كوزى بار جان كورە ءبىلۋى كەرەك

ء(ازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «زامانداسقا حاتىنا» جاۋاپ) ارداقتى ءازىلحان اعا! 22 ماۋسىمدا گازەتتە شىققان «زامانداسقا حاتىڭىزدا» اعا­لىق ءسوز, اعالىق قانا ەمەس, اق­ساقالدىق ءسوز, اقساقالدىق قانا ەمەس, اتالىق ءسوز ايتىپ, اعى­ڭىز­­دان جارىلىپسىز. ءبىر زامان­داسىڭىز رەتىندە حاتىڭىزعا ءۇن قوسسام با دەپ وتىرمىن. مەن قازىر اللادان بولماسا, ادامنان قورىقپايتىن جاستا­مىن. زەينەتكەرلىك جاسقا جەتتىك. مانساپ قۋار كەزدەن وتتىك. بىرەۋلەرگە جاعىمپازدانۋدىڭ رە­تى جوق, قازىر ونىڭ ءتىپتى كەرەگى دە جوق. سوندىقتان باتىر باۋىر­جان اعامىز ايتقانداي «وتىرىكتىڭ با­لىن جالاپ كۇن كورگەنشە, شىن­دىقتىڭ ۋىن ءىشىپ ولگەن ارتىق» دەپ ءجۇرىپ جاتقان جايىمىز بار. سوعىس الدىندا دۇنيەگە كەلگەندەر «جالاڭاياق جار كەشىپ, قى­زىلاياق قىر كەزىپ»,  قورقاق پەن زورلىقتىڭ ءدامىن ەرتە تات­قان ۇر­پاقپىز. بالالىق بالعىن شاعى­مىز سۇراپىل سوعىس جىل­دارىنا تاپ كەلىپ, اكەدەن ەرتە ايرىلىپ, جەتىم وستىك. پەشەنەمىزگە جازىل­عانى سول بولعان سوڭ امال نەشىك؟ ومىردە جاقسى مەن جاماندى, اشتىق پەن توقتىقتى, بارشىلىق پەن جوق­شىلىقتى كوردىك, الاياق­تىق پەن ايار­لىقتى دا, ز ۇلىمدىق پەن زۇل­ماتتى دا, قۋلىق پەن سۇمدىقتى دا باستان وتكەردىك. ەندى مىنە, اللا بەرگەن عۇ­مىر­دىڭ ارقاسىندا ەرجەتىپ, ەسەيىپ, ءتۇتىن تۇتەتىپ, ءۇيلى-جاي­لى بولىپ, بالا-شاعا ءوسىرىپ, نەمەرە كورىپ وتىرمىز. شۇكىر­شى­لىك. قول­دان كەل­گەنشە حالىققا قىز­مەت جاسا­دىق, ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتتىك. ءومىر جولىمىزدا نەشە ءتۇرلى ادامدارمەن كەزدەستىك. كورە ال­ما­عان­دىق­تان كۇلە كىرىپ, كۇڭى­رە­نە شىققان­دار, تەگەرشىككە تاياق قىستىرىپ, اياقتان شال­عان­دار از بولعان جوق. ال از عانا ادال ەڭ­بەگىڭدى باعا­لاپ, قول­تىقتان دەمەپ, قول ۇشىن بەر­گەن جاندار­دىڭ الگىندەي ارام­­زالاردان كو­بى­رەك بولعانىنا قۋا­نا­مىن. ەڭبەك­كە ارالاسقان جولدا اقىلشى اعا, ونەگەلى ۇستاز بولا بىلگەن «قا­زاق­ستان» باسپاسىنىڭ ديرەكتور­لارى اباي بەيسەمباەۆ, مۇقان ماماجانوۆ مارقۇمدار,  قازاق تەلەگراف اگەنتتىگىندە باس ديرەكتور بولعان جۇماعالي ىس­ما­­عۇلوۆ, ونىڭ ورىنباسارى نۇر­ما­حان  وراز­بەكوۆ  ماعان كوپ كو­مەك­تەس­كەن جاندار. اسىرەسە, ەلىمىز ەگەمەن ەل اتانىپ, تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەر­گەندە سول شاڭىراقتىڭ استىندا, ياعني جاڭادان قۇرىلعان پرەزيدەنت اپپاراتىندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى­نىڭ قارا­ماعىندا قىزمەت ىستەگەن جىل­­دارىم­دى (1990-96) ماقتان ەتە­مىن. ول كەزەڭ ءومىرىم­نىڭ ەڭ ءبىر شۋاقتى جىلدارى بول­دى دەپ ايتا الامىن. نۇرتاي ابىقاەۆ, داۋلەت سەمباەۆ, ماح­مۇت قاسىمبەكوۆ, قادىر ءالىم­­قۇلوۆ, ت.ب. ارىپتەس­تەردىڭ كور­سەت­كەن جول-جوبالارىن استە ۇمىتا المايمىن. ارداقتى ازەكە! ءسىز ءبىر­سى­پىرا ماسەلەلەر بويىنشا پرەزيدەنتكە حات جازىپ, جاۋاپ ال­عا­نىڭىزدى جانە ول ماسەلەلەردىڭ وڭدى شەشىلگەنىن جازىپسىز. ءوزى­ڭىز ايت­قان­داي, اتاعىڭىز بار بول­عاندىق­تان, حاتى­ڭىز پرەزي­دەنت­تىڭ جەكە وزىنە جەتكەن دە بولار. ال قاتار­داعى ازا­ماتتار­دىڭ مۇڭ-زارى ول كىسىگە جەتە بەرمەيدى. قاراماعىن­داعىلار ءتيىس­تى سالالار بويىنشا مينيسترلىكتەر مەن مەكەمەلەرگە جولداي سالا­دى. ال ولار­دان ءوزىڭىز كەلتىرگەن مىسال­دارداعىداي سىر­­عىتپا جاۋاپتار كەلىپ جاتادى. ويتكەنى, ەلباسى­نىڭ اتىنا جا­زىل­عان شا­عىمن­ىڭ ءبارى­مەن جەكە تانىسىپ, جاۋاپ جازۋعا نەمەسە وڭ شەشىلۋىن تالاپ ەتىپ ءتيىستى ورىن­دارعا نۇسقاۋ بەرۋگە پرە­زي­دەنتتىڭ ۋا­قىتى جوق, مۇمكىندىگى دە بولا بەرمەيدى. مۇن­­داي سىر­عىتپا جاۋاپتار ءاسى­رەسە سوت, پروكۋراتۋرا ور­گان­­دارى­نان كوپ كەلەدى. قازاق­تار­دىڭ ارىز-شاعىمى جوعارعى سوتتا قا­دا­عا­لاۋ­عا    جاۋاپ    بەرەتىن    ا.سمو­­­لين­­نەن,    پروكۋراتۋرادا    م.مەركەلدەن قايتىپ جاتادى. ءوز باسىمنان وتكەن ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. 1995 جىلى ساتىپ الىپ, 10 جىل تۇرعان ساياجايىمدى سىر­تىم­نان ءبىر­نەشە ادامعا قايتا ساتىپ جىبەرىپ, مەنى اۋرە-سار­ساڭعا سالىپ قوي­عان ا.ماتۆيەنكو مەن ۆ.وگوليحين دەگەندەردى قىلمىستىق جازاعا تارتۋ كەرەك بولاتىن. بىراق سوت ورگاندارى ولارمەن اۋىز جا­لاسىپ الىپ, كورەر كوزگە زاڭدى بۇزىپ وتىر. مەنىڭ   ءبىر العا قويعان   ماق­­سا­تىم بار ەدى. ول  اۋىلداعى قا­را­دو­ما­لاق بالالارعا ءبىر شا­عىن سپورت مەكتەبىن سالۋعا كومەكتەسۋ بولا­تىن. سوعىس الدىندا ومىرگە كەلىپ, ودان كەيىنگى قيىن-قىستاۋ كەزەڭدە وسكەن بىزدەر سپورت دە­گەن­نىڭ نە ەكەنىن بىلمەدىك. سون­دىق­تان تۋعان اۋىل ال­دىن­داعى پەرزەنتتىك پارى­زىم­دى وتەۋ ءۇشىن سپورت مەكتەبىن سالۋعا كومەك­تەسكىم كەلىپ ەدى. ءويت­كەنى اۋىل بالالارىنىڭ اراسىندا قان­شاما تالانتتار بار, سول بولا­شاق چەمپيون­داردىڭ جولى اشى­لار ەدى. 2005 جىلى جەردىڭ باعاسى قاتتى كوتەرىلدى. قالا شەتىندەگى جاسىل جەلەكتەگى ستاندارتتى 6 سوتىق جەر تەلىمىنىڭ باعاسى اسپانداپ, ءبىر سوتىعى 40-50 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن باردى. مەن وسى­دان ءۇمىت­تە­نىپ, ويلاعان ماق­ساتىما ەندى جەتەر­مىن-اۋ دەپ جۇرگەنىمدە ورتا جولدان كيلىككەن كىسىلەر مە­نىڭ ساياجايىمدى سىر­تىم­نان قۇ­رى­لىس كومپانياسىنا ساتىپ جىبەرىپ, وڭاي ولجاعا باتىپ شىعا كەلدى. قانشاعا دەيسىز عوي؟ 6 سوتىق جەر­دى 54 ميلليون تەڭگەگە با­عالاعان! بۇل سول كەزدەگى باعام بويىنشا 440 مىڭ اقش دوللارى! ال ستاندارتتى جەر تەلىمىنىڭ با­عا­سى 150-180   مىڭ   دوللار   بو­لا­تىن.   ۇيىمداسقان   توپ   اۋىز جا­لا­سىپ الىپ, بۇل باعانى كوپە-كورىنەۋ 2-3 ەسە وسىرگەن. بۇل ناعىز جەكسۇرىن جەمقورلىقتىڭ ناق ءوزى! سودان مەن سوتقا شاعىم­دان­دىم. بىراق ءبارى كۇنى بۇرىن كەسىپ-ءپىشىپ قوسىلعان ەكەن. اۋەزوۆ اۋداندىق سوتىنىڭ سۋديالارى (گ.ءجۇسىپ­قاليە­ۆا, ر.سارتاەۆا) زاڭدى بەلىنەن با­سىپ, الاياقتاردىڭ ءسوزىن سويلەپ شىعا كەلدى. ال كەزىندە مەن بۇل ساياجايدى كورشىم ا.پ.مات­ۆيەن­كودان 9 مىڭ دوللارعا ساتىپ العان بولاتىنمىن. ەندى ول مۇنى ەكىنشى رەت 440 مىڭ دوللارعا ساتىپ جىبەرىپتى. بۇل ءىس ءۇش جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلەدى. مۇ­نىڭ جاي-جاپ­سارىن تۇگەل جازىپ, الدىڭعى جىلى قا­را­شا ايىندا پرەزي­دەنتتىڭ اتىنا شا­عىم تۇسىرگەن ەدىم. جوعارىدا ايت­قانىمداي, ءىستى قاراۋ جوعارعى سوتقا جىبەرىلگەن ەكەن. ودان كەلەتىن جاۋاپ بەلگىلى. ءسوزىم دالەلدى بولۋ ءۇشىن مى­سال كەلتىرەيىن. ا.پ.ماتۆيەنكو جەر, ساياجاي سا­تىپ الۋمەن جانە ونى قايتا ساتۋمەن كوپتەن بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان جان بولىپ شىقتى. مىسال­دار كەلتىرەيىن. 1991 جىل. الماتى وبلىسى, قا­راساي اۋدانى, باعاناشىل سەلو­سى, الماتى كوشەسى, 18-ءۇيدى ساتىپ العان (03-047-460-139), جەر اكتىسىن 1999 جىلى العان; 2004    جىل. اكح چاپاەۆو (03-047-441-504) 1,9000 گا جەر العان. 2007 جىلى ونى ايەلى ل.ۆ. مات­ۆيەنكوعا سىيلاعان; 2005 جىل. اۋداننىڭ جەر قورىنان (03-047-203-1427) 0,4000 گا جەر الىپ, 2007 جىلى ۇلى د.ا.ماتۆيەنكوعا سىيلاعان; 2006 جىل. تاستىبۇلاق سەلوسى, بەيسەۋوۆ كوشەسى, 1 ا ءۇيدى الىپ (03-047-422-1034), 2007 جىلى ۇلى د.ا.ماتۆيەنكوعا سىيلاعان; ال 1995 جىلى ماعان ساتقان «ۆوسحود» باعباندىق سەرىكتەستىگىندەگى ۆوستوچنايا, 2 ا ساياجايدى ون جىلدان كەيىن (2005 جىلى) سىرتىمنان جالعان قۇجات جاساپ, ەكىنشى رەت تاعى دا بىرنەشە ادامعا ساتىپ جىبەرگەن. ا.پ.ماتۆيەنكونىڭ الماتى قالاسىندا تىركەلگەن ءۇيى: سەيفۋللين داڭعىلى, 500, 42-پاتەر. ۆ.وگوليحين دە وسىنداي ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن جاننىڭ ءبىرى بولىپ شىقتى. 2005 جىلى «ۆوسحود» باعباندىق سەرىكتەستىگىنىڭ ۆوس­­توچنايا كوشەسىنەن ەكى ساياجاي ۋچاسكەسىن (ۆوستوچنايا, 2 جانە ۆوس­توچنايا, 3) ساتىپ العان. ول جەردىڭ باعاسى كۇرت كو­تەرى­لەتىنىن ەرتەرەك ءبىلىپ, وڭاي جولمەن بايۋعا كىرىسكەن ەكەن. ءسويتىپ ەكى ساياجاي از بولعان­داي, كورشىسى مەنىڭ سايا­جايىمدى دا (ۆوستوچنايا, 2 ا) بۇ­رىنعى يەسى ا.پ.ماتۆيەنكومەن اۋىز جالا­سىپ, سىرتىمنان قۇرى­لىس كوم­پا­نيا­­سىنا ساتىپ جىبەرگەن. ۆ.وگو­ليحين­نىڭ مەكەن-جايى: الما­تى, م-ن «كازاحفيلم», 34 ا, 4-پاتەر. ال بۇل الاياقتاردىڭ ارقايسى­سىنىڭ الماتىدا 3-4 ۇيلەرى بار بولىپ شىقتى. مۇنداي قىلمىس­تىق ءىستى كورە تۇرا سوت ورگاندارى كوزدەرىن جۇمىپ وتىر. ەگەر ءاربىر الاياق وسىلاي جاساي بەرسە, قازاق­قا جەر قالا ما؟ ال «شا­ڭىراق» پەن «باقايداعى» بايعۇس قازاقتار وزدەرىنە باسپانا سالىپ الاتىن ۇلتاراقتاي جەر الا الماي وتىر. *** نۇرەكەڭدە ەرەكشە ءبىر قاسيەت بار. 90-جىلدارى ساۋد ارابيا­سى­نا بارىپ, پايعامبارىمىز جاتقان جەر­گە زيارات ەتىپ شىعىپ كەلە جات­قان كەزدە نوسەر جاۋىن توگىپ جىبەرگەن. اراب ءباسپاسوزى ەرتەڭىنە اسپاننان نۇر جاۋدى, ول نۇردى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ اكەلدى, دەپ تامسانا جازعان. ويتكەنى, ەلدە جاۋىن جاۋ­ما­عانىنا ءۇش ايدىڭ ءجۇزى بولعان ەكەن. وسى نۇر جايىندا قازاق اگ­رار­لىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرو­فەسسورى, ءبىر ۇيدە تۇراتىن كور­شىم امانجول تاڭاتاروۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەنىم بار. ۋنيۆەر­سيتەتتىڭ 70 جىل­دىق مەرەيتويىنا قاتىسقان پرە­زيدەنت وقىتۋشى-پروفەسسور قۇ­­ر­ا­­مى­مەن سالەمدە­سىپ, ارقايسى­سى­نىڭ قولىن الىپ شىعىپتى. «جۇزىنەن نۇر تامىپ تۇرادى ەكەن, مەن سوعان تاڭقال­دىم», دەپ ەسكە الادى ا.تاڭاتاروۆ. 1991 جىلى ماۋسىم ايىندا دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق تۋ­را­لى قۇجات­تارعا قول قويۋ ءۇشىن ءوز­بەكستان مەن قازاقستان دەلەگا­تسياسى تۇركى­ستان قا­لا­سىندا كەزدەستى. دەلەگاتسيا قۇرا­مىن­دا شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىل­باي ۇلى, ت.ب. رەسمي ادامدار بول­دى. ءراسىم قوجا احمەت ياساۋي كەسە­نەسىنىڭ الدىندا ءوتتى. اسپان اشىق. كۇن كۇيىپ تۇر. ەكى ەل پرە­زيدەنت­تەرىنىڭ كىرىسپە سوزدەرىنەن كەيىن قۇجاتتارعا قول قو­يىلدى. سول كەزدە اسپاندا ءشو­كىمدەي بۇلت پايدا بولدى دا سىركىرەپ جاڭبىر جاۋا باستادى. شاڭ باسىلدى. جۇرت اڭ-تاڭ. ەكى باۋىر­لاس ەل باسشى­لارى­نىڭ كەزدەسۋىنە اللا-تاعالا­نىڭ جاساعان راقىم­شى­لىعى بولار, دەپ جاتتى ۇلكەن كىسىلەر. سودان سوڭ يسلام كارىموۆ پەن نۇرسۇلتان نازار­باەۆقا ەكى اقبوز ات سىيعا تارتىلدى. نۇرەكەڭ اتقا قار­عىپ ءمىندى. نۇرەكەڭ ناعىز دالانىڭ پەرزەنتى ەكەنىن سوندا تاعى ءبىر ءدا­لەلدەگەن. بۇل – ءوزىم كۋا بولعان وقيعا. *** «سىنىقتان باسقانىڭ ءبارى جۇ­عا­­دى» دەگەندە اتام قازاق نەنى مەڭ­زەگەنىن جۇرت ءارتۇرلى ءتۇسىنىپ, ەكىنىڭ ءبىرى ونىڭ ءدال ماعىناسىن ءدوپ باسىپ ايتا قويۋى قيىن. ال «كور­مەس – تۇيەنى دە كورمەس» دەگەندى جەتى جاسار بالادان جەتپىسكە دەيىنگى قا­ريالاردىڭ جاقسى بىلەتىنى حاق. قازىرگى كەزدە بەتىمەن كەتكەن كەيبىر ءباسپاسوز  قۇرالدارىن وقي قال­ساڭىز, توبە شاشىڭىز تىك تۇرا­تىنى بىلاي تۇرسىن, ءتىپتى اعارىپ ۇلگىرمەي جاتىپ ءتۇسىپ قالا جازداي­دى. ويتكەنى, ولار اۋزىنا كەلگەنىن ايتا سالاتىن بولدى جانە ايتىپ تا ءجۇر, ويىنا كەلگەنىن جازا سالاتىن بولدى جانە جازىپ تا ءجۇر. ولارعا سالساڭىز, قا­زاق ەلىندە وڭ وزگەرىس­تەر, ىلگەرىلەۋلەر دەگەن اتى­مەن بولعان ەمەس جانە جوق. ولاردىڭ ويىنشا, وسىنىڭ بارىنە كىنالى ءبىر-اق ادام بار, ول – ەلباسى ەكەن. بۇل ەندى كورە الماعان كۇن­شىلدىكتىڭ, ءمۇتتايىم ماقسات­تىڭ, سول باياعى دايار اسقا تىك قاسىق دەي­تىن با­قاي ەسەپتىڭ سالدارى. وندايلار نۇرەكەڭنىڭ باستاما­سى­مەن ەجەلگى ەسىلدىڭ جاعاسىنداعى بۇرىنعى كوپ­تەگەن شاعىن عانا قالالاردىڭ ءبىرى اقمولانىڭ ور­نى­نا سارىارقانىڭ سامالىنداي, جاڭا ارقانىڭ جانا­رىنداي بولىپ بوي كوتەرىپ, قازاق ەلىنىڭ استا­ناسىنا اينالىپ, اتاعى الەمگە ءماشھۇر بولىپ وتىرعان الىپ شا­ھار اتانعان استانانى دا كورگىسى كەلمەيتىنى وكىنىشتى-اق. قازاقستاننىڭ وتكەن جىلى ەۋ­روپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىن­تى­ماق­تاستىق ۇيىمىنا توراعا­لىق ەتكەنىنە دە كوڭىلدەرى تولمايدى ولار­دىڭ. قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتار­لى دامىعان 50 ەلدىڭ قاتا­رىنا كىرۋگە ۇمتىلىسى دا ۇناماي­دى ولارعا. ايتەۋىر تىرناق استى­نان كىر ىزدەۋمەن اۋرە بولىپ ءجۇر­گەن جاندارعا تاڭىرقاماسقا لاجىڭ قالمايدى. يوردانيادا قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىنىڭ اتىنا كوشە بەرىلۋى, تۇركيادا ول كىسىگە ەسكەرتكىش ورناتىلۋى دا بازبىرەۋلەردىڭ ۇي­قىسىن قاشىرىپ جۇرگەنى انىق. وۋ, بۇل ءار ەلدىڭ ىشكى شارۋاسى ەمەس پە؟ وعان ءبىزدىڭ ارالاسۋعا قانداي حاقى­مىز بار؟ بىزدە دە شەت ەل قاير­ات­كەر­لەرىنە بەرىلگەن كوشەلەر مەن قويىل­عان ەسكەرتكىشتەر بار عوي. بۇ­عان ولاردىڭ ەلدەرىنىڭ نە ازامات­تارى­نىڭ قارسىلىق ءبىلدىرىپ جات­قان­دارىن كورە المادىق. مۇنداي ءىس-شارا­لار مەم­لەكەتتەردىڭ قارىم-قاتى­ناستارىنىڭ جاقسارۋىنا, ولار­دىڭ اراسىندا دوس­تىق بايلانىستار ورناۋىنا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. دالا دانىشپاندارىنىڭ ءبىرى تولە بي: «حالىق ازسا, حاندىققا تالاسادى» دەپ سوناۋ قيىن-قىستاۋ كەزەڭ بولعان ون سەگىزىنشى عاسىردا ءدوپ باسىپ ءدال ايتقان عوي. قازىرگى قانداستارىمنىڭ كەيبىر قىلىقتارىنا قايران قالا­مىن. ولار­دىڭ كۇنى ءبىرىن-ءبىرى كۇن­دەۋ­مەن, اڭدۋمەن ءوتىپ جاتىر. ءبىر-ءبىرىنىڭ ىشكەن تاماعىن دا, كيگەن كيىمىن دە كورە المايتىن حالگە جەتكەن. باس­قا­لار, ياعني كەلىمسەكتەر قوس-قوستان ءۇي الىپ, باس-باسىنا ماشينە ءمىنىپ, ءۇرىپ ءىشىپ, شايقاپ توگىپ جۇرگەنىن, ال قان­داس­تارىنىڭ جاتاقحانا­لار­دىڭ تار بولمەلەرىندە بالا-شاعاسى­مەن قى­سىلىپ-قىمتىرىلىپ كۇن كو­رىپ جات­قانىن, ايتپەسە كەلىم­سەك­تەر­دىڭ ارتىق باسپالارىن جال­عا الىپ, تاپقان-تايان­عانىن سولار­دىڭ الا­قا­نىنا سا­لىپ بەرىپ, ءوز ەلىندە, ءوز جە­رىندە وگەي بولىپ جۇرگەنىن كورسە دە كورمە­گەندەي بولادى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن وبلىستاردىڭ ءبىرىنشى باس­شى­لارى مەن مينيسترلەردىڭ ءبىرا­زى كەلىمسەكتەر بولعانى جاسىرىن ەمەس. سو­لار­دىڭ قازىر ءتىرى ءجۇر­گەندەرىنىڭ ءبا­رى دەرلىك رەسەيگە كەتىپ قالعان جوق پا؟ جاي كەتكەن جوق, قالعان ءومىر­لەرىنە جەتەرلىك بايلىق الىپ كەتتى.  ءتىپتى كۇنى كەشە شۆەي­تسا­ريا­عا قو­نىس اۋ­دار­عان الماتى قالاسى­نىڭ بۇرىنعى اكىمى, جيىن-تويلار­داعى ءسوزىنىڭ ءبىس­مىللاسىن «كۋداي قالاسا» دەپ باس­تايتىن كۇيەۋ بالا­مىز ۆيكتور حرا­پۋنوۆتى الايىق. قازىر ول باي­لىعى جونىنەن سول ەلدەگى باي ادام­داردىڭ قاتارىندا بۇرىنعى ال­ماتى­لىق ن.انيسيموۆ ەكەۋى 3-4 ورىندا تۇر. ال ونىڭ ۇلى يلياس جيەنىمىز شۆەيتساريادا ءارى شيپاجاي, ءارى قوناق ءۇي سالىپ, ەۋرو­پا­لىق­تاردى ءبىر جارىل­قاپ تاستا­ماق­شى ەكەن. بۇعان قانداي ءۋاج بار؟ «ءبىر جاقسى كورگەن ادا­مىمدى اقىرىنا دەيىن جاقسى كورەمىن. وعان دەگەن ءىلتي­پا­تىم­دى ەش­قا­شان دا وزگەرتپەيمىن. بۇل مەنىڭ بالا كۇنىمنەن بو­يى­ما سىڭگەن ادەت» دەپ جازىپسىز, ازەكە. بۇل جا­عىنان مەن سىزگە «ۇقساپ باق­قان» ەكەنمىن. مەن دە سونداي­مىن. ەل­باسىن ەش­قاشان جامان­دىققا قيا المايمىن. بىرەر مىسال كەلتىرەيىن. تاۋەل­­سىزدىك العان سوڭ 90-جىلداردىڭ باسىندا پرەزيدەنت ءوزىنىڭ رەزي­دەن­تسياسىنداعى دوڭگەلەك زالدا ايەل­دەردى 8 ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىق­تادى. كىرىسپە سوزدەن كەيىن كىمنىڭ قۇتتىقتاعىسى كەلەدى دەپ زالعا قارادى. ءبىرىنشى بولىپ مىنبەرگە كوتەرىلدىم دە ءسوزىمدى قازاق­شا باس­تادىم. كونستيتۋتسيا­مىز­دىڭ قۇر­مەتىنە, ءتىل تۋرالى زاڭى­مىزدىڭ قۇرمەتىنە مەملەكەتتىك تىلدە تىلەك ايتۋعا رۇقسات ەتىڭىز­دەر, دەدىم. مۇنداي جاعداي بۇ­رىن-سوڭدى كەزدەسپەگەندىكتەن بولار, جۇرت اڭ-تاڭ. سوسىن مەن ورىسشا بىلەمىن, دەپ اقتالعىم كەلىپ ەدى, نۇرەكەڭ: تاعى قانداي ءتىل بىلەسىز؟ – دەدى كەكەسىنمەن. مەن ەندى بولار ءىس بولدى عوي دەگەن سىڭايمەن: قىرعىز ءتىلىن, وزبەك ءتىلىن, ۇيعىر ءتىلىن... دەپ تۇركى ءتىل­دەرىنىڭ ءبىرازىن اتاپ شىقتىم. پرەزيدەنت جاقتىر­ماي قىرىن قاراپ وتىردى. ءسوزىمدى اياقتاپ ورنىما كەلدىم. ءبۇلدىرىپ الدىم-اۋ وسى دەگەن وي كەلىپ, تەرلەپ تە كەتتىم. عادىلبەك مۋ­سين دەگەن جاقسى سىيلاس اعا­مىز باس يزەپ, باس بارماعىن كور­سەت­تى. قال­عاندارى ورىسشا ءسوي­لەدى. جينالىس­تان كەيىن: «جىگىتىم, سەن, نەمەنە, پرەزيدەنت كونس­تيتۋتسيا­نى, ءتىل تۋرالى زاڭدى بىلمەيدى دەپ پە ەدىڭ؟ مۇنىڭ ابەستىك بولدى», دەپ بۇل قىلىعىم ءۇشىن مەنى جازعىرۋشىلار دا تابىلدى. مەن مۇنى بالەندەي ءبىر ەرلىك جاسادىم دەپ ايتىپ وتىرعانىم جوق. تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ءدامىن ءالى تاتىپ ۇلگىرە قويماعان سول ءبىر جىلدارى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇلكەن مىنبەردەن مەملەكەتتىك تىلىمىزدە سويلەگەنىمدى ايتىپ جات­قانىم عوي. مۇنىڭ الدىندا ءتۇر­كىستان, ءماس­كەۋ ساپارلارىندا ءوز­بەك­ستان مەن رەسەي دەلەگا­تسيا­لارىمەن كەلىس­سوز­دەر جۇرگىزۋ با­رى­سىندا رەسمي قۇ­جاتتاردى مەملەكەتتىك تىلدە دا­يىن­داۋ ءۇشىن پرە­زيدەنتتىڭ قاسىنا ەرگەن ادام­د­اردىڭ سا­پىندا بول­عانىم بار. سوندىق­تان ول كىسى اتى-ءجونىمدى تولىق بىلمەسە دە تۇسىمنەن تاني­تىن. مەنىڭ قاۋپىم ورىنسىز بو­لىپ شىقتى. نەگىزىندە ءدال سول جيىن ۇستىندە مەنىڭ قازاقشا سويلە­گەنىمە ونشا رازىلىق بىلدىرمەگەنى ءۇشىن پرەزيدەنتكە كو­ڭى­لىم تولماي قالعانى دا راس ەدى. جالپى, نۇرەكەڭ جايشى­لىق­تا وتە قاراپايىم, جايدارى ءجۇ­رەدى. حالىققا جا­قىن­دىعى دا سودان بولار. ال جۇ­مىس كەستەسى جايىندا كەڭسە باس­تى­عى ماحمۇت قاسىمبەكوۆ با­سپا­سوزدە تالاي رەت جازدى. مەنىڭ ءبىر بىلەتىنىم – نۇرەكەڭ كوبىنە تا­ڭەرتەڭگى توعىزدان كەش­كى تو­عىزعا دەيىن جۇ­مىس ىستەيدى. سا­عات كەشكى توعىزدا ءبولىم باستىق­تارى ءۇي­لەرى­نە قايتۋ­عا جينالا باس­تاي­تىن. سوسىن كەزەك سەكتور مەڭ­گەرۋ­شىلەرىنە كەلەتىن. بۇل پرەزيدەنت جۇمىستان جاڭا عانا شىقتى دەگەندى بىلدىرەتىن. ەلى­نىڭ قامىن ويلاپ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت ءبولىپ جۇرەتىن نۇرەكەڭ وسى­نىڭ ءبارىن حالىقتىڭ بولا­شاعى ءۇشىن جاسايتىن. «ەر توستىك» ەرتەگىسىندە «تو­عىز ۇلىم ءبىر توبە, ەر توستىگىم ءبىر توبە» دەيتىن تۇس بار. ول – اكەنىڭ ۇلدارىنا بەرگەن باتالى باعاسى. قۇدايعا شۇكىر, حالقى­مىز ايبارلى ۇلدارعا, جاي­دارى قىز­دارعا ەشقاشان كەم بولىپ كور­گەن ەمەس. نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى – سان عاسىرلار بويى باسى­نان باعى تايىپ, سورى اشىلماي, جات جۇرت­تىقتاردىڭ قاس-قابا­عىنا قا­راپ جالتاقتاۋمەن كۇن كەشىپ كەلگەن قاسيەتتى حالقى­مىز­دىڭ قال­عان ۇرپاعىنىڭ الاڭ­سىز ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن تۋعان ۇل! اللا-تاعالا وعان ۇزاق عۇمىر بەرسىن! ارداقتى ازەكە! ءسىزدىڭ زا­مان­داستارىڭىزعا قاراتا ايتقان وي­لارىڭىزعا الىپ-قوسپاق بول­عا­نىم وسى ءبىر جايتتەر ەدى. ارتىق-كەمى بولسا, كوڭىلىڭىزدەن شىقپاي جاتسا, عافۋ وتىنەمىن. عازيزبەك ءتاشىمباي, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. الماتى.