قازاق ادەبيەتى ورنى تولماس اۋىر قازاعا دۋشار بولدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 قاڭتارىندا 73 جاسقا قاراعان شاعىندا كورنەكتى اقىن وتەجان نۇرعاليەۆ ءدۇنيەدەن ءوتتى.
ول 1938 جىلى 15 تامىزدا اقتوبە وبلىسى, بايعانين اۋدانىنىڭ “اقجار” ۇجىمشارىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1964 جىلى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. 1964–1968 جىلدارى جارقالا ورتا مەكتەبىندە مۇعالىم, 1968–1972 جىلدارى «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان»), «قازاق ادەبيەتى» گازەتتەرىندە ءتىلشى, سونان كەيىن «جالىن» باسپاسىندا رەداكتور بولىپ قىزمەت اتقارعان. قازاق تەلەۆيزياسىندا ۇزاق جىلدار جەمىستى جۇمىس جاسادى.
ادەبيەتكە تۋمىسى بولەك, تالانتتى جىرلارىمەن كەلگەن وتەجان نۇرعاليەۆ ءا دەگەننەن-اق ولەڭ سۇيەر قاۋىمنىڭ سۇيىكتى اقىندارىنىڭ بىرىنە اينالا ءبىلدى. ونىڭ اساۋ جىرلارى وزىندىك بوياۋ, تىڭ ءۇن, توسىن مىنەزىمەن ەرەكشەلەنىپ, پوەزيامىزعا سونى لەپ, جاڭا تىنىس قوستى.
الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا جارىق كورگەن تۇڭعىشى – «مەنىڭ ماحابباتىم» جيناعىنان باستاپ ونىڭ قالامىنان شىققان «اق ءنوسەر», «نوسەردەن كەيىن», «اي استىندا اقبوز ءۇي», «قايىڭدى توعاي», «تىنىشتىق», «افينا مەكتەبى», تاعى باسقا جىر كىتاپتارى, ال سۇراپىل سوعىس جىلدارىنىڭ ءتىرى, كوركەم شەجىرەسىندەي «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» باللادالارى ادەبيەتىمىزدىڭ التىن قورىنا قوسىلعان قۇندى تۋىندىلار ەكەنى ءسوزسىز.
ءو.نۇرعاليەۆ ەل الدىنداعى وسىنداي ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان.
الاش جۇرتىنىڭ ايتۋلى اقىندارىنىڭ ءبىرى, حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, ارىپتەسىمىز وتەجان نۇرعاليەۆتىڭ جارقىن بەينەسى ەل جۇرەگىندە ساقتالادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى بايلانىس جانە اقپارات مينيسترلىگى , قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى.
* * *
ءوزى ولگەنمەن, ولەڭى ولمەيدى
وتەجان نۇرعاليەۆ قازاقتىڭ وتە سيرەك قايتالاناتىن, تالانتتى اقىندارىنىڭ ءبىرى ەدى. مەن ونىمەن ۋنيۆەرسيتەتتە بىرگە وقىدىم. ءسويتىپ, وتەكەڭنىڭ جاسى ۇلكەنىرەك بولسا دا, كۋرستاس قۇربىلاستارىنىڭ قاتارىندا ءجۇردىم. تالاي رەت جولساپارلارعا بىرگە شىقتىق. قوستاناي وبلىسىندا, ودان اقتوبەنىڭ بايعانين اۋدانىندا بولاتىنبىز. ادەبيەتكە اركىم ءارتۇرلى كەلەدى عوي, بىرەۋ جايلاپ, بىرتىندەپ كەلەدى, بىرەۋ بەت قاراتپاي ەكپىندەپ كەلەدى. ال وتەجان ادەبيەتكە بىردەن قالىپتاسقان اقىن بولىپ كەلدى. ۇمىتپاسام, العاشقى كىتابىنا ايتۋلى اقىن قۋاندىق شاڭعىتباەۆ العىسوز جازىپ, باتا بەردى. سودان كەيىن بۇل اقىن ءار جيناق سايىن قارىشتاپ وسۋمەن بولدى. ونىڭ «سوعىستىڭ سوڭعى جازى» دەگەن تسيكل ولەڭدەرى وتە ءبىر ءومىرشەڭدىگىمەن, ءومىر كورىنىستەرىن بەرۋدەگى شىنايىلىعىمەن, پوەتيكالىق ورىنداۋ شەبەرلىگىمەن قۇبىلىس بولدى دەسەم, قاتە ايتپاسپىن. بۇل تۋرالى ساعات ءاشىمباەۆ كەزىندە جاقسى ماقالا جازعانى ەسىمدە. وتەكەڭنىڭ ءوزى مىنەزى كەيدە شالكەم-شالىستاۋ, اساۋلاۋ اقىن بولاتىن. وسى جاعدايىن مەن ءتۇسىنۋشى ەدىم, ءوزى ارتىقتاۋ كەتىپ بارا جاتسا, ايتقانىمدى تىڭداۋشى ەدى. ءبىرىمىزدى ءبىرىمىز قاتتى سىيلايتىنبىز. ماعان ارناپ ءبىر ەمەس, بىرنەشە ولەڭ دە جازدى. كۇلاش جەڭگەي ەكەۋى قوس اققۋداي جاراسىپ, جۇبىن جازباي بىرگە جۇرگەندە قىزىعاتىنبىز. ايەلى قايتىس بولعاننان كەيىن وتەكەڭ قاتتى جۇدەپ, قامىعىپ, كۇيرەپ قالدى. كۇلاشتىڭ قازاسىنا كوڭىل ايتا بارعاندا: «ماعان ءۇي بەرىپ, جاعدايىمدى جاساعان يمانعالي تاسماعامبەتوۆ, ال مىنەزىمدى تۇسىنگەن سەنسىڭ, ءسابيت», دەپ ايتقانى بار ەدى ارقالى اقىننىڭ. وتەجانداي ۇلكەن اقىننىڭ ءوزى ولگەنمەن, ولەڭى ولمەيدى. ول قازاق ادەبيەتىنەن ويىپ تۇرىپ ورنىن العان ايتۋلى اقىن. قوش بول, دوسىم! جاتقان جەرىڭ جايلى بولسىن!ءسابيت دوسانوۆ, جازۋشى.
* * *
قوش بول, دوس – قۇرداس, زامانداس
تۇندەلەتىپ عازيزبەك ءتاشىمباي: «وتەجاننان ايىرىلىپ قالدىق!» دەپ تەلەفون سوقتى. سونىڭ الدىندا عانا, ءتورت-بەس كۇن بۇرىن سول عازيزبەك تاعى دا تەلەفون سوعىپ, ءبىر كەزدە وقۋعا بىرگە تۇسكەن, ىشىندە وتەجان دا بار, ءبىر توپ قۇربى-قۇرداسىنىڭ باسىن قوسىپ, قوناقاسى بەرگەلى جاتقانىن ايتىپ, مەنىڭ دە بىرگە بولۋىمدى قالاعان. ونىڭ ويىن قۇپتاي تۇرا, نيەتىن قولداي تۇرا مەن الدەنە سەبەپتەن بارا الماي قالعانمىن. ەندى مىنە, مىنا ءبىر سۋىق حاباردى جەتكىزە تۇرىپ سول عازيزبەك الگى باسقوسۋدا وتەجاننىڭ وزگەدەن الابوتەن اڭقىلداپ, جارقىلداپ, ءوزىنىڭ ەجەلگى داعدىسىمەن بىرەۋدى قاعىتا ك ۇلىپ, بىرەۋدى مىسقىلداي ءتۇسىپ, اسا ءبىر اشىق-جارقىن كوڭىلدى وتىرعانىن قوسا ايتتى. مەنى وتەجاننىڭ اياق استى فانيدەن ءوتىپ جۇرە بەرگەنى كۇيزەلتەدى. ات جالى, تۇيە قومىندا اۋىزعا ءسوز دە تۇسە قويمايدى ەكەن. ءاربىر اقىن-جازۋشىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى, تۋمىس-تۇلعاسى ونىڭ كىتاپتارىنان ايقىن انىق كورىنەدى عوي. وتەجاننىڭ دا ءار كىتابىنان ونىڭ جاڭا ءبىر قىرىن تانىپ, توسىن ءبىر قىلىعىنا ءتانتى بولاتىنبىز. بىراق, ادام ماڭگى جاسامايدى, ماڭگى جاسايتىن ونىڭ ارتىندا قالعان اسىل ءسوزى, ايتۋلى ەڭبەكتەرى عانا. كەشە عانا دۇرلىگىسىپ, دۋىلداسىپ, دابىرلاسىپ, بىرگە جۇرگەن قۇرداسىمىزدى قانشاما قيماعانىمىزبەن, الگى ايتقان ارتىندا قالار مول مۇراسى, ولقى تۇسكەن كوڭىلدى ورنىقتىرىپ وتىرارىنا سەنەمىز. قوش بول, قايران دوس, قۇرداس-زامانداس, يمانىڭ كامىل بولسىن!ساكەن يماناسوۆ, اقىن.
* * *
قازاقتىڭ قارا نارىنداي بوزداپ وتكەن ابزال دوس ەدى
ءاي, وتەجان دوسىم, سەن دە ءوتتىڭ بە, جالعاننىڭ جارىعىنان! كوكتەمدەگى قار سۋىمەن قارقىن العان دالانىڭ ۇلى وزەنى جەمنىڭ اعىسىنداي ولەڭ ءولكەسىنە جەلە جورتىپ قوسىلعانىڭ كۇنى كەشە ەدى-اۋ! ادەبيەت اتتى ماڭگى جاسىل باقتىڭ سازدى ءۇنى بار ساناۋلى ساندۋعاشىنىڭ بىرەگەيى بولعانىڭ دا ەل ەسىندە. ەندى مىنە, ارناسىن بىرنەشە جەردەن بۋعان جەم وزەنىنە ۇقساپ, تاسۋىڭنان جاڭىلىپ, جاراتقاننىڭ اماناتىن وزىڭە قاراي باعىشتاپ, بىزگە جەم, ساعىز بويىنىڭ قۇتتى جەرلەرى مەن ەلەۋلى ەرلەرىنە سۇيسىنىستەن تۋعان ولمەس ولەڭدەرىڭدى عانا قالدىردىڭ. اسانقايعى باباڭ جىرلاعان, ماحامبەت پەن مۇرات, شەرنياز بابالارىڭ باسقان جەم, ساعىز ەلىن ەكەۋمىز تالاي ارالاپ, تاريحي اڭىزدارىنىڭ ءشارباتىن شابىتتانا ءسىمىرىپ ەدىك-اۋ! ەندى سول دالاڭ, يساتاي مەن ەسەت بابالارىڭ وتارشىلداردىڭ وتتى تاسقىنىنان قورعاعان قاسيەتتى دالاڭ سەنىڭ ەلگە ەركەلەي, تۇرعىلاستارىڭا ەنتەلەي بارعانىڭدى كورمەيتىن بولعانى قانداي وكىنىش دەسەڭشى. ەرتەلەۋ كەتكەنىڭ – ونەرسۇيەر قاۋىمنىڭ ىرىزدىق, نەسىبەسىن ورتايتقانىڭ. بىراق, اللا ىسىنە امال نە؟ ونبەيتىندى وندىرگەن, كونبەيتىندى كوندىرگەن جاراتقان يەمنىڭ الدىندا يمانىڭ كامىل, توپىراعىڭ تورقا بولسىن, قازاقتىڭ قارا نارىنداي بوزداپ وتكەن ابزال دوسىم!..قۇرال توقمۇرزين, جازۋشى.
