قىل ۇستىندەگى قىز تاعدىر

ايگۇل اتا-اناسىنىڭ ۇكىلەگەن ءۇمىتى ەدى. كوزىنىڭ اعى مەنەن قاراسىنداي ءبىر قىز, ءبىر ۇلدى اتا-اناسى بارىن سالا باعىپ-قاقتى, جەتكىنشەكتەرىنىڭ جولىنا جانىن ايتا ءجۇ­رىپ جەتكىزدى. ايگۇل تامىلجىعان كوكتەم گۇ­لىندەي قۇلپىرا بويجەتتى. مەكتەپتى ءۇز­دىك ءبىتىرىپ, قۇربىلارىنىڭ الدى بولىپ, جوعا­رى وقۋ ورنىنا ءتۇستى. كەلبەتىنە كوركى ساي, اقى­لىنا ءبىلىمى ساي, تال بويىنان ءبىر ءمىن تاپپاس بويجەتكەن ءۇشىنشى كۋرستا كۇرت وزگەردى. سانقوي بويجەتكەندەر قىزىعا قارايتىن ۇلدە مەن بۇلدەسىن سىرىپ تاستاپ, قارا­پا­يىم ماتادان تىككەن, ەتەگى جەر سىزعان كوي­لەك كيدى. اۋزى-مۇرنىن تۇمشالاپ, باسىنا قوس-قابات ورامال (حيدجاب) شالدى. لەكتسيادان كەلگەن سوڭ ۇزاقتى كۇن قاراكولەڭكە بولمەگە قامالىپ, الدەبىر ۋاعىزداردى جاتتاپ, مۇلگىپ وتىراتىندى شىعاردى. قاناش قىزىنىڭ بۇل قىلىعىنان قاتتى شوشىندى. سانياعا سان رەت ەسكەرتۋ جاساپ, ايگۇلدى رايىنان قايتارۋدى تالاپ ەتتى. ءسانيانى بىلاي قويىپ ءوزى دە جالعىز قىزىنا ولەردەگى ءسوزىن ايتىپ, قانشا اقىل-كەڭەس بەرسە دە ايگۇل العان بەتىنەن قايتپادى. جاقىندا قاناش قىزىنىڭ تۇرمىس قۇرا­تىنىن حابارلاپ, تويعا شاقىردى. قاناش­تىڭ كوڭىلسىز كۇيىنەن كوڭىلىمىز قىلپ ەتسە دە, كوز الدىمىزدا وسكەن ايگۇلدىڭ قىزىعىنان قاعىس قالا الماي قاراقويىنعا تارتتىق. اۋىل كلۋبىنىڭ كەڭ زالىندا توي ءمازىرىنىڭ ىرىمى جاسالىپ جاتىر. مەشىتتە نەكە قيۋ ءراسىمىن جاساپ كەلگەن جاستار تورگە وزدى. بەتاشار ايتىلمادى. ۇز­ىن اق كويلەك, اق حيدجاب كيگەن ايگۇلدىڭ بەت-ءجۇزى اق ماتامەن تۇمشالانىپ تاستاپتى. تىزەگە دەيىن توگىلگەن ۇزىن جەڭنەن قولدا­رىنىڭ ۇشى دا كورىنبەيدى. قيىلعان قاس, قا­راقات كوز, قىر مۇرىن, ايداي ءجۇزىن جۇرتتان جاسىرعان جاس كەلىننىڭ اققا ورانعان قۇل سۇلباسىنا قاراپ, «اتتەڭ-اي» دەدىك. ايگۇل­دىڭ قاسىندا بالاعى توبىقتان جوعارى تىر­تىي­عان اق شالبار, سۇر بەشپەنت, اق تاقيا كي­گەن, يەگى مەن ەكى جاعىن ۇرپيگەن سيرەك قارا ساقال باسقان جاس جىگىت كەلەدى. كۇيەۋ بالامىز وسى ەكەن. كوڭىل شىركىن قۇلازىپ سالا بەردى... توي ىشىمدىكسىز وتەدى ەكەن. نەسى بار؟! اۋەزدى ءان, كۇمبىرلى كۇي مەن كوڭىلدى بيگە ۇل­اسقان مۇنداي تالاي تويلاردى كورىپ ءجۇرمىز. اساباسى كەلىسسە, ءان مەن جىردان شاشۋ شا­شىپ, تويدى دۇرىلدەتىپ-اق وتكىزۋگە بولادى. بۇل تويدىڭ اساباسى دا توبىقتان جوعارى تىلتيعان شالبار كيگەن ساقالدى ءدىندار­لار­دىڭ ءبىرى ەكەن. جيىن باسقارعاننان گورى جي­نالعانداردىڭ كيىم كيىسىن, ءجۇرىس-تۇرىسىن مىنەپ, ءجون-جوسىق ايتۋى كوبەيىپ كەتتى. اۋزى جابىلمايتىن اسابا اسقىنىپ با­رادى. بارا-بارا ءتىپتى, توي تاقىرىبىن جيناپ قويىپ, تىكەلەي ءدىني ءدارىس بەرۋگە كوشتى. مىنا ءبىر توي داستارقانىندا وتىرعان جۇرت مۇشريفتەن ءدارىس الۋعا كەلگەن مۇريتتەرى سياقتى. ونىڭ ۇزىن-سونار ۋاعىزىنان ۇققا­نىمىز, وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبارىمىز كۇپىر­لىكپەن كۇن كەشكەن كۇناھارلار ەكەنبىز... امال قانشا, تويدىڭ شىرقىن بۇزا الماي ءتوزىپ-اق وتىرمىز. قاناش پەن ءسانيا بولسا, ءتىپتى ءمۇجىلىپ قالىپتى. مويىندارى سالبى­راپ, كوزدەرىمەن جەر شۇقىپ, باستارىن كو­تە­رە الار ەمەس. باۋىر ەتى بالالارىن شىرما­عان سۇمدىقتىڭ سالماعىمەن ەزىلىپ, قۇر ءسۇل­دەرلەرى وتىر. قۇلاقتارىنىڭ قۇرىشى قانار تىڭداۋ­شىلارىن ەندى تاپقانداي تىپىرشىعان اسابا كەلەسى ءسوز كەزەگىن كۇيەۋ بالا – ەراسىلدىڭ بىرگە وقىعان كۋرستاستارىنا بەرىلەتىنىن حا­بارلادى. ورتاعا تاعى دا توبىقتان جوعارى تىرتيعان قىسقا شالبار كيگەن, سۇرقاي بەشپەنتتى, بۇقارا تاقيالى ءتورت-بەس قابا ساقال جىگىت شىقتى. ولار كەزەك-كەزەك ميكروفونعا جارماسىپ, ەكى جاسقا جۇرەكجاردى تىلەك اي­تۋدىڭ ورنىنا, بىرىمەن ءبىرى جارىسا ۋاعىز ايتىپ كەتتى. ۋاعىزدارىنىڭ سيقى: ۇزاق جىل­دار بويىنا كوممۋنيستىك يدەيامەن ۋلانعان سانامىز ەندى باتىستىڭ بۇزاقى دوگمالا­رى­مەن بۇزىلا باستاپتى. بالالارىمىزدى با­ليعاتقا جەتپەي ءدىني ۋاعىزدارمەن سۋسىن­دا­تۋى­مىز كەرەك. مۇسىلماننىڭ ءومىر سالتى قۇران قاعيدالارىنان قۇرىلۋ كەرەك. ايەل­دەر ەرلەردەن تومەن, سوندىقتان قىز بالالار باليعاتقا تولعاننان كەيىن بەت-ءجۇزىن تۇمشا­لاپ جۇرۋلەرى كەرەك دەگەندەرگە سايادى. شىدام شەگىنە جەتتى, ءتوزىم تاۋسىلدى. شيرىعىپ-اق بارامىز. كەنەت... – توقتات! قىزىل يەكتەرىڭە شىققان بەس تال ساقالدارىڭدى بۇلداماي, توقتات ەندى! – دەپ قاناشتىڭ ۇلكەن جەزدەسى التىكەن اعا­مىز ورنىنان اقىرا اتىپ تۇردى. – ءدىن جو­لىن قۋىپ, مۇسىلماننىڭ كوسەگەسىن كو­گەر­تەتىن مىنا سەندەر مە؟! سوندا نەمەنە, ءبىز ءدىنسىز بولىپپىز با! كەشەگى قىلىشىنان قان تامعان قىزىل يمپەريا تۇسىندا دا قا­لا­داعى جالعىز مەشىتكە بارىپ, ءبىتىر-سادا­قا­مىزدى بەرەتىنبىز. اللانىڭ اق جولىمەن ءجۇ­رىپ, باقيلارىمىزدى ارۋلاپ, اتا-بابا­مىز­دىڭ باسىنا بارىپ, دۇعا قايىراتىنبىز. ۇلكەنىمىزدى ارداقتاپ, كىشىمىزدى ايالايتىن­بىز. قىزىمىزدى قادىرلەپ, كەلىنىمىزدى قۇر­مەتتەيتىنبىز. ءدال سەنىڭ دىنىڭدەي جاڭا تۇسكەن جاس كەلىندى ءبۇيتىپ قورلاپ كورگەنىمىز جوق. بەسىكتەن بەلدەرىڭ شىقپاي جاتىپ, ۋاعىز­شىل بولىپ كەتىپسىڭدەر عوي, تۇگە. ۇلكەن تۇرىپ, كىشى سويلەگەننەن بەز. ۇيالمايسىڭدار ما, مىنا وتىرعان حالىقتان. الدىمەن ءدىنىڭدى تۇزەپ, وڭ مەن سولىڭدى ايقىنداپ ال. قاي دىنگە ۇيىدىڭ, قايدا باراسىڭ؟! ءاي, قۇدا, تويلاۋعا شاقىردىڭ با, قورلاۋعا شاقىردىڭ با؟ تىي, مىنا دۇمشەلەرىڭدى. تۇرعىز انا جاس كەلىندى, بەتىن اش! بالامىزدىڭ ماڭ­دايىنان ءسۇيىپ, اق جول تىلەيىك... التىكەن اعا ەكى جاسقا شىنايى تىلەك ايتىپ, جاس وتاۋعا ارناعان سىيلىعىن اتادى. اسابا جاس كەلىندى ورتاعا شىعارىپ, بەتىن اش­تى. اق جامىلعىمەن تۇمشالانعان اي­گۇل­دىڭ اققۇبا ءجۇزى قىزارىپ باتقان كۇن الا­ۋىنداي الابۇرتىپ كەتىپتى. اۋا جەتپەي تى­نىسى تا­رىل­عانداي اۋىر كۇرسىندى. قاراقات كوز­دەرى ءبىر عانا جالت ەتىپ, ايقاسقان كىرپىكتەرى­نەن ۇزىلگەن جاس تامشىلارى سورعالاپ كەتتى. «ايگۇل-اۋ,جالىن جاستىعىڭدى شۇبەرەك­پەن تۇمشالاپ, العاشقى قىزىعىڭدى حيدجابپەن تۇنشىقتىرعانىڭ قالاي؟ نە كۇن تۋدى باسىڭا؟». بويجەتكەننىڭ جۇمباق ءجۇزى وسىنداي سانسىز سۇراعىمدى جاۋاپسىز قال­دى­رىپ, جىبەك ورامالداردىڭ قالقاسىندا كومەسكىلەنە بەردى... اقيقاتىندا ءبىز ەلىكتەگىش حالىقپىز عوي. دۇنيەنىڭ دۇرمەگىنە تەز-اق بەيىمدەلىپ كەتەمىز. تالايلاردىڭ تاڭسىعىن تالعاماي تاتا­مىز دەپ تاڭداي كۇيدىرگەن كۇندەرىمىز دە از ەمەس. سانامىز بوساي سالىسىمەن جاپپاي دىنگە دەن قويدىق. اسىرەسە, جاستارىمىزدىڭ قارقىنى قاتتى. ارينە, يماندىلىقتى تۋ ەتىپ, مۇسىلماندىقتىڭ ءداستۇرلى حاق جولى­مەن جۇرسە, قۇبا قۇپ. بىراق كەشەگى قاتال كەڭەستىك يدەولوگيادان بوساعان كەڭىس­تىگى­مىزدە «جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاق­تاي» قاپتاعان ءدىني اعىمداردىڭ قايسىسى دۇرىس, قايسىسى بۇرىس؟! سونى تالعاي الا­مىز با, اسىرەسە, دۇنيەتانىمى تولىقپاعان اسەرشىل جاستارىمىز تۋرا ءدىندى تاڭداي الا ما؟ ماسەلەن, «حيزبۋت – ءتاحريردىڭ» ىقپا­لىنا تۇسكەن جاستارىمىز دا از ەمەس. ال «حيزبۋت – تاحرير» ءدىني اعىم ەمەس, العاش­قىدا ءوز جەرلەرىن يزرايلدەن قايتارىپ الۋدى كوكسەگەن پالەستينالىق ارابتار قۇر­عان بەيرەسمي ءدىني-ساياسي پارتيا ەكەنىن, بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – بيلىككە جەتۋ, ياعني بۇكىل مۇسىلمانداردى ءبىر حاليفاتقا بىرىكتىرۋ ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سىن­دار­لى ون جىل» اتتى ەڭبەگىندە «ەكى نارسەدەن – ءدىني دۇمشەلىك پەن ءدىني فاناتيزمنەن ساق­تا­نۋ كەرەك» دەپ ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. ەندەشە, ءار وتباسى ۇل-قىزدارىنىڭ ابايسىزدا ادا­­سىپ كەتپەۋىن قاداعالاسا, تانىم-ءتۇسى­نى­گىنىڭ دۇرىستىعىنا كەپىلدىك بەرەتىندەي ءتار­بيەل­ە­سە دەيمىز. دۋالى اۋىز اقساقا­لى­مىز ءومىر­بەك بايگەلدي ايتقانداي «جاقسى مەنەن جا­ماننىڭ اراسىن اجىراتايىق». («قا­زاعىم قايدا باراسىڭ؟» «ەگەمەن قازاقستان»). قال­تالىلارىمىز مەشىت سالۋدان جارىسقا ءتۇس­پەي, مەكتەپ سالسا, ءتالىمدى تاربيە ۇياسى – با­لاباقشا تۇرعىزسا. يباسى جوق ەلدىڭ يمانى دا بولمايتىندىعىن ۇمىتپاساق ەكەن دەيمىز. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.