جاقسى اعا

الماتىدان استاناعا اتتاناردا قوشتاسا بارعانىمدا قولىمدى بوساتپاي, تەسىلە قادالىپ ۇزاعىراق تۇرىپ قالىپ ەدى ەسمۇحامبەت اعا, ارداقتى ەساعام. ءسىرا, بىلگەن ەكەن-اۋ, سوڭعى كورىسۋ ەكەنىن. وسىدان 50 جىل بۇرىنعى بالا شاعىمىز, مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشى كەزىمىز ەسكە تۇسەدى. ءبىز وقىعان قاراشىلىك اۋىلىنىڭ ون­جىلدىق ورتا مەكتەبى زەرەندى اۋدا­نىنداعى انا تىلىمىزدە ءبىلىم بەرە­تىن بىردەن-ءبىر ۇلكەن ءبىلىم ورداسى بولاتىن. وسى ءبىلىم ورداسىنان تالاي اتپال ازاماتتار دا تۇلەپ ۇشقانىن كەيىنگى ومىردە كورىپ تە ءجۇرمىز. مەكتەپ قابىر­عاسىندا جۇرگەندە ءبىزدىڭ دە جۇرە­گىمىزدە ولەڭنىڭ وتى جانىپ, ادەبيەت­كە دەگەن ىنتامىز ويانعانى انىق. قاپپاس نۇرمۇحامەدوۆ ەسىم­دى ادە­بيەت پانىنەن ساباق بەرەتىن ۇستازى­مىزدان ەڭ العاش قازاقتىڭ زاڭعار اقىن­دارى قاسىم امانجولوۆ, تولەگەن ايبەرگەنوۆ تۋرالى تاعى­لىم­دى اڭگىمەلەر ەستىگەنىم دە ءالى كۇنگە ۇمى­تىلعان جوق. مەكتەپتە ادە­بيەتكە ارنالعان جيىندار ءوتىپ, ادەبي تۇرعىداعى قابىرعا گازەتتەرى دە شىعىپ تۇراتىن. ءسىرا, بەسىنشى سىنىپتا وقيتىن كەزىم. بىردە مەنىڭ جان دۇنيەمە سون­شالىقتى قاتتى اسەر ەتكەن ءبىر وقيعا بولدى. مەكتەپتە وسى قارا­شىلىك اۋىلىنىڭ تۋماسى, جۋرناليست-جازۋشى, سول ۋاقىت­تا كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ قىزىل­تۋ دەگەن الىستاۋ اۋدانىن­دا اۋداندىق گازەتتىڭ رەداكتورى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆ دەگەن ۇلكەن اعامەن كەزدەسۋ كەشى ءوتتى. ءوز جانىنان اڭگىمە, ولەڭ شىعارىپ جازاتىن ءتىرى اقىن-جازۋشىنى العاش كورۋىم. مەكتەپتەگى اكت زالى ەسەبىندە پايدالانىلاتىن ەڭ ۇلكەن سىنىپ بولمەسىندە ينە شانشار جەر جوق. عاجايىپ ءبىر الەمنىڭ ىشىندە وتىرعاندايمىن. گالستۋك تاققان, كەلىستى كيىنگەن كەلبەتتى جىگىت اعاسى ادەبيەت تۋرالى, جۋرناليستيكا ماماندىعى تۋرالى, گازەت تۋرالى اڭگىمەلەرىن تاراتا ايتىپ, عاجاپ دۇنيەگە ماگنيتشە تارتىپ باۋراپ اكەتىپ بارا جاتقانداي. ءومىر جايىندا, تۋعان جەر مەن اۋىل جايىندا دا كوپ تولعامدار ايتتى. ناقتى سوزدەرى قازىر ەسىمدە جوق, بىراق سول ايتقاندارىنىڭ سۋرەتى مەن سۇلباسى كوكەيىمدە ءالى كۇنگە دەيىن سايراپ تۇرعانداي. سونداي دا قۇدىرەت بولادى ەكەن-اۋ. ءسوز كيەسى دەگەن وسى شىعار. «بۇلاق باسىندا» دەگەن ادەمى اڭگىمەسىن وقىعانى ءدال قازىرگىدەي كوز الدىمدا. ءوزىمىز باسىنا كۇندە بارىپ جۇرگەن بۇلاق بولعاندىقتان, بۇل اڭگىمەدە ورىلگەن سەزىمدەرگە دە قاتتى اسەرلەنگەن سياقتىمىن. الدىمىزدا ەكى ساعات بويى توقتاۋسىز سويلەپ تۇرعان اعاعا قاراپ جۋرناليست, جازۋشى دەگەن وسىنداي بولادى ەكەن-اۋ دەگەن وي يىرىمىنە تۇسكەندەيمىن. مەن دە سونداي بولسام ەكەن-اۋ دەگەن ءبىر البىرت ارمان دا كوكەيىمدى قىتىقتاپ وتكەندەي. جيىننىڭ سوڭىنا قاراي قولىمدى كوتەرىپ, ورنىمنان تۇرىپ: «قالاي جۋرناليست بولۋعا بولادى؟» دەپ سۇراۋعا باتىلىم جەتكەنىنە ءالى كۇنگە دەيىن تاڭعالامىن. قۇلاعى قالقايعان قارا بالاعا كوپ وقى, كوركەم كىتاپ­تاردى كوبىرەك وقى, ىزدەنگەن جەتەر مۇراتقا دەگەن تۇرعىداعى جاۋاپ تا بەرىلگەنى ەسىمدە. بۇعان دەيىن كوسموناۆت بولامىن دەپ جۇرگەنمىن عوي, «وسكەندە جۋرناليست بولامىن» دەگەن نىق ويعا, بالالىق بالعىن ماقساتقا ءدال وسى جولى بەكىدىم. سوندا ارمانىمدى قاناتتاندىرعان كوكشەتاۋ-تورعاي اتىرابىنا بەلگىلى جۋرناليست-جازۋشى, سىقاقشى ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆ ەدى. اعامەن ەكىنشى رەت ونىنشى سىنىپ وقىپ جۇرگەنىمدە كوكشەتاۋدا اكەمنىڭ اعاسى ءاۋپىش اتامنىڭ ۇيىندە كەزدەستىم. كەيىن بايقاسام, جاس الشاقتىعىنا قاراماستان, اتام مەن ەسمۇحامبەت اعا ءبىر-بىرىمەن قاتتى سىيلاساتىن اعالى-ىنىلىدەي دوستار ەكەن. كوكشەتاۋداعى مالىك عابدۋللين اتىنداعى №3 قازاق ورتا مەكتەبىن بىتىرەيىن دەپ جاتقان جىلىم. اتام ۇيىنە كەلسەم, تورگى بولمەدە ءماجىلىس قىزىپ جاتقان كورىنەدى. ءبىر ارەدىكتە اۋپەكەڭ مەنى كورسەتىپ: «ءاي, ەسەكەن, وسى مىنا ءبىزدىڭ بالانىڭ بويىندا دا ساعان ۇقساعان بىردەڭە بار سياقتى. ءوزى ولەڭ جازىپ جۇرەدى» دەدى. ارينە, ەسمۇحامبەت اعا مەنىڭ باياعى «قالاي جۋرناليست بولۋعا بولادى؟» دەپ سۇراق قويعان بالا ەكەنىمدى قايدان ءبىلسىن. تەك «ءا-ءا, سولاي ما؟!» دەدى دە قويدى. سودان سوڭ ۇلكەندەر ءوز ماجىلىستەرىن قىزدىرىپ, ءوز اڭگىمەسىمەن بولىپ كەتكەن. بۇدان سوڭ ەساعاڭمەن ۇزاق جىلدار بويى جولىمىز توعىسپادى. ول كىسى 70-ءشى جىلداردىڭ باسىندا جاڭادان اشىلعان تورعاي وبلى­سىنىڭ «تورعاي تاڭى» گازەتىنە باسشى قىزمەتكە اۋىسىپ كەتكەنىن ەستىدىك. كوپ ۇزاماي «قۇلاقتىڭ قىر­سىعى» اتتى ءازىل-سىقاق اڭگىمە­لەردەن قۇرالعان تاماشا ساتيرالىق كىتابى الماتىداعى «جازۋشى» باس­پاسىنان شىعىپ, قولىمىزعا ءتيدى. ءدال وسى كىتاپتى قازاق ساتيراسىنىڭ وسپانحان اۋباكىروۆ, ۇمبەتباي ۋايدين, سەيىت كەنجەاحمەتوۆ سياقتى مارقاسقالارىنىڭ قولىنان شىقتى دەسە دە ءوز باسىم كامىل سەنەر ەدىم. انە, ءبىزدىڭ ەساعامىزدىڭ ساتيريك جازۋشى رەتىندەگى شەبەرلىگى سوناۋ 70-ءشى جىلداردىڭ باسىندا, قامال الار 40-قا ەندى تولعان جاسىندا سونداي دەڭگەيدە ەدى. ءوزىم جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كوكشەتاۋدىڭ وبلىستىق گازەتىندە بۇگىنگى پار­لامەنت دەپۋتاتى, بەلگىلى جازۋشى, سول كەزدەگى جاس جۋرناليست جابال ەرعاليەۆ جازعان رەتسەنزيا دا جارىق كورىپ, «قۇلاقتىڭ قىرسىعى» كىتابىنا ءتاۋىر باعا بەرىلگەنىنە دە ىشتەي مارقايىپ قالعانمىن. ەسمۇحامبەت اعامەن وتىز جىل وتكەندە الماتىدا جولىقتىم. مەن وندا «جۇلدىز» جۋرنالىندا قىزمەت جاساپ جۇرگەنمىن. ءبىر شۇكىر ەتەتىنىم, وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ەساعاڭ ەكەۋمىزدىڭ ارامىز ءبىر ەلى اجىرامادى. وسى ارادا ەساعا دەگەن سوزگە تۇسىنىك بەرە كەتەيىن. بۇعان دەيىن ءبىر عانا ادامدى, كوكشەتاۋلىق اياۋلى قالامگەر ەستاي مىرزاحمەتوۆتى عانا ەساعا دەپ اتاۋشى ەدىم. ەندى سول قاتارعا تاعى ءبىر «ەساعا» قوسىلعانىنا دا جيىرما جىلدىڭ ءجۇزى ءوتىپتى. وسى جىلداردا اۋىلداس, اعايىن بولسا دا ارالاسا الماي الىس ءجۇرىپ جاتباۋىرداي كورىنگەن جاقسى اعامىزدىڭ جان دۇنيەسىن, ادامي قاسيەتتەرىن جاقىننان تانىپ بىلگەندەيمىن, اسىل قاسيەتتەرىن انىقتاپ كورگەندەيمىن. ەساعاڭ 75-ءتى دە وتكەردى, 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە دە شىرقاپ شىققان ەدى. ەپتەپ سىرقاتقا دا سىر الدىرىپ قوياتىن-دى. بىراق, قالامگەرلىك شابىتى شاۋ تارتقان جوق ەدى. مەن ءدال وسى جايعا ءارى تاڭعالامىن, ءارى سۇيسىنەمىن. قايراتى كەمەل كەزدە گازەت جۇمىسىنان, جازۋدان قولى بوساماعانى ونسىز دا بەلگىلى عوي. ال ەندى جاسى ءبىرتىن-ءبىرتىن ۇلعايا بەرگەن بەرتىندەگى جيىرما جىلدىڭ بەدەرىندە دە ەساعاڭنىڭ قالامىندا كىدىرىس بولماعاندىعىنا ءوز باسىمىز كۋامىز. ونىڭ قالامىنان كوپتەگەن تارتىمدى ەستەلىك ماقالالار, ەسسە تولعامدار, سىقاق اڭگىمەلەر, شۋاقتى ولەڭ شۋماقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى تۋىپ جاتتى. جازعاندارى «جۇلدىز», «تاڭشولپان» سياقتى ادەبي جۋرنالداردا, «ەگەمەن قازاقستان», «قازاق ادەبيەتى», «انا ءتىلى» سياقتى بەدەلدى دە بەلدى گازەتتەردە اي, اپتا ارالاتىپ شىعىپ تۇردى. كەيبىرىنىڭ قورجىنىندا ەساعاڭ دۇنيەلەرى, بالكىم, ءالى دە جاتقان بولار. ەساعاڭنىڭ ءسابيت مۇقانوۆ, مالىك عابدۋللين, تالعات بيگەل­دينوۆ, ەركەش يبراھيم, ساكەن ءجۇنىسوۆ سياقتى بەلگىلى تۇلعا­لار تۋرالى جازعان تولعامدى ەسسەلەرىنەن كوپ-كوپ تاعىلىمداردى اڭعارىپ, كوكەيىمىزگە توقيمىز. دەرەكتى حيكاياتپەن بارابار. ەساعاڭ جازبالارىنداعى ەل, اۋىل سۋرەت­تەرى قانداي دەسەڭىزشى. ءبىرازىن ەستىگەنبىز, ءبىرازىنىڭ شەت جاعاسىن ءوزىمىز دە كورگەنبىز, اۋىلدىڭ نەبىر داناگوي قارتتارىن, تاعدىرلى ادامدارىن, اۋىل ءومىرىن شىنشىل سۋرەتتەپ, اسقاقتاتا جازدى. اۋىلعا دەگەن ءبىر ساعىنىش سەزىمىن وياتا تولعادى. ەساعاڭ قالامىنان تۋعان ەل سۋرەتتەرىنىڭ عيبراتتارى كىمدى دە بولسا تولعاندىرعانداي, تولقىتقانداي. بۇل كىسىنىڭ جازۋ مانەرىندەگى مارجانداي ىزىلعان مىنسىزدىك, سۋ جورعاداي تايپالعان شەبەرلىك ءار قالامگەردە بولا دا بەرمەيدى. ءوزىنىڭ استە جالعاندىققا بوي ۇرماس كوركەمدىك كرەدوسى بار. ەسمۇحامبەت ايتماعامبەتوۆتىڭ قالامگەرلىك قىرلارى ونىڭ بۇدان بۇرىن شىققان «ق ۇلىنشاق», «ەي, جاڭا كۇن», «سەن عانا» كىتاپتارىندا ايقىن تانىلعان ەدى. وتكەن جازدا شىققان سوڭعى كىتابىنان دا شاۋ تارتپاعان شىعارماشىلىق شابىتتى كورىپ قۋانعان ەدىك. ...اتتەڭ, دۇنيە!.. اينالدىرعان سىرقات الىپ جۇرە بەرەدى ارامىزدان. وعان دا قىرىق كۇن بولىپ قالدى. سابىر ەتۋدەن باسقاعا شامامىز كەلمەس. روزا جەڭگەمىزگە دە سونى ايتامىز. شۇكىر, ارتى جاقسى. ۇل-قىزدارى ەرجەتتى, ومىردەن ورىندارىن تاپتى. ءسابيتى مەن ارىستانى ءوزىنىڭ ءىزىن باسقان بەلدى جۋرناليس­تەر. ۇمىتتىرماس ۇرپاعى بار. بۇل دۇنيەدە ءبىز دە ەساعامىزدى ەستەن شىعارماسپىز.  قورعانبەك امانجول, «ەگەمەن قازاقستان».