جىل باسىنان باستاپ ەلدەگى جۇزەگە اسىپ جاتقان وڭ وزگەرىستەردى, ياعني رەفورما اتاۋلىنى كورگىسى كەلمەيتىندەرگە ارنالىپ ارنايى كوزاينەك ساۋداعا ءتۇسىپ ساتىلا باستادى. ونىڭ دەمەۋشىسى ءارى ىسكە اسىرۋشىسى ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان “وپتيكا” اتتى قوعام بولىپ تابىلادى.
* * *
كولىك جوندەيتىن شەبەرحانا ماڭدايشاسىنداعى جازۋ: “تەجەگىشىڭىزدى تەكسەرتىپ الۋ ءۇش-اق دوللار, ال جەرلەۋگە كەتەتىن شىعىن باقانداي ءۇش ءجۇز دوللار تۇرادى. سالىستىرىپ, ويلانىپ كورىڭىز!”.
* * *
“پاتەرىمدى سوتتىڭ ماعان شىعاراتىن ۇكىمىنە قاراي ون جىلعا دەيىن جالعا بەرەمىن”.
* * *
جاتاقحانا الدىنداعى حابارلاندىرۋدان:
“5 جەلتوقسان. وسى ايعا ارنالعان جول ءجۇرۋ بيلەتىمدى جوعالتىپ الدىم. تاۋىپ العاندار تەزىرەك اكەپ بەرۋلەرىن وتىنەمىن. سىي-سياپاتىم دايىن”.
“1 قاڭتار. بۇگىن جول ءجۇرۋ بيلەتىمدى اكەپ تاستاپ كەتىپسىڭدەر... يت ەكەنسىڭدەر!”.
دالباسا
– مىناۋىڭ نە – تۇرىسىڭ؟!
بۇيتكەن كۇنىڭ قۇرىسىن!
تاپقان اقشاڭ ازعانتاي,
وڭبادى عوي ءبىر ءىسىڭ.
انا كورشى جاس بالا,
تاپقانىن ايتپا, ماسقارا...
بىلدەي ءوزى كوممەرسانت,
قۇيىلىپ جاتىر اقشا دا.
استىندا اپپاق “ۆولۆاسى”,
بيزنەسمەن كىلەڭ جولداسى, –
دەپ ايقايلاپ ايەلى,
كۇيەۋىنە ۇرىستى:
– تاستا, – دەدى, – جۇمىستى.
جاڭا جىلدان باستاپ –
باستا, – دەدى, – تىڭ ءىستى.
“رەسەي مەنەن قىتاي بار,
قالتاڭا اقشا سالىپ ال,
ءوتىمدى تاۋار ساتىپ ال.
جاس بالا قۇرلى جوقسىڭ با,
ۇياتتىڭ ءبارىن جيىپ قوي,
ماسەلەنىڭ بارلىعى,
اقشادا ەكەنىن ءبىلىپ قوي.
ءبىز دە بيزنەسمەن بولايىق,
ماشينە ساتىپ الايىق,
كولدەي شالقىپ قالايىق”.
شاڭقىلداپ كۇندە قاتىنى,
مازانى ابدەن العان سوڭ
كۇيەۋى تاستاپ جۇمىستى,
كوممەرسانت بولۋعا تىرىستى,
كوبەيتىپ ەندى ءجۇرىستى,
قىتاي كەتتى قىدىرىپ,
رەسەي كەتتى جۇگىرىپ.
كۇن-ءتۇن تىنىم تاپپادى,
ۇيدە دە قونبادى,
سوندا دا اقشا بولمادى,
ءىسى دە ءبىر وڭبادى,
زىر جۇگىرىپ جۇرگەندە,
تۇرمەگە ءتۇسىپ قالعانى...
...بالانى ءوزى باعا الماي,
نانعا اقشا تابا الماي,
بۇگىندە ايەلى جىلاپ ءجۇر,
قۇدايدان كەشىرىم سۇراپ ءجۇر...
***
قاناعات, راحىم بولماسا,
بايلىق دەگەن دالباسا.
باقىتجان سوۆەت ۇلى, تاراز.
سول ءۇشىن
ءبىر كاسىپكەر بالاسىنا تەمىر اقشانىڭ ۇلكەنىن بەرىپ:
– مىنادان اقشا-قاراجات جاسا, – دەيدى.
بالاسى بولسا تەمىر اقشانى ساۋەگەيلىكپەن سۋعا لاقتىرا سالادى. ونىسىن اكەسى بىلسە دە ءۇندەمەيدى. بالا بولسا اكەسىنىڭ تاپقانىن ءىشىپ-جەپ جۇرە بەرەدى.
بىردە اكەسى بالاسىنا:
– ۋاقىتىڭ كەلدى, ەندى اقشا تاپقانىڭ ءجون, – دەيدى.
بالا بىرەۋگە جالدانىپ, تاڭنىڭ اتىسىنان كۇن باتقانعا دەيىن جالاڭاياق بالشىق يلەپ, تابىس تاۋىپ اكەسىنە كەلەدى دە:
– مىنە, اكە, مەن دە تابىس تاۋىپ, ونىما تەمىر اقشانىڭ ۇلكەنىن اكەلدىم, – دەيدى. سوندا اكەسى:
– ال وندا ونىڭدى سۋعا لاقتىر دا جىبەر, – دەيدى.
سوندا بالاسى ءبىر كەزدەگى قاتەلىگىن ءتۇسىنىپ, ءۇنسىز جەرگە قاراعان ەكەن.
وسى توستى, اكە-اتالارىمىزدىڭ بىردەن ساباي جونەلۋ سياقتى وقىس ارەكەتكە بارماي, اقىلمەن ىستەگەن تاربيەلى ءىسى ءۇشىن الىپ قويساق دەيمىن.
***
– كورشىمنىڭ تۇمسىعىن بۇزۋعا شامام جەتەدى, بىراق وعان زاۋقىم دا, قۇلقىم دا جوق. ال ءبىر قالتالى مىقتىنىڭ تۇمسىعىن بەت قىلۋعا زاۋقىم دا, قۇلقىم دا بار, بىراق وعان شامام جەتپەيدى. وسى توستى كورشى اتاۋلىنىڭ قالتالى مىقتى بولۋى ءۇشىن الىپ جىبەرەيىك.
***
ءۇش قالتالى مىقتى شاعىن كەمەمەن ساپارعا شىعادى. ونىڭ ەكەۋى ەڭگەزەردەي تولىق تا, بىرەۋىنىڭ قابىرعاسى ىرسيعان ارىق بولسا كەرەك. تەڭىزدە اياقاستى داۋىل تۇرىپ, قۇتىرعان تولقىن بۇلاردى جابايى ارالدان ءبىر-اق شىعارادى.
قىسقاسى, بۇلاردى ارالداعى جابايىلار ۇستاپ الىپ, انا ەكى سەمىزدى جالىنى لاۋلاعان قازانعا اتىپ ۇرادى دا, شىلتيگەن ارىقتى باسى اۋعان جاققا قويا بەرىپتى. وسى توستى, اسا سەمىرمەي, سالىق اتاۋلىنى تۇگەلىمەن تولەپ جۇرگەندەر ءۇشىن الايىق!
توقتاۋ بولعان توقال
اسكەري ادام بولعاندىقتان ەر جاسى ەلۋگە كەلمەي-اق جىلدىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ زەينەتكەرلىككە شىققانمىن. ەرتە تۇرۋ ەتتەن ءوتىپ, سۇيەككە سىڭگەندىكتەن, تاۋىق شاقىرماي تۇرىپ كەتىپ, تازا اۋادا وزىمشە ولاي-بۇلاي ويقاستايمىن. ياعني, جۇگىرەمىن, كەرىلەمىن, سوزىلامىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا – سپورتپەن شۇعىلدانامىن.
كەمپىردىڭ كۇرەڭ شايىن سوراپتاپ وتىرىپ:
– اۋلانى سىپىرىپ تازارتۋدى سپورتتىڭ ءبىر قۇرامىنا كىرگىزدىم. سىپىرتقىمەن ولاي دا, بۇلاي دا بۇلعاقتاعاننان بۋىن-بۋىنىم بوساپ, بۇلشىق ەتتەرىم قاتايىپ, تىزە تىلەرسەگىم سوزىلىپ-تارتىلىپ جان كىرەدى, – دەپ قالعانىم بار.
ەرتەسىندە كەمپىر:
– ۇيدەگى قوقىس اتاۋلىنى بۋىپ-ءتۇيىپ ارعى كوشەدەگى جاشىككە لاقتىرا سال. بىلگەن ادامعا ول دا سپورت. بۋىپ-ءتۇيىپ جاتىپ قيمىل-قوزعالىستىڭ نەبىر ءتۇرىن جاسايسىڭ. ەڭكەيەسىڭ, شالقاياسىڭ, الاسىڭ, سالاسىڭ, – دەدى.
“قاتىنىڭ اقىلدى بولسا – ءوز اقىلىڭ قالتاڭدا قالادى” دەمەكشى, اقىلعا كەلىپ, ء“جون سوزگە” توقتاپ, ەرتەڭگىلىك كاكۇر-شۇكىردى جيىپ-تەرىپ الا كەتەتىن بولدىم.
بىردە كەمپىر:
– اۋلانى سىپىرعانىڭ ءجون-اق, ەستۋىمشە – قوس قولدى ىلگەرى سوزا ەڭكەيىپ بارىپ كەرى قايتقان قيمىل-قوزعالىس ناعىز سپورت دەيدى... سەنەن باسقامىز شىرت ۇيقىدا, كەدەرگى كەلتىرەر پەندە بولمايدى – شاڭسورعىشپەن مىنا داعاراداي ءۇيدىڭ ءىشىن سىپىرىپ سيىر جالاعانداي ەتە سالساڭ... – دەدى.
تاعى بىردە ۇيدەگى كىسى:
– ءۇيدىڭ ءىشىن سىپىرىپ سيىر جالاعانداي ەتكەن شالىمنان اينالدىم, – دەپ الىپ, – بازارعا بارىپ كەلسەك. جۇك كوتەرگەننەن اينالىسىپ جۇرگەن سپورتىڭنىڭ ناتيجەسى بىلىنەدى... – دەپ توق-ەتەرىن ايتتى.
كەلەسىدە كەمپىر نەمەرەنى كيىندىرىپ, ءبىرىن جەتەكتەتىپ, ءبىرىن ارقاما ارقالاتىپ: – “بىلە ءبىلسەڭ, بۇل پارىزىڭ ءارى سپورتتىڭ سۇبەلىسى” دەپ بالاباقشاعا اتتاندىرىپ كەپ جىبەردى.
نەسىن ايتايىن, كەمپىردىڭ تاڭىپ بەرگەن وسى سەكىلدى تاعى دا ءتورت-بەس “سپورت ءتۇرىن” ارقالايمىن دەپ, تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى تەپەڭ-تەپەڭمەن كەشكە قاراي كەسكەن تەرەكتەي قۇلايمىن كەپ.
ءوستىپ قۇلاپ جاتىپ بىردە كەمپىرگە: “سپورتتىڭ تورەسى توقال العان ەركەكتە بولادى ەكەن...” دەپ, ايدا كەپ توقالى بارلاردىڭ ايتقان “اقىل” كەڭەسىن اعىل-تەگىل اعىتتىم كەلىپ. ارا-اراسىندا جورنالدا جاريالانعان “توقال الۋدىڭ توعىز پايداسى” اتتى ماقالادان ءۇزىندى دە وقىپ بەردىم.
...توقتاۋسىز سويلەپ ءتۇن اسىرىپ ۇيىقتاعاندىكى مە, ەرتەسىندە: “تۇر-ەي, توقال العىش!” دەگەن كەمپىردىڭ ءزىلدى سوزىنەن كىرپىك اشسام, ماسساعان, كۇن تاس توبەگە كەلىپتى... سىرتقا شىقسام, اۋلا دا, دالا دا تاپ-تۇيناقتاي... نەمەرەلەر دە بالاباقشاسىنا الدەقاشان كەتىپ قالىپتى... كەمپىردىڭ دە بازارعا ءبىر ءوزى بارىپ كەلگەن بەتى ەكەن...
ءسويتىپ, زەينەتكەرلىككە شىققالى بەرى, تۋرا ءبىر جىل وتكەندە – قاڭتاردىڭ العاشقى كۇنى العاش رەت ەرتە تۇرا الماي ەسەڭگىرەپ, كەمپىر دە “سپورتىڭ جايىنا قالدى عوي” دەي الماي ءۇنسىز كۇرەڭ شايىن ۇسىنىپ, مەن دە تۇندەگى “توقتاۋ بولعان توقال” اڭگىمەمە ريزا كەيىپپەن “توقالعا توقتاۋ جاساپ” تىمپي ويناپ وتىرمىن.
ەرسۇلتان جەڭىس. الماتى وبلىسى.
مەنمەن مىنەزدەمە
كەلەسى جىلعا كەرەك بولىپ قالار دەپ باستىعىما كىرىپ:
– ماعان مىنەزدەمە جازىپ بەرەسىز بە؟ – دەپ ەدىم:
– قىزىق ەكەنسىڭ, مىنەزدەمەنى اركىم ءوزى جازاتىنىن بىلمەۋشى مە ەدىڭ؟ جاز دا الىپ كەل, قول قويىپ بەرەيىن, – دەپ كەلتە قايىردى.
جۇمىستا وتىرىپ وزىمە- ءوزىم مىنەزدەمە جازا قويايىن دەپ ەدىم... اتى-ءجونىم, تۋعان جىل, مەكتەپ ءبىتىرۋ سياقتىدان ارىگە بارا المادىم.
ۇيگە كەلىپ, قىبىر-جىبىر ءبىتىپ, بالا-شاعا جاتقان مەزگىلدە اسۇيگە كەلىپ مىنەزدەمە جازۋعا وتىردىم... پالەكەت بۇرىن جازىپ كورمەگەن ءىس – ارى شولدىم, بەرى تولقىدىم... تەگى بولماعان سوڭ, مىنا وتىرعان ۆالەنتين سەميگلازوۆ مەن ەمەس, باسقا پەندە دەپ, ال مەن – ونىڭ باستىعىمىن, ول تۋرالى پىكىرىمدى ءبىلدىرۋىم كەرەك دەپ شەشتىم.
سولاي ەتىپ ءتاستۇيىن پىكىرگە ىڭعاي بەرىپ ەدىم, “ول – جاۋاپسىز. ول – كەرجالقاۋ, ءىستى ءبىر ايتقاندا بىتىرە قويمايدى...” دەگەن تىركەستەر ءوزدى-وزىنەن قاعاز بەتىنە تۇسە قالىپتى... وۋ, ماعان, جاعىمدى جازىلعان مىنەزدەمە كەرەك! پاراعىمدى بۇكتەپ لاقتىرىپ كەپ جىبەردىم.
ءتاسىلىمدى وزگەرتىپ, ءوزىمنىڭ بولمىس-ءبىتىمىمدى ۇمىتىپ, و باستا قانداي ادام بولعىم كەلگەنىمدى, ياعني ارمان-قيالداعى عاجاپ ادام تۋرالى جازايىن دەپ شەشتىم... جاس شاعىندا البىرت تا العىر جاس مامان بولدى. قيىندىقتان قايتپايتىن. قاي ىسكە دە بەل شەشە بەلسەنە ارالاساتىن. ۇجىمنىڭ ۇيىتقىسى. ۇنەمى ىزدەنىستە, تىنىم تاپپايتىن. جۇمىس دەسە جانىپ تۇراتىن.
مىنەزدەمەمدى ءوستىپ ءبىر قايىرىپ الدىم دا, نەگە ەكەنىن, ءبىر وزگەشە كۇش-قۋات ءبىتىپ, ارمان-قيالىمدى بالا كەزدەن باستاپ جازامىن دەپ وتىرىپ تاڭنىڭ اتىپ كەتكەنىن سەزبەي قالىپپىن.
بەرىلگەنىم سونشا, سول كۇنى قىزمەتتى ۇمىتىپ, تاپجىلماي وتىرۋىم كۇن مەن ءتۇندى اۋىستىرا بەرىپتى.
“مىنەزدەمەم” شيىرشىق اتىپ, جاس مامان وقيعاسى ەلىكتىرىپ-جەلىكتىرگەنى سونشا, جازعانىم جالپايا ءتۇسىپ, وي-ھوي باس الار ەمەسپىن...
جازعانىم سونشا, تاپجىلماي ءبىر جەتى وتىرىپپىن. قىزمەتتەگىلەر حابارلاسادى, “مىنەزدەمە جازىپ جاتىرمىن, مەنى ىزدەمەڭدەر” دەپ قالتا تەلەفونىما دەيىن ءوشىرىپ تىپ-تيپىل قۇتىلدىم دا, جازۋىما قۇنىعا كىرىستىم.
جاسپىن دەپ جۇرسەم, بالالىق بار, مەكتەپتەگى كەزەڭ, ستۋدەنتتىك شاق – وي-ھوي مەنەن دە ءبىراز داۋرەن ءوتىپتى-اق!.. ءوزىمدى-ءوزىم باعامداماپپىن, مىنەزدىڭ مايموڭكەسى مەندە ەكەن.
قانشا كۇن وتكەنىن بىلمەيمىن, ايتەۋىر ءبىر كۇنى “مىنەزدەمەمنىڭ” سوڭعى نۇكتەسىن قويىپ, باستىققا تاپسىردىم.
ول كىسى دە ەرىنبەي-جالىقپاي ون كۇندە مەنىڭ “مىنەزدەمەمدى” وقىپ شىعىپتى. ايتۋى بويىنشا, باس الماي وقىپتى. “سەن ناعىز زامان ازاماتىنىڭ كەسكىن-كەلبەتىن سومداپسىڭ” دەپ جۇرەكجاردى پىكىرىن ءبىلدىردى.
سويتە وتىرا بۇل مىنەزدەمەمە قول قويا المايتىنىن ايتىپ, بۇنداي دارىن يەسى بىزدە قور بولىپ ءجۇر دەپ... مەنىڭ ورنىما باسقا قىزمەتكەر الاتىنىن, ال مەنىڭ ورنىم – جازۋشىلىق ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ باقتى.
امالسىز ونان كەتىپ, جىل سوڭىنا دەيىن بۇرىنعى جازعاندارىمدى كەڭەيتىپ رومان ەتىپ, تىراشتانىپ-تىربانىپ جاڭا جىلعا تارتۋ ەسەبىندە العاشقى كىتابىمدى شىعارىپ تىندىم...
اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين.
كۇللى الەمنىڭ كۇلكىسى
جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇنى تبيليسيگە كەلگەن قوناق ءشول باسايىن دەپ سىراحاناعا كىرەدى. بۇل جەردە, اسىرەسە ساۋدا-ساتتىقتا تيىن-تەبەندى قايىرمايتىنىنان حابارى بولعاندىقتان – 50 تيىننىڭ سىراسىنا ءبۇتىن ءبىر سومىن امالسىز ۇسىنادى. بەرگەنى سول, اناۋ بىردەن 50 تيىن قايىرما بەرە قويعانى... بۇل قالجىڭداعان بولىپ:
– سىزدەردە تيىن-تەبەن قايتپايدى دەپ ەستىپ ەدىم... – دەگەندە, اناۋ ىرجيا:
– ءداپ سولاي! تەك مەندە سىرا بولماي تۇرعانى... – دەگەن ەكەن.
* * *
ءالپينيستىڭ وتباسىندا ءسابي دۇنيەگە كەلىپ, ونىڭ ءتىلى شىعار مەزگىلى الدەقاشان بولسا دا ءسوز ايتپاي دىڭكەلەتىپ بىتىرەدى دە, ءبىر كۇنى ءاي-ءشاي بىردەن:
– اتا! – دەپ قالادى.
دەگەنى بار بولسىن, ەرتەسىندە اتاسى باقيلىققا اتتانىپ كەتەدى.
سودان الگى بالا باسقا ءسوز ايتپاي بۋلىعىپ ءجۇرىپ بىردە:
– اجە! – دەپ قالادى.
ويپىر-اي, ەرتەسىندە اجەسى شالىنىڭ ارتىنان اتتانادى.
وتباسى بالانىڭ بۇل قىلىعىنان شوشىنىپ, كەلەسى ادامنىڭ اتىن اتاماسا ەكەن دەپ جۇرگەندە:
– اكە! – دەپ قالادى...
اكەسىن ۇرەي بيلەپ, ۋايىمنان تۇڭىلە سول جىلدىڭ سوڭعى كۇنى ىشىمدىك ءىشىپ ەس-تۇسىنەن ايىرىلا قۇلايدى...
ەرتەسىندە ويانسا ءدىن امان, تەك باسى كەشەگىدەن اڭكى-تاڭكى بولىپ وتىرعانىندا دوسى كىرىپ كەلىپ:
– نەعىپ جاتىرسىڭ-ەي, تۇر, انا كورشىڭ ءولىپ قالىپتى!.. – دەگەن ەكەن.
قويان جىلىندا ءتۇس جورىپ كورەلىك...
– تۇسىڭدە جالاڭاش ايەل كورسەڭ – جالاقىدان سىلتاۋى ءتۇرلى اقشا جيناۋ كوپ بولادى.
* * *
– ارام ءشوپ سۋارىپ ءجۇرسەڭ – ءۇيىڭدى شاقىرۋسىز قوناقتار باسىپ, “بۋاز” توڭازىتقىشىڭنىڭ ءىشىن بوساتىپ, كەتەرىندە ءبىر-ەكەۋى ءوزىڭدى تىلدەپ كەتەدى.
* * *
– تەسىك شەلەككە سۋ قۇيىپ جۇرسەڭ – قارىزعا العان اقشاڭدى قايتارۋعا اپارا جاتقانىڭدا جوعالتىپ الىپ, بارماعىڭدى شايناۋىڭ مۇمكىن.
* * *
– قارا ءتۇستى ادامدى كورسەڭ – اپاتتى جاعدايعا بايلانىستى سوڭعى ايلاردا ەلەكتر جارىعىنىڭ ءسونۋى جيىلەيدى.
* * *
– ۋلى جىلان شاقسا – اتتەستاتسيالىق كوميسسيادان وتە الماي, تىراپاي اساسىڭ.
* * *
– مىسىقتىڭ مياۋلاعانىن كورسەڭ – ورىنباسارىڭىز ۇستىڭىزدەن جاسىرىن دومالاق ارىزدار جازادى.
* * *
– وركەشى جوق تۇيەگە ءمىنىپ جۇرسەڭ – تۋىستارىڭنىڭ قۇدالىعىنا باس قۇدا بولىپ بارىپ, ۇرلەپ ءىشىپ, شايقاپ ءتوگىپ, اياعىندا ۋداي ماس بولىپ, ەسىڭنەن ايىرىلىپ ەسەڭگىرەپ قايتاسىڭ.
ەرعالي ابدۋللا, ەركىن ءابىل.
قىزىلوردا وبلىسى.
ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر.
