گاز تۋربينالارى اتىراۋدا جوندەلەدى

ەلباسى بۇدان ءبىراز ۋاقىت بۇ­رىن اتىراۋعا ساپارى كەزىندە ءما­شينە جاساۋ ونەركاسىبىن دا­مىتۋ ماقساتىندا سالىنعان گاز-تۋر­بي­نا قوندىرعىلارى مەن جاب­دىقتارىن جوندەۋ جانە سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ زاۋى­تى­نىڭ جۇمىسىمەن تانىسقان ەدى. بۇل – قازاقستانداعى العاشقى جوبا. بۇرىن ەلىمىزدە ءدال وس­ىن­داي, اسىرەسە, گاز تۋربينالارىن مولىنان تۇتىناتىن مۇناي-گاز ونەركاسىبىنىڭ توقتاۋسىز جۇمىس جاساۋى ءۇشىن قاجەتتى قوندىر­عى­لاردى جوندەيتىن زاۋىت بول­ماعان. كەڭەستىك داۋىردە مۇنداي زاۋىت تەك لەنينگرادتا عانا سا­لىنعان. سول سەبەپتەن, قازاق­ستان­نان گاز تۋربينالارىن رە­سەي­دە جانە ۋكراينادا جوندەتۋ ماقساتىندا الىسقا تاسىمال­دا­نىپ كەلگەن. اتىراۋدا جۇمىس جاساي باس­تاعان “كازتۋربورەمونت” سەرۆيس ورتالىعى” جشس-ءنىڭ باس ديرەك­تورى اسحات وسەروۆتىڭ ايتۋ­ىن­شا, زاۋىتتىڭ قۇنى – 6 ملرد. تەڭگە. نىسان قۇرىلىسى تاپ­سى­رىس بەرۋشىنىڭ 660 ملن. تەڭگە كولەمىندەگى ءوز قاراجاتىنا جانە 5 ملرد. 340 ملن. تەڭگە نەسيەلىك قاراجات ەسەبىنەن سالىنعان. ال­عا­شىندا نەسيەنى ەكىنشى دەڭگەي­دەگى ءبىر بانكتەن الۋعا نيەت ەتكەنىمەن, كەيىن حالىق بانكىنىڭ ۇسىنىسى كاسىپورىن باسشى­لا­رى­نىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدى­رىپ­تى. قازىر اتالعان زاۋىت تو­لىق قۋاتىندا جۇمىس جاساي باس­تادى. زاۋىتقا وسى زامان تا­لابىنا تولىق ساي كەلەتىن شەتەلدىك تەحنولوگيالار ورناتى­لىپ­تى. سوندىقتان مۇندا ءجون­دەۋ جۇ­مىس­تارى دا, سەرۆيستىك قىزمەت كور­سەتۋ دە ەش توقتاۋسىز اتقارىلادى. – جىلىنا گاز تۋربينالارىنا 18 كۇردەلى جوندەۋ وتكىزۋگە تولىق مۇمكىندىك بار, – دەپ تۇسىندىرەدى زاۋىتتىڭ “كازتۋربورەمونت” جشس باس ديرەكتورى اسحات وسە­روۆ. ون­ىڭ ايتۋىنشا, سونىمەن بىرگە, زا­ۋىتتا ماشينە جاساۋ وندىرىسىندەگى ءتۇرلى بولشەكتەرگە اعىمداعى 12 جوندەۋ تسەحى جۇمىس ىستەيدى. سەرۆيستىك قىزمەت تە كورسەتىلەدى. جا­ڭا زاۋىت مۇنىمەن شەكتەلىپ قال­ماق ەمەس. ەل ەكونوميكاسىنىڭ جە­تەكشى بۋىنى سانالاتىن مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە كەڭىنەن قولدا­نى­لاتىن جابدىقتاردىڭ ارتىق ءبول­شەكتەرىن شىعارۋمەن اينالى­سادى. سونىمەن بىرگە, وسى سالا­داعى كاسىپورىنداردىڭ ءبىر رەتتىك تاپسىرىستارىن ورىندايدى. زاۋىتتاعى كۇردەلى جانە ءجون­دەۋ جۇمىستارىن ورىندايتىن ماماندار تەك قازاقستاننان تارتىل­عان. قازىر مۇندا بارلىعى 157 ادام جۇمىس جاسايدى. بارلىعى دا شەتەلدىكتەرگە باسەكەلەس بولا الاتىنداي جوعارى ءبىلىمدى ماماندار. “ارقايسىسىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەتىندىكتەن مامان­داردى ىرىكتەۋدە الدىمەن, بىلىكتىلىگىنە باسا ءمان بەرىلدى. سەبەبى, تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, ور­تالىق ازيا ەلدەرى بويىنشا گاز تۋربينالارىن جوندەيتىن العاش­قى زاۋىت بولعاندىقتان ءار تاپ­سى­رىستىڭ ساپالى ورىندالعانىن قا­لايمىز. ال ساپالى جۇمىس ما­مان­داردىڭ بىلىكتىلىگىمەن ولشەنەدى” دەيدى باس ديرەكتور ا.وسەروۆ. – وسى كەزگە دەيىن تاپسىرىستى رەسەيدەگى وسىنداي زاۋىتقا بەرىپ كەلگەنبىز. ونداعى زاۋىتتىڭ تەح­نولوگيالارى ءدال مۇنداعىداي ەم­ەس. ءارى ونىڭ تاسىمالى دا قو­سىمشا شىعىن بولۋشى ەدى. ەندى ءبىز ماگيسترالدى گاز قۇبىرلا­رى­نىڭ ۇزدىكسىز جۇمىسىن قامتا­ما­سىز ەتەتىن قوندىرعىلارىمىزدىڭ, جابدىقتارىمىزدىڭ كۇردەلى جانە اعىمداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى تاپسىرىستارىمىزدى وسى زاۋىتقا بەرەتىن بولدىق. ءبىز­دىڭ كاسىپورىننان العاشقى تاپ­سى­رىستار ءتۇستى, – دەدى “قازترانگاز” اق باس ديرەكتورى سەرىك سۇلتان­عاليەۆ اتالعان زاۋىتتىڭ تانىس­تى­رىلۋ راسىمىندە. بۇعان قوسا “ەۋ­روپا ەلدەرى دە ءبىزدىڭ زاۋىتقا تاپسىرىس بەرۋگە مۇددەلىلىك تا­نى­­تىپ وتىر” دەگەندى قوسىپ قويدى باس ديرەكتور ا. وسەروۆ. دەمەك, وتاندىق مۇناي-گاز جانە وزگە دە سالالاردىڭ گاز تۋربينالارى سەكىلدى كۇردەلى قوندىرعىلارىن ءجون­دەۋدەن وتكىزەتىن, سونىمەن بىرگە, ولارعا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتە الا­تىن قازاقستانداعى بىردەن-ءبىر زاۋىتتىڭ قادامى ءساتتى باستالدى دەۋگە بولادى. كەلەشەكتە بۇل زا­ۋىتقا “تەڭىز” كەنىشىن يگەرۋ كە­ڭەيتىلگەندە, سونىمەن قاتار, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەك­تو­رىنان “قارا التىن” الىنعاندا تاپ­سىرىستار مولاياتىنى انىق. جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى. * * * كوكونىس كول-كوسىر بولماق اقتوبە قالاسىنا قاراستى بلاگودارنىي سەلولىق وكرۋگى اۋماعىندا «ISET GREENHOUZE» جشس-ءنىڭ جاڭا جىلىجايى پايدالانۋعا بەرىلدى. جىلى­جايدىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا وبلىس اكىمى ەلەۋسىن ساعىندىقوۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ءوڭىر باسشىسى 2010 جىلى 43 جوبا جۇزەگە اسىرىلعانىن, سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق باعدارلاماعا كىرگەن 24 ءىرى جوبانىڭ ىسكە قوسىلعانىن, 360 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا يگەرىلگەنىن اتاپ ءوتتى. وسى جىلىجايمەن ءبىر مەزگىلدە شالعايداعى بايعانين اۋدانىندا ىلەسپە گازدى ءوڭ­دەيتىن زاۋىتتىڭ پايدالانۋعا بەرىلگەنىن, بىرىڭعاي اۋىلشارۋاشىلىقتى اۋداننىڭ ونەركاسىپتى دامىتۋ­عا باعىت ۇستاعانىن جىل جاقسىلىعى رەتىندە باعا­لادى. قازىر مۇندا 1 مىڭعا جۋىق ادام وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىنىن جەتكىزدى. ۇستىمىزدەگى جىلى 30 يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيا­لىق جوبانى جۇزەگە اسىرۋ كوزدەلۋدە. سونىڭ كەمىندە 20-22-ءسى رەسپۋبليكالىق يندۋستريالاندىرۋ كار­تا­سىنا ەنەتىن بولادى. ينۆەستيتسيا كولەمىن 400 ميل­ليارد تەڭ­گەگە جەتكىزەمىز. بۇل دەگەنىڭ جاڭا جۇ­مىس ور­ىن­دا­رى. ال بۇگىن ىسكە قوسىلىپ جاتقان جى­لىجاي اق­تو­بە­دە تۇتىنۋشىلاردى ارزان كوكونىسپەن قامتاماسىز ەتۋ­گە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ەلەۋسىن ناۋرىزباي ۇلى. گوللانديالىق «Dalsem» فيرماسى مەن «ISET GREENHOUZE» جشس-ءنىڭ اراسىندا 9 گەكتار جى­لىجاي كەشەنى مەن قۇرال-جابلىقتار جەتكىزۋگە 2008 جىلى كەلىسىم جاسالدى. جوبانىڭ قۇنى 1230 ملن. تەڭگە قۇرايدى. جوبانى «قازاگروقارجى» اق قار­جى­لاندىردى. جىلىجايدىڭ ىسكە قوسىلىپ وتىرعان قىزاناق وسىرەتىن ءبىرىنشى كەزەڭى جىلىنا 1500 توننا ءونىم الۋعا ەسەپتەلگەن. كەشەنگە گاز جۇرگىزۋ جانە ەلەكترلەندىرۋ جۇمىستارى جەرگىلىكتى بيۋدجەت قار­جىسى ەسەبىنەن اتقارىلدى. وعان قالالىق بيۋدجەتتەن 53 ملن. تەڭگە قارجى ءبولىندى. قالعان ەكى كەزەڭىنىڭ دە قۇرىلىسى جۇرگىزىلەدى. بۇل باتىس قازاقستان اۋما­عىندا كوكونىس شارۋاشىلىعى بويىنشا جۇزەگە اسى­رى­لىپ جاتقان بىرەگەي جوبا. قۇرىلىس جۇمىستارىنا 45 ادام تارتىلسا, كەشەن پايدالانۋعا بەرىلگەندە 32 جۇمىس ورنى اشىلدى. باستاپقى كەزەڭدە جىلىجاي ونىمدەرىن اقتوبە وڭىرىندە, سونداي-اق, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ جانە قوستاناي وبلىستارىنا وتكىزۋ كوزدەلۋدە. – جالپى, ءبىزدىڭ اكتسيونەرلىك قوعام 2000-2010 جىل­دارى وبلىس ەكونوميكاسىنا 12,5 ميلليارد تەڭ­گە ينۆەستيتسيا سالدى. 5,5 ميلليارد تەڭگەگە ينۆەستي­تسيا­لىق جو­بالاردى قارجىلاندىردى. ونىڭ ءىشىن­دە بۇگىن ىسكە قوسىلىپ جاتقان «ISET GREENHOUZE» جشس دە بار. بۇل جۇمىس الدا دا جال­عا­سادى. – دەيدى «قاز­اگروقارجى» اق اقتوبە فيليا­لى­نىڭ باسشىسى قورعان نۇرتازين. مامانداردىڭ مالىمدەۋىنشە, اقتوبە قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا جىلىنا 3560 توننا قىزاناق قاجەت ەكەن. سونىڭ 1500 تونناسىن وسى جىلىجاي بەرەدى, 600-700 تونناسىن جەكە ساياباق يەلەرى دايىندايدى. سوندا قالا حالقى كوكونىستىڭ بۇل تۇرىمەن 60-70 پاي­ىز قامتاماسىز ەتىلەدى. جەرگىلىكتى بيلىك قالعان كەم­شىن­نىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جاڭا جىلدا «اۋىل شا­رۋاشىلىعىن قارجىلاي قولداۋ قورى» اق قارجىسى ەسەبىنەن قوسىمشا 60 شاعىن جىلىجاي سالۋدى قولعا الدى. قازىرگى تاڭدا وسى جىلىجايلار ءۇشىن جەر ءبولۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. قولعا العان جوبالار تولىق جۇزەگە اسقاندا قىزاناق باسقا وڭىرلەرگە قاراعاندا, مۇندا اناعۇرلىم ارزان بولادى. بۇعان وڭتۇستىك وبلىستاردان جەتكىزىلەتىن كوكونىستى قوسىڭىز. ياعني, ءبىر-ەكى جىلدا بۇل ماسەلە تولىق شەشىلەدى دەگەن ءسوز. ساتىبالدى ءساۋىرباي اقتوبە وبلىسى. * * * باستوبەدەگى جاڭا جىلىجاي قۇرىلىسىنا 750 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا تارتىلعان ەلباسىنىڭ 2010 جىلعى جول­داۋ­ىندا ءار­تا­راپتاندىرۋ ءجونىن­دەگى جوسپار­لاردى جۇزەگە اسىرۋعا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ قا­جەت­­تىگى تاپ­سىرىلعانى بەلگىلى. ءنا­تي­جەسىندە جەتىسۋلىقتار ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋداعى جۇمىس­تا­رىن جان­داندىرىپ كەلەدى. سو­نىڭ اي­عا­عى قاراتال اۋدانىنىڭ باستوبە اۋى­لىندا ازىق-ت ۇلىك مول­شى­لى­عىن جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا جاڭا جىلىجاي كەشەنى اشىلىپ, جۇ­مىسىن باستادى. قۇ­رىلىس قا­زاق­ستان حالقى اسسام­بلەيا­سى مەن كورەيا رەسپۋبليكاسى ۇكىمە­تىنىڭ قول­داۋىمەن تياناعى كەلتىرىلگەنىن ايتۋعا بولادى. جا­ڭا تەحنولوگيامەن سالىنعان جو­با­عا 750 مىڭ اقش دوللارى جۇمسالدى. امبەباپ جىلىجاي وڭتۇستىك كو­رەيانىڭ زاماناۋي ۇلگىسىندە سا­لىنىپ, جالپى اۋماعى ەداۋىر جەرگە ورنالاسقان. جىلىجايدا كوكونىس­تىڭ ءتۇر-ءتۇرىن وسىرۋگە قولايلى جاع­داي جاسالىپ, جۇمىس تولىق اۆتو­ماتتاندىرىلعان. كورەيانىڭ قازاقستانداعى باس كون­سۋلى شين حەن ىن وسىنداي جىلىجاي كەشەنى كورەيانىڭ وزىندە سيرەك ەكەنىن ايتىپ, ەكى ەلدىڭ ەكو­نوميكالىق بايلانىسىنىڭ نىعا­يۋى­نىڭ ناقتى ناتيجەسى ەكەنىن جەتكىزدى. جىلىجاي ەكولوگيالىق جاعى­نان تازا ءونىم شىعارادى. قازىر مۇن­دا قىزاناقتىڭ ەكى ءتۇرى وتىر­عىزىلىپ, العاشقى ءونىم تۇتىنۋ­شى­عا ناۋرىز ايىندا جونەلتىل­مە­ك­شى. جاڭا نىساندا وسىرىلگەن كوكو­نىس­تەردى قولجەتىمدى باعامەن وتكى­زە­تىن بولامىز, دەيدى ديقاندار. جى­لى­جايدا مامانداردىڭ كاسىبي ءبى­لىك­تىلىگىن ارتتىراتىن ورتالىق اشۋ دا جوسپارلانعان. ولاردىڭ پىكىرىنشە بۇل جىلىجاي قۋات كوزىن ءۇن­ەمدەۋمەن بىرگە, ءونىمدى ۇزاق ۋاقىت ساقتاۋعا مۇمكىندىگى بار. ماسەلەن, كوكونىس جاز ايىندا پىسسە, ونى ساباعىنان جۇلماي, قالپىندا ساق­تاۋعا بولادى. جالپى, بۇل كەشەن قازاقستانداعى كورەيلەر قاۋ­ىم­داس­تىعى باستاماسىمەن جۇزەگە اسقان ەكى ەلدىڭ دوستىق بايلانىسىنىڭ ناقتى كورىنىسى دەۋگە بولادى. جاڭا نىسان جاڭا جىل قارساڭىنداعى كوپشىلىككە تارتۋ ەكەندىگىنە توقتال­عان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى تىنىشباي دوسىمبەكوۆ سوڭعى ءۇش جىلدا جىلىجاي كەشەندەرىن سالۋ قىزۋ باستالىپ, بۇگىن ولاردىڭ سانى 500-دەن اسقانىن اتاپ ءوتتى. جى­لىجايلاردان جىل ىشىندە 5 مىڭ توننادان استام كوكونىس جينالعان. قالالىقتار مەن ءوڭىر تۇرعىن­دا­رى­نىڭ داستارقانىن ەكولوگيالىق جا­عى­نان تازا ءارى ساپالى قىزاناق, قيار, باسقا دا كوكونىس تۇرلەرى با­يىتا ءتۇستى. ال, جاڭا جىلىجايدا باستوبەلىكتەر جۇمىسقا تارتىلدى. كۇمىسجان بايجان. الماتى وبلىسى. * * * قوسىمشا بەس جوبامەن تولىقتى ۋاقىت تالابىنا, ىشكى مۇمكىندىكتەردىڭ ءوز­گەرۋىنە سايكەس العا قويىلعان مىندەتتەردىڭ ۇستەمەلەنىپ وتىرۋى وتاندىق ءوندىرىستىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن قاراعاندى وڭىرىندەگى جىل سايىنعى قۇبىلىس. جاقىندا وتكەن ۇدە­مەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ءجو­نىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ كەزەكتى وتىرى­سىندا مۇنىڭ الدىندا بەلگىلەنگەن ينۆەس­تي­تسيالىق جوبالارعا تاعى بەسەۋى قوسىلۋى قاراس­تىرىلدى. 2009 جىلى 9 جوبا ىسكە اسىرىلسا بىلتىرعى سان ودان ەكى ەسە ارتىق بولعالى تۇر. زەرتتەۋ, تالداۋ جۇمىستارى كورسەتكەنىندەي, وبلىستا وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىن دا­مى­تۋ بويىنشا اسا زور الەۋەت بار. وسىعان وراي يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا جاڭا جوبالاردى ەنگىزۋ ۇيعارىلدى. سولاردىڭ ىشىندە, اتاپ ايتقاندا, «اۋىل شارۋاشىلىعىنا ارنالعان جەڭىل ۇشاقتاردى سەريالى تۇردە ءوندىرۋ» جوباسى بويىنشا «قاز­اۆياسپەكتر» جشس ديرەكتورى الەكساندر ۆا­ششەنكونىڭ اقپارى تىڭدالىپ, تالقىلاندى. ول ورتاعا سالعانداي «قازاگروقارجى» اق ونى قارجىلاندىرۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىلداعان. بيزنەس-جوسپار مەن ينفراقۇرىلىم قۇرى­لى­سى­نىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ءازىر­لەندى. «قازاگرو» حولدينگىنىڭ قاراۋىنان كەيىن باس مەردىگەر انىقتالىپ, جوسپارلاۋ جۇمىس­تارى باستالادى. ەگىستىك القاپتارعا ءدارى سەبۋ, جەدەل مەديتسينالىق جاردەم كورسەتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋدى باقىلاۋشىلار ءۇشىن وتە قولايلى اۋە كولىگىنە سۇرانىس كوپتەپ تۇسە­تىندىگى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, وعان قوسا «ايقىن جول» جشس-ءنىڭ مەتالل كەڭىردەكتەلگەن قۇراستىر­ما­لا­رى ءوندىرىسىن ىسكە قوسۋدى كوزدەۋى دە قولداۋ تاپتى. قاراعاندى مەن تەمىرتاۋ اۆتوپارك­تە­رىنىڭ جىل­جى­مالى قۇرامىن جاڭارتۋ, «ۋمر 2010» جشس وندىرىستىك بازاسى مەن كورسەتەتىن قىزمەت اياسىن كەڭەيتۋ قولعا الىناتىن بولدى. بتا بانكتىڭ قا­را­عاندى فيليالىنىڭ «بيز­نەستىڭ جول كارتا­سى-2020» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە «سپورت سا­لا­سىنداعى قىزمەت» باعىتىن باسىم باعىتتار­دىڭ تىزىمىنە ەنگىزۋ تۋرالى ۇسىنىسى قولداۋ تاپتى. ۇيلەستىرۋ كەڭەسىندە اتالعانداي, جاڭا جو­با­لاردىڭ تولىقتىرىلۋىنا جول اشىق. ەكو­نوميكالىق ماڭىزى بار ولاردىڭ قاي-قايسىسى دا دەر كەزىندە قارالىپ, ءتيىستى ورىندار تال­قىسىنا سالىنادى. ايقىن نەسىپباي. قاراعاندى.