ەلباسىمەن بىرگەمىز!

قازاقستاندىقتار ن.نازارباەۆتىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋدى قولدايدى ەل بىرلىگىن ساقتاعان قازاق دەگەن ەلدەنبىز, عاجاپ كەنەن جەردەنبىز. بوداندىقتان بوسانىپ, ەركىندىككە ەنگەنبىز. سان ازاپتى كورگەنبىز, مىڭ ءتىرىلىپ, ولگەنبىز. اتوي سالىپ دۇشپانعا, ايقاستاردا جەڭگەنبىز. بارىنە دە سەنگەنبىز, بارىنە دە كونگەنبىز. تومەندەگى بوسقىنعا, توردەن ورىن بەرگەنبىز. ەل بىرلىگىن بولمەيمىز, بارلىعىن ءبىر تەڭ دەيمىز. ەلدىك تۋىن كوتەرگەن, ەلباسىنا ەرگەنبىز. كەڭگە قانات كەرگەنبىز, ەرگە تالاپ بەرگەنبىز. ەرلىك تۋىن كوتەرگەن, ەلباسىنا ەرگەنبىز. اسقار تاۋلى بەلدەنبىز, ايدىن شالقار كولدەنبىز. ەلدە ىرىس ۇيىتقان, ەلباسىنا ەرگەنبىز. الىسقا قول سەرمەرمىز, تالاي ورگە ورلەرمىز. عاجاپ دارحان كوڭىلى, قازاق دەگەن ەلدەنبىز. بۇلجىمايدى مۇددەمىز, بۇزىلمايدى ىرگەمىز. ەل بىرلىگىن ساقتاعان, ەلباسىمەن بىرگەمىز. ماحمۇتباي امىرە ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى. قىزىلوردا.

* * *

باستاعى باقتى باعالايىق, باۋىرلار!

مەن اقتوبە وبلىسىنىڭ تەمىر اۋدانىنىڭ ازاماتىمىن. ءبىلىمىم – جوعارى, ماماندىعىم – مۇعالىم, سوعىس جىلدارىنداعى ەڭبەك ارداگەرىمىن. 1949 جىلى مەكتەپ ءبىتىرىپ, الماتىنىڭ اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىنە وقۋعا تۇسكەنىمدە اق­توبە قالاسىن دا كورمەي, بىلمەي كەلدىم. كەڭەستىك كەزەڭدە وقىپ, تاربيە الدىق, ەرجەتتىك, ەسەيدىك. ونىڭ بەر جاعىندا تاۋەلسىز مەملەكەت بولعانىمىزدى دا كورىپ, قال-قادەرىمىزشە قىزمەت جاسادىق. شىركىن, تاۋەلسىزدىك, نە دەگەن قىمبات, نە دەگەن قادىرلى ەدىڭ ءبىزدىڭ حالقىمىز ءۇشىن! نە دەگەن اسقاق ەدىڭ, نە دەگەن ارماندى ەدىڭ! حالقىمىز تاۋەلسىزدىكتى عا­سىر­لار بويى اڭسادى, ارماندادى. سوندا دا ساعان دەگەن سەنىمىن جوعالتپادى, العا ءۇمىتتى سەنىممەن قارادى. سول ءبىر جاقسىلىقتى ادام­نان ەمەس, اللادان تىلەدى, جا­لىندى. اقىرى اققا قۇداي جاق دە­گەندەي, اق تۇيە­نىڭ قارنى جا­رىل­عانداي قۋا­نىش­پەن تاۋەل­سىز­دىگىمىز قولىمىزعا ءتيىپ, مارە-سارە شاتتىققا بولەندىك. تاۋەلسىز مەملەكەتىمىز كوشباس­شىلىق قىزمەتىن نۇرسۇلتانداي دانا ۇلىنا ۇستاتتى. تاۋەلسىز مەم­لەكەتىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇل قىز­مەتكە مول تاجىريبەمەن, اسقان ءبىلىم-بىلىكپەن, وزىنە عانا ءتان دارا دانا­لىق­پەن كىرىستى. تولىققان, كەمەل جاسقا كەلگەن شاعى. ەل-جۇرتى­مىز­دىڭ ورتاسىن­دا ويلى دا پاراساتتى كەيپىنەن جاڭىل­ماي, مىنا بەيداۋا زامان­نىڭ جەلىنە ىلەسىپ, تاۋەلسىزدىك اتتى عاجايىپ ۇلى كۇشتىڭ ءدۇم­پۋىنە دەس بەرمەي, قيلى دا قيىن كۇندەردى باستان كەشىپ جاتقان حالقىمىزبەن امسە بىرگە كەلە جات­قانى – ەلىمىزگە قۇت-بەرەكە ورنات­قانداي, جەرىمىزگە بەيبىتشىلىك تۋىن جەلبىرەتىپ, حال­قى­مىزعا بىرلىك, جاراستىقتى تىرلىك بەرىپ كەلە جاتقان ايتۋلى ازامات ەكەندىگى بار­شامىزعا بەلگىلى. مەن استانانىڭ قازىرگى كەسكىن-كەلبەتىن, ءسان سالتاناتىن ءبىرىنشى كورۋىم. اسەم قالا, جاس قالا, باس قالا دەگەن سوزدەردى راديودان, تەلەديداردان, بولعان, كورگەن ادامداردان ەستۋىم بار ەدى دە, قاشان كورەمىن  دەگەن ارماندا ەدىم, ءساتى ءتۇسىپ ارا­لاعانىمدا اۋزىمدى اشىپ اڭى­رىپ تۇرىپ قالىپپىن, ەرتەگىلەردە عانا كەزدەسەتىن عاجاپ دۇنيەلەرگە ەلىگىپ, ەلتىپ قاراي بەرگىم كەلەدى. جىراۋلار ايتاتىن تەرمە, اقىن­دار ايتاتىن ايتىس­تىڭ تاقى­رىبى سۇرانىپ-اق تۇر, شىركىن! شىن­دى­عىن ايتقاندا, از عانا جىل شاماسىندا مۇنداي قالا سالۋ ەشكىمنىڭ دە قولىنان كەلمەس ەدى, ەشكىمنىڭ باتىلى دا بارماس ەدى. ءىستىڭ جۇيەسىن تاپقان – ءتۇيىن­نىڭ شيەسىن شەشەدى دەگەن ماقال نۇرەكەڭدەي رۋحى ءور, ورنى ءتور كوشباسشىعا عانا ايتىلار. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىل­دارىندا ەكونوميكالىق جاعدايى­مىز وتە اۋىر بولاتىن. سوعان قا­را­م­استان پرەزيدەنت استانانى ال­ما­تىدان اقمولاعا كوشىرۋدىڭ قام-قارەكەتىمەن ءجۇردى. نۇرەكەڭ 1997 جى­لى جەلتوقسان ايىنىڭ العاشقى جارتىسىندا كو­شىرۋ ءما­سە­لەسىن ءتۇ­بە­گەيلى شەشتى دە, ءوزى باستاپ اق­مولادان ءبىر-اق شىق­تى. كۇت­كەن­دە­رىندەي قيىندىقتاردا شەك بولما­دى, كەڭسەلەردىڭ ورنا­لاسۋى, ادام­دار­دىڭ جاتاتىن ورىن­دارى, وعان قوسا سارىارقانىڭ قى­تى­مىر سارى ايازى, ازىناعان جەلى شى­دات­پاسا دا كوندىگۋگە تۋرا كەلدى. دەمەك, جاڭا ورىنعا قونىس اۋ­دارۋى­مىز ەلىمىز­دىڭ ەكونوميكا­سى­نىڭ قا­رىشتاپ وسۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەندىگى اقيقات. پرەزيدەنتتىڭ وي­لاۋ ءورىسىنىڭ كەڭ­دىگى, اقىلى مەن سابىرىن قۇستىڭ قوس قاناتىنداي قۇرمەتتەۋى, جان دۇنيە­سىنىڭ مولدىعى, ىسكەرلىگى, تاپ­قىر­لىعى, سويلەۋگە شەشەندىگى, كەرەكتى جەرىندە قيىن­نان قيىس­تىرىپ, ورىندى ازىلمەن, جارا­سىمدى قال­جىڭمەن ادامدار­دىڭ كوڭىلىن اۋ­لاۋى – قيىندىق­تاردى ەڭسەرە جەڭۋدىڭ بىردەن-ءبىر قۇرا­لىنا پاي­دالانىپ كەلگەندىگى ادام­دارعا كۇشجىگەر, ىنتى­ماق-بىرلىك, ىلگەرى باسقان قادام­دارىنىڭ قا­رىش­تى بولۋى­نا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزىپ وتىردى. ءبىز نە دە بولسا قيىندىقتى ءتۇپ­كىلىكتى جەڭدىك. سارا جولعا شىقتىق. سارا جولعا سالعان كوش­باسشىمىز نازارباەۆتىڭ دانا باسشىلىعىنا ارقاشاندا ريزا­مىز! 56 ەل باسشىلارىنىڭ باسىن قو­سىپ, استانادا سامميت ءوت­كىزۋى­نىڭ ءوزى مەملەكەتىمىزدىڭ ابىروي-بەدەلىن اس­قاقتاتىپ جىبەردى. سول ەكى كۇن ءسامميتتى وتكىزۋگە باس­تاماشى بول­عان پرەزيدەنتىمىزدىڭ ابىروي-اتا­عىن بۇ­­رىنعىدان بەتەر جوعارىلاتا ءتۇستى. جاساي بەر, نۇرەكە, حالقىڭدى جاڭا اسقارالى اسۋلارعا باستاي بەر, حالقىڭنىڭ اۋىر جۇگىن ارقا­لاۋعا شارشاماعايسىڭ, اۋىرلىق كورسەڭ جۇقارماعايسىڭ, قيىندىق كورسەڭ مۇقالماعايسىڭ, دانالار­دىڭ ءداستۇرىن جاڭالاعايسىڭ, جال­عاعايسىڭ, نۇرەكە, دەگەننەن باسقا نە ايتامىز! استانا ءسامميتىنىڭ ناتيجەلى ءوتۋىن, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 19 جى­لىن تاماشا تابىستارمەن اياق­تاۋعا ريزا بولعان حالىق پرەزيدەنت وكى­لەت­تىلىگىن 2020 جىلدىڭ 6 جەلتوق­سانىنا دەيىن ۇزارتۋ ءجو­نىندە رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىن­دى. كوپتىڭ ءبىرى رەتىندە مەن دە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزار­تۋ جونىندەگى رەفە­رەندۋمنىڭ وتكىزى­لۋىن قولدايمىن جانە ءوز داۋ­سىمدى بەرەتىندىگىمدى ءمالىم­دەيمىن. مەنى وسىنداي ءبىر ماقالا جا­زۋعا يتەرمەلەگەن, ەرەكشە ءبىر ري­زا­شى­لىق سەزىمگە تۇسىرگەن جەلتوق­سان ايى­نىڭ باسىنان باستاپ, اس­تا­نانى ارالاعانداعى العان اسەر­لەرىم ەدى. ءوڭىم تۇگىل تۇسىمدە كورمەيتىن اسەم قالا, ارمان قالا ماعان وي سالدى, جانىمدى تەبىرەنتتى. بارلىق جۇزەگە اسىرىلعان عاجايىپ شارالار تەك قانا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ ىسىمەن بايلانىستى ەكەندىگىنە كوزىم جەتتى. پرەزي­دەنتتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعا دەيىن ۇزارتايىق دەگەن ۇسىنىستى ءبىر ادامداي قولدايىق. جوعارىداعى قاسيەتتەردىڭ بار­لىعى تەك نۇرەكەڭدە عانا بولا­تىن, سوعان عانا لايىق قاسيەت ەكەن­دىگى ەشقانداي داۋ تۋعىز­بايدى. بەتكە ۇستاساڭ بەدەلى قان­داي, ارقاعا ۇستاساڭ پاناسى قان­داي ەكەندىگىن ايىرا بىلەتىن ۋاقىت بولدى ەمەس پە, اعايىن! ءوز باسى­مىزداعى باق قۇسىمىزدى باعالا­ماي ۇشىرىپ المايىق, باعالا­يىق, ايالايىق, ارداقتايىق!

مۇعال قۇباش ۇلى, دەربەس زەينەتكەر.

* * *

3 ميلليون 100 مىڭ قول جينالدى

كەشە  وسكەمەندە قازاقستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى ن.نا­زارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن ۇزار­تۋ ءجونىن­دەگى باستاماشى توپ مۇشەلەرى اق­پا­رات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن جۇزدەستى. – ءدال قازىرگى ساتتە ەلىمىز بو­يىنشا ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزار­تۋعا بايلانىستى 3 ميلليون 100 مىڭ ادام داۋىس بەرىپ وتىر, – دەدى باس­تاماشى توپتىڭ جەتەكشىسى, شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پرو­فەسسور ەرلان سىدىقوۆ. – ءاسى­رەسە, مەرەكە جانە دەمالىس كۇندەرى جەر-جەردەگى باس­تاماشى توپ ءمۇ­شەلەرى بەلسەندىلىكپەن جۇمىس جاساپ, كوپ مولشەردە داۋىس جيناعان. جاستار مەن ەڭبەك ارداگەرلەرىنىڭ ىنتا-جىگەرى ەرەكشە بولدى. ەرلان ءباتتاش ۇلىنىڭ ايتۋىن­شا, داۋىس جيناۋ 11 قاڭتارعا دەيىن سوزىلماق. ودان كەيىنگى شەشىمدى ەلباسى ءوزى قابىلدايدى. ءبىزدىڭ شامالاۋىمىز بويىنشا 4 ميلليوننان استام ادام ەلباسى­نىڭ وكىلەت­تىگىن ۇزارتۋعا داۋىس بەرەدى, دەدى ول. باستاماشى توپتىڭ مۇشەلەرى گ.بەرديۋگين, وبلىستىق كاسىپوداقتار ۇيى­مىنىڭ ءتورايىمى ن.ءتۇسىپوۆا, وبلىستىق ءماسليحات دە­پۋتاتى ت.يساباەۆ وبلىس تۇر­عىن­دارىنىڭ بەلسەندىلىگى جايلى ايتا كەلىپ, ەلباسىنىڭ كەندى التايدىڭ ەكونو­ميكاسىنىڭ ءور­كەن­دەۋىنە ەرەكشە ۇلەس قوسقانىنا جەرلەستەرىنىڭ لايىقتى باعا بەرگەندەرىنە توقتالا كەتتى.

وڭداسىن ەلۋباي.

وسكەمەن.

* * *

حالىق سۇيىسپەنشىلىگى دەپ بىلەمىز

ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىندا بار­شا قازاقستاندىقتار ۇلەسى ۇلكەن. الايدا, ونىڭ جارقىن بەتتەرىنە بولەكشە ايشىقتى تاڭبا سالعان, ونى جارقىراتا ءتۇسىپ كەلە جاتقان تۇلعا بار. ول تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكەنى امبەگە ايان. تاعدىر مەنى بۇل اداممەن بۇدان ەلۋ جىل بۇرىن توعىستىرعان ەدى. باسقا باسقا, بىزدەر – مەتاللۋرگتەر قاۋى­مى ازا­ماتتىق قاسيەتتەردى ءبىر­دەن تاني­مىز. ورتامىزدا اقىل-ويى مەن ەرىك-جىگەرى ەرەكشەلەنگەن جاس نا­زار­باەۆتىڭ سول كەزدە-اق بولاشا­عى­نىڭ زور ەكەنىن سەزەتىنبىز. ەڭبەككە شىڭدالعان سىيلاس­تىق بەرىك بولاتىندىعى بەلگىلى. قازاقستاندىق العاش شويىندى بىرگە قورىتتىق. ءبىر بريگادادا بەس جىل يىق تىرەستىرىپ جۇمىس ىستەدىك. سوندا قالىپتاسقان جاراستىق قارىم-قاتىناس كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. جالعىز مەن عانا ەمەس, سۇيىكتى دە اۋىر ءىستى تىزە قوسىپ اتقارعان كەشەگى ارىپتەس­تەرى­نە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ىقى­لاسى ءالى ىستىق. تەمىرتاۋعا جۇ­مىس بابىنداعى ساپارلارىندا ءبا­رى­مىزبەن كەزدەسۋگە ۋاقىت تابادى. وتانداستارىمىزدىڭ ەلباسى­نىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزار­تۋ تۋرالى ۇسىنىسى كوڭىلىمىزگە قون­دى. مۇنىڭ ءوزى جايدان-جاي ەمەستىگىن بىلەمىز. مەملەكەتىمىزدى بيىك بەلەستەرگە كوتەرگەن, الەمگە تانىتقان, جارقىن بولاشاعىنا بەرىك نەگىز قالاعان ادامعا دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىك پەن سەنىمنەن تۋىن­داعان جۇرەك ءۇنى ەكەنى انىق. سون­دىقتان رەفەرەندۋم وتكىزۋ ارقىلى حالىق قالاۋى انىقتالۋىن قولداي­مىز. وركەندەۋدىڭ جاڭا ءبىر اسۋى الدا تۇرعان كەزدە مەملەكەت باس­قارۋداعى قابىلەت-دارىنى, ومىرلىك تاجىريبەسى باي تۇلعاعا سەنىمدى بيىكتەتۋ قازاقستانىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىنە كەپىلدىك بولىپ تا­بىلادى. ونىڭ شۋاعى ن.ءا.نا­زار­باەۆتىڭ بويىنا كۇش-قۋات بولىپ قۇيىلا­تىن­دىعىنا ءشۇبا جوق.

ۆلاديمير كولباسا, ارداگەر-مەتاللۋرگ.

تەمىرتاۋ.

* * *

بەدەل بيىگى

نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلىمىز ءتاۋ ەتەر جالعىز كيە – تاۋەلسىزدىككە العاش قول جەتكىزگەندە ۇلتى­مىز­دىڭ, مەملەكەتىمىزدىڭ تىزگىنىن قولعا الىپ, كوش باستاعان تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز بولدى. مىنە, سودان بەرى ىرگە­مىزدىڭ سوگىلمەۋىنە, مەم­لەكەتى­مىزدىڭ بىرتۇتاستىعىنا, حال­قىمىز­دىڭ تى­نىش تا بەرەكەلى عۇمىر كەشۋىنە, الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق سايا­­ساتى­مىزدىڭ تۇراق­تانۋىنا, دامۋ­شى ەل­دەردىڭ كوش سوڭىندا قالماۋىنا ايانباي تەر توگىپ, ەڭبەك ەتتى. بۇل ونىڭ كورە­گەن ستراتەگ, قاجىرلى ەڭبەكقور, بىلىكتى باسشى ەكەنىن قازاقستان جۇرتشىلىعى الدىندا دا, الەم الدىندا دا دالەلدەدى. مەملەكەتىمىزدىڭ جاستارى ەل­باسى مەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قام­قورلىعىنىڭ ارقاسىندا ءوز ار­ماندارىن جۇزەگە اسىرۋدا. اسىرە­سە, اۋىل جاستارى مۇنداي قول­داۋعا كوپ يەك ارتۋدا. پرەزيدەنت جىل سايىنعى ءداستۇرلى جول­داۋىن­دا دا اۋىل تاعدىرىنا, ونىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا, ارداگەرلەر مەن زەي­نەتكەرلەرىمىزدىڭ, الەۋ­­مەتتىك سالادا قىزمەت ىستەيتىن مامان­دارى­مىزدىڭ ماسەلەسىنە ەرەك­شە نازار اۋدارىپ, باستى نازاردا ۇستاپ وتىر. سونداي-اق, ەل عىلىمىنىڭ ورىستەۋىنە, جاس عا­لىم­داردىڭ كو­بەيۋىنە, ۇلت تاري­حى­نىڭ قۇندىلى­عىنا كوپ كوڭىل بولەدى. وتان قامقورلىعىن زەينەتكەر دە, ءومىر جولىن جاڭا باس­تاعان شاكىرت تە ايقىن سەزىنىپ وتىر. سارىارقانىڭ توسىندە وتكەن سامميت الەم نازارىن قازاق ەلىنە اۋداردى. جاڭا ەلوردا – استانا قالا­سى قازاق ەلىنىڭ كەلبەتىن تا­نىتتى, ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە, ال­تىن ۇياسىنا اينالدى. استانا قالا­سى ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ور­تا­سىن­داعى قازاقستان حال­قىنىڭ ەرىك-ءجى­گەرىنىڭ, ۇلكەن قا­جىر-قاي­راتىنىڭ ايعاعى بولدى. جاڭا قالا, جاس قالا استانانى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋ­داعى, الەم حالىق­تارى ءدىن وكىل­دەرىنىڭ باسىن ءبىر ورتاعا ۇيىتقان يگىلىكتى يدەيانى امەريكا, رەسەي, قىتاي, تۇركيا جانە تاعى باسقا دا دامىعان مەملەكەت باسشىلارى ءبىراۋىزدان مويىنداپ, ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىن قولداپ, ەكونو­مي­كالىق تۇراقتىلىققا باعىتتال­عان ىستەرگە زور باعا بەرۋدە. بۇل – ارينە, ەلدىڭ ماقتانىشى, ابىرويى! جاس مەملەكەت – قازاق ەلىنىڭ بەدەل بيىگى مەن ارمان-ماقساتى! وسى ورايدا ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني كوسەمى احمەت بايتۇر­سىنوۆ­تىڭ «بالام دەيتىن جۇرت بولماسا, جۇرتىم دەيتىن بالا قايدان بولسىن؟!» دەگەن ءسوزى ەسكە تۇسەدى. ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن الۋان ۇلتتىڭ ءۇن قوسىپ جاتقانى ەل-جۇرتتىڭ ۇلت كوشباسشىسى اتا­نىپ وتىرعان ەلباسىعا سەنىم ارت­قانىنىڭ, سول سەنىمدى ەلباسىنىڭ اقتاي بىلگەنىنىڭ ايعاعى! نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى شىن ءما­نى­سىندە ۇلتتىڭ كوشباسشىسى, ەل­دىڭ ءۇمىتىن اقتاعان, ارمانىن العا اپار­عان قايراتكەر. مەملە­كەتى­مىزدىڭ قارىشتاپ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى جاعىنان ەلباسىمەن تەرەزە تەڭەس­تىرە الاتىن قايرات­كەر جوق. سون­دىقتان دا, ونىڭ وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ جونىندەگى رەفەرەندۋم ءوت­كىزۋ تۋرا­لى ۇسىنىستى احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ وقى­تۋ­شىلارى مەن ستۋدەنتتەرى قىزۋ قولداپ وتىر. قازىر­دىڭ وزىندە رەفەرەندۋم ءوت­كىزۋ جونىندەگى ۇسى­نىس وقۋ ورنىنىڭ عىلىمي كەڭە­سىندە ماقۇلدانىپ, قول جيناۋ جۇ­مىستارى ءجۇرىپ جاتىر. اسقار نامەتوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قمۋ رەكتورى. قوستاناي.

* * *

جىگەر سىيلادى

پرەزيدەنت وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ ءجو­نىندەگى باستاماعا سىر ەلى العاش­قىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قولداۋ ءبىلدىردى. ەلباسى قامقور­لىعىن ەرەكشە سەزىنگەن ءوڭىر حالقى مۇنداي ماڭىزدى وقيعاعا ىستىق ىقىلاس قويىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا «نۇر وتان» پارتياسى وبلىستىق في­ليالى جاڭالىق جا­سادى. ول — پارتيا فيليالى ءتور­اعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى ءول­مەسحان بولات­بەكوۆ­تىڭ «اتا­مۇرا» باسپاسىنان «ەل-جۇرت ءھام ەل­باسى. ناش ليدەر» كىتابىنىڭ جا­رىق­قا شىعۋى ەدى. اۆتور مەملەكەت باس­­شى­سىنىڭ بالالىق شا­عى­نان بۇگىن­­گە دەيىنگى پاراسات جو­لىن ساباقتاي كەلە الەمگە ايگىلى قازاقستاننىڭ قۋاتتى قادامىن جان-جاقتى سۋرەتتەگەن. جانە بۇل كىتاپ­تىڭ ارتىق­شىلىعى, ونىڭ كەيىپكەرلەرى قارا­پايىم اۋىل ادام­دارى بولىپ, ولار­دىڭ ەلباسىنا دەگەن ءجۇ­رەك­­جار­دى وي-ورامدارى, تىلەگى قامتى­لۋىن­دا. ەڭ باستىسى, پرەزيدەنتتىڭ وكىلەت­تىگىن ۇزارتۋعا قوزعاۋ سالۋىمەن با­عا­لى بولدى. ءبىز وسى كىتاپتىڭ كەيىپ­كەرلەرى رەتىندە ەلباسى جايلى ويى­مىزدى ءبىلدىرۋدى, ونىڭ وكىلەت­تىگىن ۇزار­­تۋ­عا قولداۋ جاساۋدى پارىز سانادىق. نۇرسۇلتان نازارباەۆ قايتا­لان­باس تۇلعا. تاۋەلسىزدىك العان كە­شەگى اۋىر كۇندەردە قيىن-قىس­تاۋدان ەلدى جاماندىققا ۇرىن­دىر­ماي, باس-اياعىن ءبۇتىن الىپ شىعۋ ونىڭ ءبىرىنشى ەرلىگى ەدى. سوعىسسىز, قارۋسىز تاۋەلسىزدىگىمىزدى جاريالاپ, بىردە-ءبىر ەلگە تاۋەلدى بولماي, ءوز ءمۇم­كىندىگىمىزبەن تىرشىلىكتى توقتات­پادىق. الدىمەن قازاق­ستاندى قۇ­داي قولدادى, سوسىن نۇراعاڭ جارقىن جولعا جالعادى. قازاقستان الەمدىك قارجى داع­دارىسىن اينالىپ وتكەن مەملەكەت. بۇل ەكونوميكالىق مىقتى تال­داۋ­دىڭ, سونداي-اق الدىن الۋ­دىڭ ءساتتى قادا­مى. كورشىلەس مەملەكەتتەر, ەۋروپا ەلدەرى ەسىن جيا الماي تۇرعاندا, قا­زاق­ستان قارىش­تى قادامدار جاسا­دى. «جول كار­تا­سى» ارقىلى ءومىرى جوندەۋ كور­مە­گەن كوشەلەردىڭ كەلبەتى كىردى, اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەر سالىندى. جالپى, ەلباسى تۋرالى ايت­قان­دا, جولداۋ جايلى تولعانعاندا ءبىر كەم دۇنيە كورىنبەيدى, ءبارى ونەگە مەن ۇلگىلى ۇردىستەرگە تولى. ءبىز پرەزيدەنتتى باعالايمىز جانە ءومىرى ۇزاق بولعانىن تىلەيمىز. بۇگىندە «نۇر وتان» پارتيا­سى­نىڭ باستاۋىش ۇيىمنان باستاپ, اۋماقتىق, ايماقتىق ەسەپ بەرۋ, سايلاۋ جيىندارى ءوتىپ جاتىر. مۇن­دا ەلباسىنىڭ وكىلەتتىگىن ۇزار­تۋ ءما­سە­لەسى كەڭىنەن كوتەرىلىپ, جاپپاي قولداۋ تاۋىپ جاتقانىن ماقتانىش­پەن ايتا الامىز. ەلباسى جەتەكشىلىك ەتەتىن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سىر بويىن­داعى وتىز سەگىز مىڭداي مۇشەسى ءبىر­اۋىز­دان قولداۋ جاساۋدى ۇيعارىپ وتىر. ويتكەنى, ەل دامۋىنا پارتيا­نىڭ ىق­پالى زور. سونداي-اق, ايماق­تىڭ ءما­دەني-الەۋمەتتىك ومىرىندە كەڭى­نەن جۇ­مىس جاساپ, ناتيجەلى ءىس كورسەتكەن پارتيانىڭ جەرگىلىكتى فيليالدارى ح­الىق سەنىمىنەن شىقتى. بۇل ەلبا­سى­عا دەگەن سەنىمدى ودان سايىن كۇشەيتتى. ءبىز ءوز ويىمىزدى بىلدىرە وتى­رىپ, ەلىمىزدەگى, اۋىل-اۋىلداعى ايەلدەر قاۋىمىن, باتىر انالاردى ەلباسى­نىڭ وكىلەت­تىگىن ۇزارتۋ رە­فەرەن­دۋمى­نا ءبىر كىسىدەي قاتىسۋعا شاقىرامىز.

الما باقتياروۆا, سىرداريا اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.

ايشا بولەكباەۆا, التىن القالى انا.

قىزىلوردا وبلىسى.

* * *

بۇل – ساياساتتىڭ جالاۋى ەمەس, جۇرەكتەردىڭ قالاۋى

كەشە عانا قاۋىزىن جارىپ ازاتتىق اسپانىنا تالپىنعان تاعدىرلى ەلدىڭ از ۋاقىتتىڭ ىشىندە, باسقالار عاسىرلاپ جەتكەن عا­لامدىق كەڭىستىككە شىرقاپ شىق­قانىنا شىنىمەن تاڭ قال­عان­دايمىز. تاڭ قالا تۇرىپ وسىناۋ تاريحي عاجايىپ قۇبىلىستاردى كەمەل ويىمەن, كەنەن اقىلىمەن, سىندارلى ساياساتىمەن جۇزەگە اسىرعان ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا. نازارباەۆپەن زامانداس بولعانىڭا, ول جاساعان قايتالانباس ساياسي-الەۋمەتتىك رەفورمالاردى ىقى­لاس-ىنتامەن ورىنداۋعا قاتىس­قانىڭا تاڭىرىڭە تاۋبە ايتاسىڭ. تاۋەلسىزدىك نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ تابيعي تالانتىن اشتى, ال نازارباەۆ ەلىنىڭ باعىن اشتى. تاريح دەگەنىمىز ماڭگىلىك ولشە­مىندەگى دەرەكتەر مەن دايەكتەر. سول دايەكتەردى تاعى ءبىر جاڭ­عىر­تىپ وتسەك, جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى جاسامپاز تۇل­عا جارقىراپ شىعا كەلەدى. ول – ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆ. الەمدە جەر كولەمى جونىنەن 9-شى ورىندى يەلەنەتىن ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى داۋ-داماي­سىز بەكىدى. بۇل ەندى دوس تۇگىل, دۇشپان دا باس ۇراتىن ەرەن ەرلىك. ايتپەسە ىرگەسىنە شي جۇگىرتىپ, شىرقى بۇزىلىپ جاتقان ەلدەر قانشاما. سارىارقا توسىندە الشايتىپ جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا ەلور­داسىن سالدىرۋ دا ەلباسىمىزدىڭ ءتولتۋماسى. ءارى قاراي ءاربىر قازاق­ستاندىقتىڭ جادىندا جاتتالىپ قالعان جەتىستىكتەردى تۇگەندەمەي-اق قويايىن. كەشەگى ءالى ىستىعى باسىلماعان ەقىۇ ءسامميتىنىڭ استانادا ءوتۋى, الەمدىك ماڭىزى بار شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋى ەل­باسىمىزدىڭ ولشەۋسىز ەڭبەگىنىڭ, ەلدەستىرگەن ساياساتى­نىڭ تاعى ءبىر كورىنىسى. مۇددەلەرى ءبىر-بىرىنە كەرەعار كەلەتىن ەلدەردى ءبىر جەرگە ءيىپ اكەلۋ, ۇستانعان قاعيداتتارى ءار ءتۇر­لى ەلدەر باسشىلارىن ءبىر توقتامعا كەلتىرۋ, ءبىر پىكىرگە تو­قايلاستىرۋ قيىننىڭ قيىنى ەكەنى بەلگىلى. سولاي بولسا دا, نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ شەبەر ساياساتكەرلىگى, كوشەلى ويلاۋ قارىم-قابىلەتى استانا دەكلاراتسياسىنىڭ قابىلدانۋىنا الىپ كەلدى. ءبىز استانا سامميتىندە وسى بەدەلدى باسقوسۋعا قاتىسۋشى ءارىپ­تەستەرىمىزبەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل تۇتقاسىن بەرىك ۇستاعان ۇلت كوشباسشىسى عانا ەمەس, الەمدەگى ساناۋلى ساياساتكەرلەردىڭ بىرەگەيى ەكەنىن قاتىسۋشى قايراتكەرلەردىڭ كوزى جەتىپ, كوڭىلدەرى توعايعانىن ءوز بولمىسىمىزبەن سەزىندىك. ەل­با­سى ارقىلى قازاقستانىمىزدى قاۋىمداستىقتىڭ قۇرمەتتەگەنىن سەزىنىپ, تۇلا بويىمىزدا تەبىرەنىس تولقىنداردىڭ ءالسىن-ءالسىن جۇگى­رىپ وتكەنىن نەسىنە جاسىرايىق. مەملەكەتتى تۇلعالار تۇزەدى. ال حالىق سول تۇلعالاردىڭ اينا­لاسىنا توپتاسىپ, مەملەكەتتىك ىستەردى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسادى. بۇل الىمساقتان جالعاسىپ كەلە جاتقان قاعيدا. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قار­ساڭىندا ەلباسىنىڭ وكىلەتتى­گىن ۇزارتۋ جونىندە بۇكىلحالىق­تىق باستاما كوتەرىلىپ جاتىر. بۇل – ساليقالى ساياساتتىڭ جالاۋى ەمەس, جۇرەكتەردىڭ قالاۋى. بۇل قازاقستان حالقىنىڭ الداعى ون جىلعا دا تاۋەلسىزدىكتىڭ كەپىلىندەي تۋىندى تۇلعامەن بىرگە بارۋ­دى قولداپ وتىرعانى. ال ءجۇ­رەك قالاۋى قانداي ءبىر قۇدىرەتتەردەن دە بيىك بولماق. سوندىقتان, ەلباسىنىڭ وكى­لەت­­تىگىن الداعى 10 جىلعا ۇزار­تۋدى كوز­دەيتىن بۇكىلحالىقتىق باس­تاما­نى ءبىراۋىزدان قولداۋعا شاقىرامىن.

باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ, پارلامەنت سەناتى قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.

* **

جاستار قولدايدى

قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى الەم­دىك داعدارىستا سۇرىنبەدى. ءدۇ­نيە ءجۇزى­نىڭ كوشىن باستاپ جۇرگەن مەملەكەتتەر سوڭىن كۇتىپ, ىركىلىپ قالعاندا ەلىمىزدە جاساۋعا ءتيىستى تىرشىلىكتەردىڭ توقتاپ قالعانى جوق. مۇنى وڭتۇستىكقازاقستان­دىق­تار دا انىق سەزىنۋدە. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىنەن ءبو­لەك ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, كاسىپكەرلىك, شاعىن جانە ورتا بيزنەس سالاسىندا كۇن سايىن دەرلىك جاڭا نىساندار بەرىلىپ جاتتى. وبلىس اكىمى اسقار مىرزاح­مەتوۆ 2011 جىلى بيۋدجەتتىڭ با­سىم بولىگى الەۋمەتتىك سالاعا با­عىتتالادى دەپ وتىر. قازىر جۇرت بۇرىنعى ساماننان سالىنعان مەكتەپ, يتارقا سەكىلدى ەمدەۋ مەكەمەلەرىن ۇمىتتى. الىپ قۇرى­لىستار ءجۇرىپ جاتىر. وسىنىڭ ءبارىن كوكىرەك كوزىنەن وتكىزىپ وتىرعان حالىق ەلباسى­نىڭ پرەزيدەنتتىك وكىلەتتىگىن ۇزارتۋ تۋ­رالى باستامانى قىزۋ قولدايتىنىن ايتىپ, “ەگەمەننىڭ” قوسىنىنا ءجيى تەلەفون شالادى. قاراپايىم حالىق. باسەسەپ ەمەس, العاۋسىز كوڭىلىن بىلدىرەدى. حالىق پايداسىنا ولشەۋسىز جۇ­مىس ءجۇر­گىزىپ جاتقان ەلباسىمىزدى ءبى­ر­اۋىز­دان قولدايمىز دەيدى. ءوزىمىز دە تالاي مەكەمەلەردەگى جيىن­دارعا قاتىستىق. جاستار فو­رۋمى, ستۋدەنتتەر اسسامبلەيا­سى, جاستار ق­ا­ناتى سەكىلدى ۇيىمدار ءوز داۋىستارىن جەتكىزىپ جاتىر. ەل پاي­داسىنا دەگەندە العى شەپتە جۇرەتىن م.اۋەزوۆ اتىن­داعى وڭ­تۇستىك قازاق­ستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە “جاستار – ەل­با­سى­مەن بىرگە” اتتى وبلىستىق جاستار قو­عامدىق ۇيىم­دارىنىڭ فو­رۋمى ءوتتى. ۋنيۆەرسيتەتتەگى باستا­ماشى توپتىڭ جەتەكشىسى باقىت ساپارباەۆ جۇرگىزىپ وتىرعان ءىس-شارادا مەملەكەتىمىزدە ات­قارى­لىپ جاتقان ىرگەلى ىستەر ءسوز بولدى. ۋنيۆەرسيتەت رەك­تورى, اكادەميك ۋ.بيشىمباەۆ, رەس­پۋب­لي­كا­لىق باستاماشى توپ مۇشەسى ر.پاك, وقمۋ ستۋدەنتتەرى اليان­سىنىڭ ءمۇ­شەسى ي.حايدوۆ, ستۋدەنتتىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءمۇ­شەس­ى ۋ.رازاكوۆا, وقمۋ حالىقتار دوس­تىعى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى ە.لي, ستۋ­­دەنت, قىتايدان كەلگەن قان­داسىمىز ب.امانقۇلوۆا, ستۋدەنت ر.المانوۆ, ز.ورىنبەكوۆ سياق­تى ازاماتتار سويلە­گەن سوزدەرىندە از­داعان جىلدا قا­زاقستاندى باسە­كەگە قابى­لەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا تارتق­ان, الەمگە ءماشھۇر ەتكەن ەل­باسىنىڭ سىندار­لى ساياساتى جاي­لى ايتىپ, رەفەرەن­دۋمدى ءبىراۋىز­دان قول­داي­تىندىق­تارىن ءبىلدىردى. “ال­تىناي” شي­پاجايىنىڭ اتقارۋ­شى ديرەكتورى اسىلحان ويساەۆ ءوز ۇجى­مىنىڭ باس­تامانى قولداي­تىنىن اي­تىپ, وزگە ءارىپ­تەستەرىن دە وسىعان شا­قىر­سا, وڭتۇستىك-باتىس مال جانە ءوسىم­دىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دي­رەكتورى, اكادەميك, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋ­رەاتى ءاب­دىراحمان ومباەۆ “نۇر­سۇلتان نازارباەۆ – تاۋەلسىز قازاق­ستاندى اياعى­نان تۇرعىزعان كور­­نەكتى مەملەكەت قايراتكەرى. ءدۇ­يىم تۇركى الەمى ءوز كوشباسشىمىز دەپ تانىپ وتىرعان تۇلعانىڭ وكى­لەتتىگىن ۇزار­تۋدى, رەفەرەندۋم ءوت­كىزۋدى ءبىز­دىڭ ينستيتۋت ءبىراۋىزدان قول­داي­دى” دەيدى. ءتىلشى تەلەفونىندا تىنىم جوق. ءبىز ءوزىمىز قاتىسقان جيىن­دارداعى سوزدەردىڭ توبىقتاي ءتۇيى­نىن بەرۋگە تىرىستىق.

باقتيار تايجان.

وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.