تەكسەرۋ تالابى – تەگەۋرىندىلىك

ەسەپ كوميتەتىنىڭ باقىلاۋ ءىس-شارالارى وڭىرلەرگە بولىنەتىن ترانسفەرت كولەمىنىڭ ۇلعايعانىن كورسەتەدى. الايدا, اتالعان قاراجات ءاردايىم ءتيىمدى پايدالانىلا بەرمەيدى. جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىن ۇتىمدى پايدالانۋدا وڭىرلەردەگى سىرتقى مەملەكەتتىك اۋديت ورگاندارى – تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ ءرولى ەرەكشە. مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تۇراقتى كوڭىل ءبولۋىنىڭ ارقاسىندا تەكسەرۋ كوميسسيالارى قالىپتاسۋ جىلدارىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ ۇتىمدى پايدالانىلۋىنا ۇلەس قوسقان تولىققاندى قۇرىلىمدارعا اينالدى. تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ مەملەكەتتىك ورگان رەتىندە قالىپتاسۋى جانە وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىندا قابىلدانعان «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ ولاردىڭ قىزمەتىنە اسەرى جونىندە ەسەپ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ەرلان تۇرلىبەكوۆپەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – ەرلان قابىكەن ۇلى, «مەم­­­­­لەكەتتىك اۋديت جانە قار­جىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ­دى قابىلداۋ تەكسەرۋ كوميس­سيالارىنىڭ قىزمەتىنە قالاي اسەر ەتتى؟ ەسەپ كوميتەتى ولار­دىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋدى ال­دا­عى ۋاقىتتا دا جالعاستىرا ما؟ – ەڭ الدىمەن, زاڭدا مەملە­كەتتىك ءاۋديتتىڭ سىرتقى جانە ىشكى بولىپ بولىنگەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سىرتقى ءاۋديتتىڭ نەگىزگى ءمىن­دەتى – ۇلتتىق رەسۋرستاردىڭ ءتيىمدى پايدالانىلۋىن باعالاۋ. بۇل ماسەلەلەرمەن ەسەپ كوميتەتى جانە وڭىرلەردىڭ تەكسەرۋ كوميسسيالارى اينالىساتىن بولادى. ىشكى ءاۋديتتى ىشكى مەملەكەتتىك اۋديت جونىندەگى ۋاكىلەتتى ورگان, سونداي-اق, ورتالىق مەملەكەتتىك جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ ىشكى اۋديت قىزمەتى ءجۇر­گىزەدى. تەكسەرۋ كوميسسيالارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىلىمىزعا كەلسەك, ەسەپ كوميتەتى تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا ادىستەمەلىك كومەك كورسەتۋدى بۇرىنعىسىنشا جالعاستىرادى. ءبىز تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا ءار­دايىم قولداۋ ءبىلدىرىپ, ولارعا اقپاراتتىق, كونسۋلتاتسيالىق كومەك كورسەتىپ, قىزمەتىنە وزىق ستاندارتتار ەنگىزدىك. بۇعان قوسا, جىل سايىن بىرلەسكەن باقىلاۋ ءىس-شارالارىن (اۋديتورلىق ءىس-شارالاردى) جۇرگىزىپ وتىرامىز, بۇل تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ەسەپ كومي­تە­تىندەگى ارىپتەستەرىنەن پراك­تي­كالىق تاجىريبە الۋعا, قويىلعان مىندەتتەردى بارىنشا ساپالى شەشۋگە, ياعني قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ءبىز ەسەپ كوميتەتىنىڭ اق­پاراتتىق جۇيەسىن تەكسەرۋ كو­ميسسيالارىنىڭ اقپاراتتىق جۇيە­لەرىمەن ينتەگراتسيالاۋ جۇ­مىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز, سىرتقى مەملەكەتتىك اۋديت ءما­سەلە­لەرى بويىن­شا قاجەتتى اق­پاراتپەن الماساتىن بولامىز. زاڭنىڭ قا­بىلدانۋىنا وراي, بىزگە تەكسەرۋ كوميسسيالارى ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساعان كەزدە ولاردىڭ مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋ بويىنشا قوسىمشا قۇزىرەت بەرىلدى. سونىمەن بىرگە, پرەزيدەنت اكىم­شىلىگىنىڭ كەلىسۋى بويىن­شا ەسەپ كوميتەتى تەكسەرۋ كوميس­سياسىنىڭ توراعاسىن تاعايىنداۋ جانە بوساتۋ جونىندە وڭىرلەردىڭ ءماسليحاتىنا ۇسىنىم ەنگىزەدى. – تەكسەرۋ كوميسسيالارى – ءبۇ­­گىنگى تاڭدا سىرتقى مەم­لە­كەتتىك ءاۋديتتىڭ تولىققاندى ور­گاندارى. ولار قالاي دامىپ جا­تىر؟ وسىدان بىرنەشە جىل بۇ­رىن ەسەپ كوميتەتى ولاردىڭ قىز­مەتىن سىناعانى ەسىمىزدە... – مەن ۋاقىتتىڭ سىن-تەگەۋ­رىندەرىنە جاۋاپ بەرىپ, جۇكتەلگەن فۋنكتسيالاردى ءتيىمدى ورىنداۋ ءۇشىن كەز كەلگەن مەملەكەتتىك ورگان ءوز قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە, جۇ­مىستىڭ جاڭا ادىستەرىن قولدانۋعا, ياعني ءبىر ورىندا تۇرماۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. شىنىمەن دە, ەسەپ كوميتەتى بۇرىن تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا قاتىستى ەلەۋلى ەسكەرتۋلەر ايتتى. قىزمەتتى ۇي­ىم­داستىرۋداعى پروبلەمالار, بىلىكتىلىگى جوعارى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قىزمەتكەرلەر سا­­نىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ جۇ­مىس ءتارتىبىن جانە ونى ۇيىمداس­تى­رۋدى رەگلامەنتتەيتىن اي­قىن نور­ماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازا­سى­نىڭ جاسالماعاندىعى تۋرالى ايتقانىمىز راس. بۇعان قوسا, تەكسەرۋ كوميسسيالارى سىرت­قى قارجىلىق باقىلاۋدىڭ تو­لىق­­قاندى ورگاندارى ەمەس, تەك ءماسليحات اپپاراتىنىڭ قۇرامىندا عانا بولاتىن. بۇل رەتتە تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى دەپۋتاتتار ىشىنەن سايلانىپ, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋعا جانە بە­كىتۋگە قاتىساتىن, سونىمەن قا­تار, باقىلاۋ ورگانىنىڭ باسشىسى رەتىندە بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى قورىتىندى دايىندايتىن. مۇنداي شارتتاردا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنىڭ تولىق­تىعىن, تيىمدىلىگىن ساپالى باقىلاۋ جانە وبەكتيۆتى باعالاۋ تۋرالى ءسوز بولۋى مۇمكىن ەمەس ەدى. جاعداي 2011 جىلى تۇبەگەيلى وزگەردى. مەملەكەت باسشىسى 2011 جىلعى 2 مامىردا «وڭىرلەردە سىرت­قى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ ورگاندارىن جەتىلدىرۋ تۋرالى» № 67 جارلىققا قول قويدى. وبلىستاردا, استانا جانە الماتى قالالارىندا دەربەس مەملەكەتتىك مەكەمەلەر – ماسليحاتتارعا ەسەپ بەرەتىن تەكسەرۋ كوميسسيالارى قۇرىلدى. ايتپاقشى, اعىمداعى جى­لى وڭىرلەردە تەكسەرۋ كوميسسيا­لارىنىڭ قۇرىلعانىنا 5 جىل تولادى. تەكسەرۋ كوميسسيالارى قۇرىلعاننان بەرى ولاردىڭ قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ءرولىن كۇشەيتۋ بويىنشا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلدى. جاعدايدى پايدالانا وتىرىپ, تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن شاعىن دا بولسا, اسا ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن ءتول مەرەكەلەرىمەن قۇتتىقتاعىم كەلەدى. جۇمىس ىستەگەن قىسقا مەر­زىم ىشىندە تەكسەرۋ كوميسسيالارى سىرتقى مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ تولىققاندى, تاۋەلسىز ورگاندارى بولىپ قالىپتاسقانىن, ولاردىڭ قىزمەتى ناتيجەلى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن, 2015 جىلى تەكسەرۋ كوميسسيالارى ۇستەمە باقىلاۋدى قوسا العاندا, 3 243 باقىلاۋ نىسانىن تەكسەردى. ولار انىقتاعان بۇزۋشىلىقتاردىڭ جالپى سوماسى 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,4 ەسەگە ۇلعايىپ, 780,0 ملرد.-تان استام تەڭگەنى قۇرادى. قال­پىنا كەلتىرۋگە (وتەۋگە) جاتاتىن قاراجاتتىڭ 135,3 ملرد. تەڭ­گەسى نەمەسە 96%-ى بەلگىلەنگەن مەر­زىمدەردە قالپىنا كەلتىرىلدى. – وسى ساپالى جاڭالىقتار جەر­­گىلىكتى دەڭگەيدە سىرتقى با­قىلاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا قانشالىقتى اسەر ەتتى؟ – قابىلدانعان شارالار ار­قىلى تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ پارمەندى جانە ناتيجەلى باقىلاۋ جۇرگىزۋى ءۇشىن قاجەتتى بارلىق شارت­تاردىڭ جاسالعانىن اتاپ ءوت­كەن ءجون. جەرگىلىكتى جەرلەردە سىرتقى باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ مارتەبەسىن زاڭنامالىق تۇرعىدان ايقىنداۋ, تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامى مەن قىزمەت ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋ راسىمدەرى ولاردىڭ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىنا تىكەلەي تاۋەلدىلىگىن جويدى. تەكسەرۋ كوميسسيالارىنا جەتكىلىكتى قىزمەتكەرلەر سانى بەرىلدى. جالپى العاندا, تەكسە­رۋ كوميسسيالارىنا قاتىستى زاڭ­­­نامانى جەتىلدىرۋ جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى باقىلاۋمەن تولىق قام­تۋعا ايتارلىقتاي سەپتىگىن تيگىزدى. سوندىقتان دا, 2005 جىلعى جانە قازىرگى تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق جەر مەن كوكتەي دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىن. بۇگىنگى تاڭدا تەكسەرۋ كوميسسيالارى مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ تولىققاندى قۇرامداس بولىگى بولىپ تابىلادى. ولار انىقتاعان بۇزۋشىلىقتار كولەمى جىل وتكەن سايىن ارتىپ كەلەدى. – قاجەتتى نورماتيۆتىك بازا­نىڭ قابىلدانۋمەن تەكسەرۋ كو­ميسسيالارىنىڭ بارلىق قيىن­شىلىقتارى شەشىلدى مە؟ – تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قىزمەتىندە قيىنشىلىق قال­مادى دەپ ايتا قويۋ قيىن. بۇل رەتتە وتكەن جىلدار ىشىندە تەك­سەرۋ كوميسسيالارىنىڭ قىز­مەتىن جەتىلدىرۋ بويىنشا بىرقاتار ءىس-شارالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلعانىنا توقتالسام با دەيمىن. بۇگىنگى تاڭدا تەكسەرۋ كوميس­سيالارىنىڭ قىزمەتى ءۇشىن ساپالى نەگىز جاسالدى. اتالعان ءوز­گەرىستەر مەملەكەتتىك ءاۋديتتىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋدىڭ تەك كەزەكتى ساتىسى بولىپ تابىلادى. ونى ەڭ ۇزدىك الەمدىك ستاندارتتارعا سايكەستەندىرۋ ءۇشىن الدا ءالى كوپ­تەگەن جۇمىستار جۇرگىزۋ قاجەت. قازىر «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭ نورمالارىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى زاڭعا تاۋەلدى اكتى­لەردى ازىرلەۋمەن اينالىسىپ جاتىرمىز. سونداي-اق, 2011 جىلى سىرت­قى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقى­لاۋ ورگاندارىنىڭ ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلعانىن اتاپ وتكەن ءجون. كەڭەس وتىرىستارىندا ءبىز بارلىق تەكسەرۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارىمەن بىرگە پروبلەمالاردى تالقىلاپ, ولاردى شەشۋ جولدارىن ىزدەستىرەمىز. «مەملەكەتتىك اۋديت جانە قار­جىلىق باقىلاۋ تۋرالى» زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى, ءۇي­لەستىرۋ كەڭەسى بۇرىنعىداي تەك سىرتقى ەمەس, سونىمەن بىرگە, مەم­لەكەتتىك ءاۋديتتىڭ جانە قار­جىلىق باقىلاۋدىڭ بارلىق ورگاندارىن بىرىكتىرىپ, ونىڭ شەشىمدەرى مەملەكەتتىك اۋديت جانە قارجىلىق باقىلاۋدىڭ بارلىق ورگاندارىنىڭ ورىنداۋى ءۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلادى. – ەرلان قابىكەن ۇلى, بي­ىل­عى جىلى ەسەپ كوميتەتى دە مە­رەي­تويىن اتاپ وتەدى. ءارىپ­تەس­تە­رىڭىزگە قانداي تىلەك ايتاسىز؟ – ءيا, اعىمداعى جىلعى 19 ساۋىردە ەلىمىزدە مەملەكەتتىك اۋ­ديتتىڭ جوعارى ورگانىنىڭ قالىپ­تاسقانىنا 20 جىل تولادى. 1996 جىلى مەملەكەت باس­شى­سىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان ەسەپ كوميتەتى, رەسپۋبليكانىڭ سىرتقى مەملەكەتتىك قارجىلىق باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ نەگىزىنە اينالدى. قالىپتاسۋ جانە دامۋ جىلدارى ىشىندە وراسان زور قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالىپ, تريل­ليونداعان تەڭگەلەر بيۋدجەتكە قايتارىلدى. قازىر ەسەپ كوميتەتى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ تاۋەلسىز ورگانى بولىپ تابىلادى, بيۋدجەت قاراجاتىنا ءتيىمدى مەملەكەتتىك اۋديت جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى بارلىق وكىلەتتىكتەرگە يە. ارىپتەستەرىمدى وسى اتاۋلى مە­رەكەمەن شىن جۇرەكتەن قۇت­تىق­ت­ايمىن. ەسەپ كوميتەتىنىڭ بار­لىق قىزمەتكەرلەرىنە زور دەن­ساۋلىق, جاقسىلىق, وسىناۋ كۇر­دەلى دە كوپ ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن جۇمىستارىندا جاڭا كاسىبي تابىس­تار تىلەيمىن! اڭگىمەلەسكەن سەيفوللا شايىنعازى, «ەگەمەن قازاقستان».