىن كۇيە­ۋىڭ­نىڭ كوزدەرىن شۇقىپ الۋعا جا­رايدى, سوندا عانا اشۋىڭ تەز تارايدى... *ونىنشى كەڭەس: ەگەر مۇرنىڭا شىبىن كىرىپ كەتسە مىجي سالما, تازالىق كەرەك, ءبىر شەلەك سۋعا باسىڭدى باتىرىپ, ءبىر ساعات تۇرساڭ, مۇرىن ىشىندەگى شىبىن ءسوز جوق تۇنشىعىپ ولەدى. *ون ءبىرىنشى كەڭەس: ەنەڭ ەكى اۋىز ءسوز ايتسا, كۇيەۋىڭ كوزىن الارتسا, «توركىنىمە كەتەمىن!» دەگەن «نوتا» جىبەر. ءسويت تە, ۇيدەن شىعىپ كەت. ەگەر ەنەڭ ايالداماعا كەلمەسە, كۇيە­ۋىڭ «دوس بولايىق!» دەپ قولىن بەرمەسە, «توركىنىمە شىعارىپ سالۋعا جارامادىڭدار عوي!» دەگەن سىلتاۋمەن قايتىپ كەل! *ون ەكىنشى كەڭەس: كۇيەۋىڭە كۇن سايىن ماگنيت جالاتىپ تۇر. سوندا ول ساعان ماگنيتتەي جابىسىپ قالادى. ويبايلاعان كەڭەستەرىمنىڭ سيقى وسىنداي, قايسىسى بۇرىس, قايسىسى دۇرىس, ونى وزدەرىڭىز شەشەسىزدەر, اينالايىن قىزدار, سەندەر دە كە­لىن بولىپ ءتۇسىپ, كەمپىر بولىپ كەتەسىزدەر! مۇحتار شەرىم. شىمكەنت. سەريالدان سوڭعى «سوعىس» ولار  ۇلگى تۇتاتىن وتباسى ەدى. «شىركىن, ساتاي مەن ءساليمانىڭ بەرەكە بىرلىگى قانداي؟! قۇداي قوسقان قوساق اتانعاننان بەرگى قىرىق جىلدىڭ ىشىندە ءبىر-بىرىنە قاباق شىتىپ كورمەپتى...» دەگەن جۇرتتىڭ جىلى لەبىزدەرى ۇزىلمەگەلى قاشان. كەلە-كەلە كوز ءتيىپ كەتتى مە, الپىس جاسقا يەك ارتقان شاقتارىندا شاڭىراقتارىنان شۋ شىعا باس­تادى.  باسىندا باياۋ باستالىپ, الىسقا بارماي اياقتالۋشى ەدى. كەيىننەن جيىلەپ, جيىركەنىشتى سوزدەر تىزبەگى قاراڭعى تۇسە قويۋ­لانىپ, ءتۇن ورتاسىندا «توبە­لەس­كە» ۇلاسادى. «داۋدىڭ باسى داي­رابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەك­شى, ساتاي مەن ءساليمانىڭ «سوعى­سىنىڭ» باستى سەبەبى, كەشكى­سىن باستالاتىن تۇرىك سەريالى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر سياق­تى سەنبى, جەكسەنبىدە دەمالادى دا, دۇيسەنبىدەن جۇماعا دەيىن «كوتەرىلىس» مايدانىنا شىعادى. ادام قاتتى كۇشەنۋگە قايمى­عاتىن كوپ پاتەرلى ءۇيدىڭ قاڭىلتىر قابىرعالارىنان تۇنگى ايقاي تۇنىق ەستىلەدى. ەرىكسىز قۇلاق تۇرەمىز. – ەي, قاتىن, ەل قاتارلى كەشكى تاماعىمىزدى ىشەمىز بە, جوق پا؟ – ايقايلايتىنىڭدى ءبىلىپ, ەرتەرەك جاساپ قويدىم. ىدىسىڭدا قۇيۋلى, قاسىعىڭ قاسىندا, نانىڭ تۋراۋلى... – تۋرالىپ قال, تۋرالىپ قال­عىر! سول تۇرىكتىڭ كينوسىمەن بىرگە مۇردەم كەت, مۇردەم كەتكىر!..  اللا-اي, ەرلى-زايىپتىلار سياقتى شۇيىركەلەسىپ وتىرىپ شاي ءىشۋ جوق قوي... – ىشىڭدە كەتكىر-اۋ, ءومىر بويى سەنىڭ شايىڭدى قايناتىپ, قازانىڭدى كوتەرۋمەن كەلەمىن. ەندى ءومىرىمنىڭ كوبى كەتىپ, ازى قالعاندا كەشكىسىن ەكى ساعات كينو كورۋدى كوپسىنەسىڭ بە, قۋ شال... قازىر ءولىپ كەتسەڭ دە سەريال بىتپەي قاسىڭا جولامايمىن. – نيەتىڭ جامان سەنىڭ... شى­نىندا قازىر ءولىپ كەتسەم, انا تۇ­رىكتىڭ كينوسى بىتكەنشە ورنىڭنان قوزعالماسسىڭ, سۇمىراي... – ولگەننىڭ ارتىنان ولمەك جوق. سەريال بىتكەنشە ساسي قوي­ماسسىڭ, سودان كەيىندە جاماناتتى جەتكىزۋگە ۋاقىت تابىلار... – جاعىڭ قارىسسىن, جاعىڭ قارىسقىر! قىرىق جىل وتاسقان قوساعىڭدى ءبىر تۇرىك كينوسى ءۇشىن قۇرباندىققا شالايىن دەدىڭ, ءا!؟ اللا جازاڭدى بەرسىن, جالماۋىز نەمە... قانشاما جىل بولدى, وسى سەريالداردىڭ سوڭىنا تۇسكەنىڭە... ءار كەيىپكەردىڭ اتىن ءوڭىڭ تۇگىل تۇسىڭدە قايتالاپ توسەكتى تەپكىلەپ جاتقانىڭ, جارىمەس. ونىمەن قويماي, «باستى رولدەگى شال مەن جىگىت جاس قىزدارمەن ءجۇرىپ كەتتى... باستىق بولىپ تۇرعانداعى سەن سياقتى...» دەپ, قوڭىرسيسىڭ كەلىپ... – «مىڭ ءبىر ءتۇندى» كورگەنىڭدى ۇمىتتىڭ با؟.. «ونۋردىڭ شا­حا­ريزاداعا اقشا بەرىپ بىرگە تۇنەگەنىندە» كوزىڭ قانداي جاندى, سۇمىراي... وتكەنىڭ ەسىڭە ءتۇستى عوي, كارى بۇقا.... – مەنىڭ كورگەنىم سول ءبىر سە­رياسى عانا... – ساعان قاجەتىنىڭ ءوزى سول وقيعا بولسا.... قالعانىنىڭ كەرەگى نە... شال مەن كەمپىردىڭ «قاق­تى­عىسىن» كەلىنشەگىم قاتىش ەكەۋمىز قاتارلاسا تىڭداپ وتىرعانبىز.ءۇنسىز وتىرعان ايەلىمنىڭ استىنان سۋ شىققانداي ورنىنان ۇشىپ تۇرەگەلگەنى. – ەسىڭدە مە... «مىڭ ءبىر تۇن­دەگى» سول سەريالدى كورىسىمەن سەندە جوعالىپ كەتكەنسىڭ... ءالى كۇنگە دەيىن «شاحاريزادانىڭ كوزىن-اي!..» دەپ تامسانۋىڭنىڭ ءمانىسىن ەندى تۇسىنگەندەيمىن... سودان بەرى كەشكى سەريال كەزىندە تەلەديداردىڭ الدىنا مەنى تەلمىرتىپ قوياسىڭ دا, ەكى ساعات بويى جوعالىپ كەتەسىڭ. انا كورشى شال سياقتى نەگە تاماق سۇرامايسىڭ, ا؟.. – سەنى كينو ءلاززاتىنان ايىرمايىن دەپ... – نە... تۇك تۇسىنبەيتىن توپاس دەيمىسىڭ... انەكۇنى ەسىك الدىندا كورشى ايەلدەر جينالىپ تۇرىك كينوسىن تالقىلاپ تۇرعانىمىزدا استىڭعى قاباتتاعى قالجاننىڭ قاتىنى: «تۋرا سەريال باستالار كەزدە كۇيەۋىڭ كەردەڭدەي «كامريىنە» ءمىنىپ قاي جاققا كەتەدى وسى؟..» دەپ تاڭدانا قاراپ ەدى... ميسىز باسىما ەندى جەتتى. مەنىمەن تۇرعىڭ كەلسە بۇدان بىلاي كەشكى سەريالداردى كىرپىك قاقپاي قاتارلاسىپ كورەمىز... ۇيلەنەردە: «ومىردە قول ۇستاسىپ بىرگە جۇرەمىز, ولگەندە ءبىر مولادا جاتامىز...» دەگەن ۋادەڭدى ۇمىتپاعان شىعارسىڭ؟.. «ول ۋادەنىڭ كينوعا قانداي قاتىسى بار؟..» دەگەن سۇراعىم اي­تىلماي قالدى. تۇرىكتىڭ كينوسى دا تاۋسىلار تۇبىندە. شى­دايىن, ايتپەسە سەريالدان سوڭعى «سو­عىس­تىڭ» ۇزاققا سوزىلاتىن ءتۇرى بار. تۇرلىحان كارىم. تالدىقورعان. وتباسىنداعى «وشاعان» ايەلى كۇيەۋىنە: – جانىم, ماعان قۇندىز بورىك, تۇلكى تەرىسىنەن جا­سالعان جاعاسى بار تون, جىلان تەرىسىنەن تىگىلگەن سومكە, تۇيەنىڭ جۇنىنەن توقىلعان ورامال مەن ەشكى تەرىسىنەن جاسالعان كەۋدەشە ساتىپ الىپ بەرشى. – مەن سەنەن اقشا ايامايمىن, بىراق مەنىڭ «جانۋ­ار­لاردى قورعاۋ قوعامىنىڭ» مۇشەسى ەكەنىمدى ۇمىتپا. *  *  * كۇيەۋى: – شىركىن, اقىماقتاردىڭ ءبارىن جيناپ الىپ, الىس ءبىر ارالعا اپارىپ تاستاسا عوي... ايەلى: – قويشى, قايداعىنى ايتپاي, ول جاقتا نەڭ بار؟ مەن ءبارىبىر سەنسىز ءومىر سۇرە المايمىن... *  *  * ەرلى-زايىپتىلار كەزەكتى ەڭبەك دەمالىسىن جوسپارلاپ وتىر. ايەلى: – تىنىشتىقتى قالاي­مىن. ءبىر جاققا بارىپ دەم­الساق. بالالاردى اۋىلعا جىبە­رەيىك, يت پەن مىسىقتى كور­شىنىكىنە اپارىپ تاستايمىز... كۇيەۋى: – وندا مەن ۇيدە قالا بەرەمىن. – نەگە؟ – ماعان دا تىنىشتىق كەرەك... *  *  * – ءاللوۋ, قىمباتتىم, سەن قايداسىڭ؟ – ۇيدەمىن. ۇيىقتايىن دەپ جاتىرمىن. سەن قايداسىڭ؟ –  مەن دە سەن وتىرعان مەيرامحانادامىن... ءتۇپ جاقتا ءىشىپ وتىرمىن... مويىنداۋ ەڭبەك دەمالىسى اياقتا­لىپ, جۇمىسقا شىققان جىگىت ارىپتەستەرىنە: – ايتەۋىر, وسى جولى الاڭسىز دەمالدىم-اۋ دەيمىن. – تەڭىز جاعالاۋىندا بولىپ قايتتىڭ با؟ – جوق, ول جاققا ايەلىم مەن بالا-شاعامدى جىبەرىپ, ءوزىم ۇيدە بولدىم... * * * ستۋدەنت قىز پروفەسسورعا: – اعاي, قازىر عىلىمي جۇمىستى جازىپ, قورعاۋ جەڭىلدەدى مە؟ – ارينە, بۇرىن عىلىمي جۇمىس جازۋ ءۇشىن ستۋدەنتتەردى جۇمسايتىنبىز, قازىر ينتەرنەت بار. * * * ستۋدەنتتىڭ جەكە پاراقشاسىنداعى جازبادان: «ماحاببات ەر جىگىتتى قاتتى وزگەرتەدى ەكەن. امالسىزدان ساباقتى جاقسى وقىپ, كۇندە تاڭەرتەڭ قىرىنىپ, ش ۇلىقتى دا كۇن سايىن اۋىس­تىرادى ەكەنسىڭ...» * * * جاسى بىرازعا كەلگەن ەگدەلەۋ ايەل دارىگەرگە كورىنىپ جاتىپ: – مەديتسيناداعى جەتىستىك دەپ وسىنى ايت! جاس كەزىمىزدە وسىندا كەلسەڭ بىردەن شەشىن دەيتىن... ال قازىر ءتىلىڭدى كورسەتسەڭ بولدى جەتىپ جاتىر... – دەگەن ەكەن... «قاسقىر» كەلىن ءبىرىنشى  جىل قوي مىنەزدى كەلىن بوپ, كوزگە ءتۇستى ايتۋلى جان, كەرىم بوپ, تۋعان-تۋىس, اۋىل ۇيگە باۋىرمال, اعايىننىڭ اراسىنا «جەلىم» بوپ. ەكىنشى جىل تەبەگەندەۋ جىلقى بوپ, قار جاۋدىردى قاباعىندا بۇلتى كوپ. توركىن جۇرتى, ءوز بويىنان باسقانى, ادام-اۋ دەپ سىيلاسۋعا قۇلقى جوق. ءۇشىنشى جىل قويعا شاپقان قاسقىر بوپ, كۇندە ويباي, ۇستاتپاي ءجۇر قاشقىن بوپ. «نە موگۋ...» دەپ اجىراستى اقىرى, كەلىن ەمەس ناعىز قارا باسقىر بوپ. ءازىربايجان قونارباەۆ. ماڭعىستاۋ وبلىسى. ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر