كىبىسە جىلى: جايلى ما, جايسىز با؟

ءتورت جىلدا اينالىپ كەلەتىن ارتىق كۇندى قىس پەن كوكتەمنىڭ تۇيىسەر تۇسى – اقپاننىڭ سوڭىنا كىرگىزىپ قويعان. ياعني ءاربىر ءتورتىنشى جىل 366 كۇندى دوڭگەلەكتەيدى. ءسويتىپ, كىبىسە جىلىنىڭ قاراپايىم جىلدان ءبىر كۇن ارتىقشىلىعى بار. اتالعان جىلدىڭ توڭىرەگىندە حالىق اراسىندا الۋان ءتۇرلى اڭگىمە ايتىلادى. كوپشىلىكتىڭ پىكىرى كىبىسەنىڭ قاۋپى باسىم دەگەننىڭ اينالاسىنا توقايلاسادى. ال ەندى ءبىز سوڭعى عاسىردىڭ شەنىندە ءتورت جىلدا ءبىر اينالىپ كەلەتىن جىلدىڭ توڭىرەگىنە توقتالىپ, ول قازاق ەلىنە قانشالىقتى جايلى, جايسىز بولعانىنا كوز جىبەرىپ كورەلىك. 1916 جىل وتارلىق ەزگىنىڭ ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بارىنشا كۇشەيۋى, جەردى تارتىپ الۋ, ورىستاندىرۋ ساياساتىنا قو­سا, رەسەي پاتشاسىنىڭ 25 ماۋسىمدا­عى ارميانىڭ قارا جۇمىسىنا 19-دان 43 جاس­قا دەيىنگى ەر-ازاماتتاردى شاقى­رۋ جونىندەگى جارلىعى قازاق ەلىندەگى كوتەرىلىستىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولدى. شىلدەنىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا ستيحيالىق باس كوتەرۋلەر باستالدى. ول بىرتىندەپ ۇيىمداسقان سيپات الدى. تورعايدا ا.يمانوۆ, ءا.جانگەلدين, جەتىسۋدا ت.بوكين, ب.اشەكەەۆ, ج.ءمام­بەتوۆ پەن ۇ.ساۋرىقوۆ باسشىلىق ەتكەن ءىرى كوتەرىلىستەر پايدا بولدى. ونى باسۋ ءۇشىن پاتشا وكىمەتى اسكەر شىعاردى, قارسىلاسقانداردى اياۋسىز جازالادى. ب.اشەكەەۆتى دارعا اسىپ, ۇ.ساۋرىقوۆتى اتىپ ءولتىردى. ەل قىرىلدى, امان قالعانى باسساۋعالاپ قىتايعا اۋدى. ءبىر عانا تور­عاي, قارقارا كوتەرىلىسىنىڭ تراگەديا­سى حالىقتىڭ جانىنا وشپەس جارا سالدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە 1916 جىل حال­قىمىز ءۇشىن جايسىز جىل بولدى دەر ەدىك. 1920 جىل 1920 جىلى 20 تامىزدا قازاق اكسر-ءىن قۇرۋ تۋرالى دەكرەت شىقتى. ركفسر برواك-ءتىڭ 22 قىركۇيەكتەگى جاڭا دەكرەتىمەن ورىنبور گۋبەرنا­تورلىعى مەن ورىنبور قالاسى قازاكسر-ءى قۇرامىنا قوسىلىپ, ورىنبور قالاسى قازاق ەلىنىڭ استاناسى بولدى. قالاي بول­عاندا دا بۇل ءبىزدىڭ ۇزاق ۋاقىتتان كەيىن رەسپۋبليكا مارتەبەسىنە يە بولعان كەزىمىز عوي. سوندىقتان بۇل جىلدى دۇرىس جىل ساناتىنا قوسۋعا بولادى. 1924 جىل ورتا ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ ۇلت­تىق-مەملەكەتتىك شەكاراسى بەلگىلەنىپ, قازاق جەرلەرى تۇتاستاي قازاق اكسر قۇرامىنا ەندى. شەكارا مەجەلەنگەن جىل جاڭادان قالىپتاسىپ جاتقان اۆتونوميالى رەسپۋبليكانىڭ جەتىستىگى رەتىندە باعالاۋعا تۇرارلىق. قىسقاسى, جاقسى جىل. 1928 جىل قازاقستان واك مەن حكك «اسا ءىرى باي شارۋاشىلىقتارى مەن جارتىلاي فەودالداردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرالى» دەكرەت شىعاردى. بايلاردى كامپەسكەلەۋ زاڭسىز جۇزەگە اسىرىلدى. ۇجىمداستىرۋدىڭ كەسىرىنەن حالىق سانى 2 ميلليون ادامعا كەمىدى. «پارتيانىڭ سۇيىكتىسى» اتانعان ن.بۋحارين وسى جىلى وتكەن بۇكىلوداقتىق كومسومول سەزىندە م.جۇماباەۆقا «ساياسي سەنىمسىز» دەپ ايدار تاقتى. مۇنداي مالىمەتتى الدىن الا دايارلاعان ونىڭ دوسى ف.گولوششەكين ەدى. قازاق تاريحىنداعى قاسىرەتكە تولى جىلداردىڭ ءبىرى. جايسىز جىل بولاتىنى دا سوندىقتان. 1932 جىل 1930-1932 جىلدارى اشتىقتان, ءتۇرلى ىندەتتەن حالىقتىڭ 40%-ى قىرىلدى. رەسپۋبليكادان تىس جەرلەرگە كوشىپ كەتكەن حالىق سانى 769 مىڭعا جەتىپ, ونىڭ 616 مىڭى قايتىپ ورالمادى. اكە-شەشەسىنەن ايىرىلعاندار سانى كۇرت ءوسىپ, سول جىلدىڭ كۇزىندە بالالار ۇيلەرىنە ورنالاستىرىلعاندار سانى 68 مىڭعا جەتتى. جايسىز دا قارا جامىلعان جىل بولدى. 1936 جىل وسى جىلى قازاق كسر-ءى قۇرىلدى. مەملەكەت اتاندى. مامىر ايىندا ءماس­كەۋدە قازاق ونەرىنىڭ العاشقى ون­كۇندىگى اشىلىپ, ول ۇلكەن تابىس­پەن ءوتتى. «قىز جىبەك», «جالبىر» قو­يى­­­­لىمدارى كورسەتىلدى. كۇلاش باي­سەيىتوۆاعا وسى ونكۇندىكتە كسرو حالىق ءارتىسى اتاعى بەرىلدى. باسقا دا قازاقتىڭ ونەر قايراتكەرلەرى وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. مەملەكەت اتاۋىن يەمدەنىپ, ونەردىڭ العاشقى بەلەستەرىنە قول جەتكىزگەن بۇل جىلدى جاقسى جىل ەسەبىنە ەنگىزدىك. 1940 جىل بۇل جىلى ەگىن جاقسى شىقتى. ۇزىن­دىعى 806 شاقىرىم بولاتىن حالىقتىق ەكپىندى قۇرىلىس ادىسىمەن 9 ايعا تولمايتىن ۋاقىت ىشىندە اقمولا-قارتالى تەمىر­جول تورابى سالىندى. اشارشىلىق, رەپرەسسيا ارتتا قالىپ, ەل ەسىن جيدى. ماسكەۋ, لەنينگراد, چەليابى زاۋىتتارىنان قازاقستانعا ماشينا, تراكتورلار كوپتەپ كەلىپ, ەل تەحنيكانى مەڭگەرۋگە بەت بۇردى. بۇل جىل دا جايلى جىل, جەمىستى جىل سانالادى. 1944 جىل ءساۋىر ايىندا قازكسر حالىق كو­ميسسارلارى كەڭەسىنىڭ №457 قاۋلىسىمەن الماتى قالاسىندا قازاق مەملەكەت­تىك قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى اشىلدى. سونداي-اق, كسرو حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قاۋلىسى شىعىپ, وعان العىشارتتار جاسالدى. الماتى قالاسىنا تروللەيبۋس كەلىپ, جۇرە باستادى. مايداندا دا جاۋدىڭ جەڭىلە باستاعانى ايتىلىپ, تىلدا وڭ وزگەرىستەر جۇزەگە اسىپ جاتتى. ءسويتىپ, بۇل جىلى دۇرىس جىلدىڭ لەبى سەزىلدى. 1948 جىل اتاقتى عالىم كارىم مىڭباەۆ باس­تاعان رەسپۋبليكا عالىمدارى ۇشاقپەن الماتىدان كوتەرىلىپ, جولشىباي بال­قاش قالاسىنا قوندى. جانارماي قۇيىپ, ماسكەۋگە قاراي باعىت العاندا, ولار مىنگەن اۋە كەمەسى اسپاندا جارىلدى. ءسوي­تىپ, قازاقستاننىڭ ءبىر توپ تالانتتى عالىمدارى كەمەلىنە كەلىپ تۇرعان كە­زىندە ومىردەن ءوتتى. كارىم مىڭباەۆ, قىلىش باباەۆ, فەدور سولودوۆنيكوۆ, حاسەن ناۋرىزباەۆ, ساپار نۇعىمانوۆ سياقتى كورنەكتى عىلىم يەلەرىنىڭ قازاسى ەلدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن ويسىراتىپ كەتتى. جايسىز جىلدىڭ قاتارىن تولىقتىردى بۇل جىل. 1952 جىل مامىردا قازاق سسر عىلىم اكادەمياسى تورالقاسىنىڭ وتىرىسى بولدى. وندا كورنەكتى عالىم ە.بەكماحانوۆتى قىزمەتىنەن بوساتتى. پارتيادان دا, جۇمىسىنان دا شىعارىلىپ, عىلىمي اتاقتارىنان ايىرىلعان اتاقتى تاريحشى اۋەلى الماتى وبلىسىنىڭ نارىنقول, ەكى ايدان سوڭ جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ اۋدانىنا جىبەرىلدى. 25 جىلعا سوتتاپ, سىبىرگە جەر اۋداردى. بۇل جىلى وسىنداي قيىندىقتى عالىمدار ق.جۇماليەۆ, ب.سۇلەيمەنوۆ باستاعان ءبىراز ادامدار دا كوردى. ءدىني ورتالىق دەپ باياناۋىل ىرگەسىندەگى ءماشھۇر ءجۇسىپ كەسەنەسى قيراتىلدى. قازاق ەپوستارىندا بايشىل-فەودالدىق سارىننىڭ بار ەكەندىگى سىنعا الىنىپ, بۇل رۋحاني مۇرالار وقۋلىقتاردان الىنىپ تاستالدى. سوندىقتان, بۇل جىلدى جايسىز جىل دەپ تانۋ ءلازىم. 1956 جىل قازاقستاننىڭ كولحوزدارى مەن سوۆ­حوزدارى مەملەكەتكە مەرزىمىنەن بۇرىن 1 ملرد. 340 مىڭ پۇت استىق تاپسىردى. ەل تۇرعىندارىنا تۇڭعىش رەت زەينەتاقى بەرىلە باستادى. سوندىقتان بۇل جايلى جىلدىڭ قاتارىنا قوسىلادى. 1960 جىل ريم وليمپياداسىندا 4ح100 مەترلىك ەستافەتالىق قاشىقتىققا جۇگىرۋدە كەڭەس وداعى قۇراماسىنىڭ ساپىنداعى قانداسىمىز عۇسمان قوسانوۆ كۇمىس مەدالعا يە بولدى. ءسويتiپ, ول قازاق حالقى ءۇشiن وليمپيادا كiتابىن اشتى دا, وعان العاشقى بولىپ ءوز ەسiمiن جازدى. وسى جىلى جامبىل ەلەكتر ستانسا­سى سالىندى. سوكولوۆ-سارىباي كەن-بايىتۋ كومبيناتى, قاراعاندى مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ ءبىرىنشى دومناسى ىسكە قوسىلدى. تابىسقا باستاعان بۇل جىلدى دا جايلى دەۋگە ابدەن بولادى. 1964 جىل 37 كيلوتونناعا تەڭ دەگەلەڭ تاۋىنىڭ قويناۋىندا جاسالعان جەر استى جارىلىسى بولدى. پوليگونداعى ەڭ سۇمدىق يادرولىق الاپات ەدى بۇل. سول سەبەپتى بۇل جىلدى جايسىز جىلدىڭ قاتارىنا قوسۋعا ءماجبۇر بولدىق. 1968 جىل ەلىمىز تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك, قىس­تىڭ ەڭ سۋىق كۇنى 1968 جىلى 8 جەل­­­توق­ساندا تىركەلگەن ەكەن. وندا رەس­پۋبليكاداعى اۋا رايى مينۋس 43,6 گرادۋستى كورسەتكەن. ايازدان وبلىستارداعى مال قىرىلعان. ۇيلەردىڭ قابىرعالارى جارىلىپ, جەر استى سۋىنىڭ دەڭگەيى كوتەرىلگەن. اۋىلدارداعى مال دا, جان دا قاتتى ابىگەرگە تۇسكەن. سوندىقتان بۇل جىل دا جايسىز جىلدىڭ قاتارىن تولىق­تىرادى. 1972 جىل باسكەتبولشى ءالجان جارمۇحامەدوۆ ميۋنحەندە كسرو قۇراما كومانداسىنىڭ ساپىندا وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. ءسويتىپ, وسىنداي الەمدىك دودادا ەڭ جوعارى اتاققا قول جەتكىزگەن تۇڭعىش قازاق رەتىندە تاريح جىلناماسىنا ەسى­مى جازىلدى. وسى جىلى «رەكوردتار فابريكاسى» اتانعان مەدەۋ مۇز اي­دىنىنىڭ سان-سالالى زاماناۋي كەشەنى پايدالانۋعا بەرىلىپ, قاپشاعاي سۋ ەلەكتر ستانساسى تولىق كولەمىندە جۇمىس ىستەي باستادى. جاقسى جىل. 1976 جىل ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ «از ي يا» كى­تابى جارىققا شىقتى. سول-اق ەكەن, ماسكەۋدەگى «مولودايا گۆارديا» جۋرنالىندا قازاقستاندى كىنالاعان ءسوز­دەر ەستىلىپ قالدى. سول كەزدەگى اتاقتى, كور­­نەكتى, زيالى دەيتىن ليحاچەۆ, رى­باكوۆ سياقتى اكادەميكتەردىڭ وزدەرى: «ال­ماتى دەگەن پروۆينتسيالىق قالادا ءبىزدىڭ تاريحىمىزعا كۇمانمەن قارايتىن كىتاپ شىقتى», دەگەن ۇستامسىز سوزدەردى ايتۋعا جول بەردى. قازاقستان كوم­پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى كى­تاپ­تى ايىپتاعان قاۋلى قابىلدادى. اشىن­عان, قورلانعان قازاق زيالى قاۋىمى ىشتەي كۇيزەلىسكە ءتۇستى. وسى سەبەپتى بۇل جىل­دى جايسىز دەپ قابىلداۋعا ءماج­بۇرمىز. 1980 جىل ماسكەۋ وليمپياداسى قازاقستاندىق وعى­­لان­­دارىنىڭ ايبىنىن اسىر­عان دۇنيەجۇزىلىك دودا بولدى. بالۋاندار جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ پەن ءشامىل سەرىكوۆ التىننان القا تاقسا, بوكس­شىلار سەرىك قوناقباەۆ, سەرگەي دەميانەنكو كۇمىس مەدالعا قول جەتكىزدى. قازاق كسر-ءى 60 جىلدىق مەرەيتويى قۇرمەتىنە رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى ءوت­كىزىلىپ, بۇل قاسيەتتى ونەردىڭ قاي­تا جاندانۋىنا جول اشىلدى. 60 جىلدىققا ارنالعان سالتاناتتى جينالىس­تا ورتا­لىقتىڭ الماتىدا مەترو سالۋعا رۇقسات بەرگەنى ايتىلدى. سوندىقتان بۇل جىل­دىڭ جايلى جىل اتانۋعا تولىق قاقىسى بار. 1984 جىل جالپى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىندەگى وقۋ جۇيەسى 11 جىلدىققا كوشىرىلدى. وسى جىلعى مەكتەپ رەفورماسى بويىنشا بالالار مەكتەپكە 6 جاستان باراتىن بولدى. 1-4 سىنىپتار باستاۋىش, 5-9 سىنىپتار ورتا, 10-11 سىنىپتار تولىق ورتا جانە كاسىبي ماماندىققا جول اشاتىن سىنىپتار بولىپ بەلگىلەندى. جاقسى دەر ەدىك بۇل جىلدى. 1988 جىل قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن 1930-1950 جىلدارى جازىقسىز جازاعا ۇشى­­راعان قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر توبى ش.قۇدايبەرديەۆ (1858-1931), ج.ايماۋىتوۆ (1889-1931), م.جۇماباەۆ (1893-1938), ا.بايتۇرسىنوۆ (1872-1937), م.دۋلات ۇلى (1885-1935) اقتالدى. تاعى ءبىر ەرەكشە جاڭالىق, الماتى مەتروپوليتەنىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. سوندىقتان بۇل جىلدى دۇرىس جىل دەپ ايتۋعا ق ۇلىقتىمىز. 1992 جىل قازاقستان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مۇشە بولىپ قابىلدانىپ, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسى مەن تۋىنىڭ جاڭا ۇلگىلەرى بەكىتىلدى. سونىمەن قا­تار, حەلسينكيدە قازاقستان ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­­مىنا مۇشە بولدى. الماتىدا دۇنيە ءجۇزى قازاقتارىنىڭ ءى قۇرىلتايى ءوتتى. ەندى عانا بوستاندىق العان ەلدىڭ ومىرىندەگى اتالعان جىلدى جاقسى جىلدىڭ قاتارىنا قوسامىز. 1996 جىل قازاقستانداعى قازاق ۇلتىنىڭ ازاماتتارى تولقۇجاتقا تاريحي, حالىقتىق داستۇرگە سايكەس اتى-ءجونىن ءوز اكەسىنىڭ, اتا-باباسىنىڭ نىسپىسىمەن جازدىرۋعا مۇمكىندىك الدى. وسى جىلى الماتىداعى رەسپۋبليكا الاڭىندا قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ بەس جىل تولۋىنا بايلانىستى «تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتى» اشىلدى. اقش-تىڭ اتلانتا قالاسىندا وتكەن وليمپيادادا بوكستان ۆاسيلي جيروۆ, كۇرەستەن يۋري مەلنيچەنكو, بەسسايىستان الەكساندر پارىگين التىن, اۋىر اتلەتيكادان اناتولي حراپاتىي, بوكس­تان بولات ءجۇمادىلوۆ كۇمىس, ەرماحان ىبىرايىموۆ جانە بولات نيازىمبەتوۆ, كۇرەستەن ماۋلەن مامىروۆ قولا مەدالمەن ورالدى. بۇل تاۋەلسىزدىك تۇعىرىن نىقتاعان جاقسى جىل بولدى. 2000 جىل سيدنەيدە بوكستان بەكزات ساتتار­حا­نوۆ, ەرماحان ىبىرايىموۆ, جەڭىل اتلەتيكادان ولگا شيشيگينا وليمپيادا چەمپيونى اتاندى. وسى ءدۇبىرلى دودادا بوكسشى مۇحتارحان دىلدابەكوۆ كۇمىس مە­دالعا قول جەتكىزدى. سونداي-اق, كيەلى شا­ھار تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعى بار ءسان-سالتاناتىمەن اتاپ ءوتىلدى. جايلى جىل. 2004 جىل ەلباسى «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى تۋرالى قاۋلىعا قول قويىپ, ەلوردادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ مۋزەيى اشىلدى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋ (ۇبت) ەنگىزىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­­زيدەنتىنىڭ رەزيدەنتسياسى جاڭا عيماراتقا كوشىپ, ول الەمگە اقوردا دە­گەن اتاۋمەن ايگىلەندى. ەل ءومىرى مەن مادەنيەتى جانە ءبىلىم سالاسىندا وزىندىك ورنى بار بۇل جىلدى جاقسى جىلدىڭ قاتارىنا قويدىق. 2008 جىل قازاقستاندا وندىرىلگەن ءىجو-ءنىڭ كولەمى 2007 جىلعىمەن سالىستىرعاندا ونىڭ كولەمىنىڭ وزگەرۋ قارقىنى 3,2 پايىزدى قۇرادى. استانانىڭ سول جاعا­لاۋىنداعى اسەم دە ءزاۋلىم عي­مارات­تار قاتارىن «قازاق ەلى» مونۋمەنتى تو­لىقتىردى. وسى جىلى رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى كوش» باع­دارلاماسى بەكىتىلدى. داعدارىسقا قا­راماس­تان, ۇلتتى ۇيىستىرا ءبىلۋدىڭ ۇلگى­سىن كورسەتكەن جىلدى دۇرىس جىل دەپ ۇيعاردىق. 2012 جىل لوندون وليمپياداسىندا قازاقس­تاندىقتار 7 التىن, 1 كۇمىس, 5 قولامەن كو­ماندالىق ەسەپتە 12-ورىنعا تابان تىرەدى. بۇل سپورتشىلارىمىزدىڭ الەم­دىك دەڭگەيدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتىستىگى. جاقسى جىل. * * * ءبىز ساراپقا سالعان 25 كىبىسە جىلىنىڭ قاي-قايسىنىڭ دا قازاق ەلىنىڭ تاريحىندا وزىندىك ورنى بار. ءاربىر 4 جىل سايىن كەلىپ وتىراتىن ونىڭ حالقىمىز ءۇشىن سونشالىقتى جايسىز ەمەس ەكەنىن جوعارىداعى دەرەكتەردەن اڭعارۋعا بولادى. جايسىز جىلداردىڭ دەنى كەڭەستىك قوعامنىڭ ەنشىسىنە تيەدى. ال ەندى بو­ساعادان اتتاعان كىبىسە جىلى تاۋەلسىز ەلىمىز ءۇشىن تىنىش, قالىپتى, جايلى جىل بولادى دەگەن سەنىمدەمىز. عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».