مالدى ەمدەۋ – ماشاقاتتان ارىلۋ

بۇل جاڭالىقتى ەستىپ, ەڭ الدىمەن وبلىس اكىمى كەلدى. ارتىنشا «جاقسىنى كورمەككە» دەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى جەتتى. سودان كەيىن الماتىعا كەلگەن شەتەلدىك عالىمدار بۇل تۋرالى بىرەۋلەردەن ەستىگەن بە, الدە ءبىر جەردەن وقىعان با, ايتەۋىر, ولار قول سوزىم جەردەگى قوردايعا ارنايى اتباسىن بۇرىپ, ورتالىقتىڭ جۇمىسىمەن جاقسىلاپ تانىسىپ كەتتى. سودان جاسىراتىنى جوق, قورداي اۋدانىنداعى بۇل ەكى قاباتتى عيماراتتى اۋدان باسشىلارى كەلگەن-كەتكەن لاۋازىمدى قوناقتارعا كورسەتكىسى كەپ تۇراتىن بولدى. باس سۇققان باسشىلاردىڭ ءبارى ماقتاپ جاتسا, باسقالارعا ۇلگى ەتىپ جاتسا, نەگە كورسەتپەسكە؟! ەندى اڭگىمەنىڭ اشىعىنا كوشسەك, باعانادان بەرى «بۇل نە قىلعان كوركەم عيمارات بولدى ەكەن؟», دەپ تىقىرشىپ وتىرعانىڭىز انىق, قۇرمەتتى وقىرمان! بىراق بۇل ءسىز ويلاعانداي ۇلكەن ساۋدا ءۇيى نەمەسە جىلتىرعا مەيلىنشە مالىنعان مەيرامحانا, بولماسا بۇرقىراتىپ ءونىم شىعارىپ جاتقان كاسىپورىن ەمەس. بۇل – كادىمگى ۆەتەريناريالىق ورتالىق. ونىڭ نەسىن الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ وتىر دەۋىڭىز دە مۇمكىن. ءبىز دە العاشىندا سولاي ويلاعانبىز. الايدا, باقىت بايتولەنىڭ اسەرلى اڭگىمەسىنەن كەيىن بۇل دەر كەزىندە جانە ەڭ العاش بولىپ قولعا الىنعان تىرلىك ەكەنىنە, اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق ساۋاپتى دۇنيە ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. – ارينە, باسشىلار ەلدىڭ جاعدايىن بىلگىسى كەلگەندە ەڭ الدىمەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, سوسىن ءبىلىم بەرۋ سالالارىن تاپتىشتەپ سۇرايدى, – دەيدى بىزبەن اڭگىمەسىندە «قورداي اۋداندىق ۆەتەريناريا قىزمەتى» كمك ديرەكتورى باقىت بايتولە. – مەنىڭشە وسى ەكەۋىنەن كەيىن مىندەتتى تۇردە ۆەتەريناريا سالاسىنىڭ جاعدايى سۇرالۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن «مال-جانىڭ امان با؟» دەپ, جاننان بۇرىن مالدىڭ اماندىعىن سۇراعان قازاق ەمەسپىز بە؟ سوسىن ادام بالاسىنىڭ اماندىعى الدىنداعى مالىنىڭ ساۋلىعىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ۆەتەريناريانىڭ جۇمىسى وتە اۋقىمدى ءارى قاۋىپتى. ماماندار وتە قاۋىپتى اۋرۋلاردى مالدان ادامعا جۇقتىرماۋدىڭ شەگىندە جۇمىس ىستەيدى. ۆەتەريناريا تەز قيمىلداۋدى قاجەت ەتەدى. تەز شەشىم قابىلداپ, ءبىر ارەكەت جاسامايىنشا اۋرۋ تەز تارايدى. بىراق جاسىراتىنى جوق, مال دارىلەۋ ءىسى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ىشىندە جۇرگەندىكتەن كوكتەم مەن كۇز سايىن بەرىلەتىن اقپارلاردىڭ اراسىندا ەلەۋسىز عانا ايتىلىپ, اسا كوپ ءمان بەرىلمەيدى. وسىدان كەيىن بۇل سالاعا نازار اۋدارۋ ءۇشىن بارلىق تالاپتارعا ساي ۆەتەريناريالىق ورتالىق سالۋ يدەياسى تۋىندادى. الدىمەن وسى اۋدانداعى ەكى قالتالى كاسىپكەردىڭ باسىن قوسىپ, وسىنداي عيمارات سوعۋعا ۇگىتتەدىم. ءومىر بويى وسى سالادا ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقاندىقتان بولار, ولار ماعان سەندى. ۇتىلمايتىندارىنا كوزدەرى جەتتى. «بىراق قۇرىلىستى ءوزىڭىز باسقارىڭىز», دەدى. «مەيلى», دەپ كوندىم. سونىمەن قۇرىلىستى جوبادان تيتتەي دە وزگەرتپەستەن, عيماراتتى 3 اي 20 كۇندە بىتىردىك. 2014 جىلدىڭ تامىز ايىنان جۇمىستى جاڭا عيماراتتا باستادىق. ەندى بۇل عيماراتتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ جاڭا نىساننىڭ جەرتولەسىندەگى توڭازىتقىشتارعا جارتى جىلدىڭ ءدارى-دارمەگى سىيا­دى. ۇزاق ۋاقىتقا ساقتاۋعا بولادى. سونداي-اق, بارلىق قۇرال-جابدىقتار دا وسىندا تۇر. ءبىرىنشى قاباتتا 100-110 ادام سياتىن ءماجىلىس زالى بار. وسى ۋاقىتقا دەيىن تالاي شارۋاشىلىق باسشىلارىن شاقىرىپ, مالدى قالاي ۇستاۋ كەرەك, جايىلىم, قورا قانداي بولۋى كەرەك, قانشا رەت دەزينفەكتسيا جاساۋ كەرەك, مالدى قالاي دارىلەۋ كەرەك ەكەنى باعىتىندا سەمينار-ساباقتار وتكىزدىك. شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەنشىگىندە 30 ملن. تەڭگەنىڭ كولىگى, تىركەمەلەرى تۇر. ودان بولەك قۇقىقتىق-كادرلىق ءبولىمى بارلىق قۇجاتتار, كەلىسىمشارتتارمەن اينالىسادى. سونداي-اق, ەمدەۋ ۇستەلى, وپەراتسيا ۇستەلى, ورديناتور بولمەسى بار. ءبىزدىڭ ماماندار مالعا ءتۇرلى وپەراتسيا جاسايدى. وكپەگە تۇرىپ قالعان قىلتاناقتى الىپ تاس­تايدى. سيىردىڭ قارنىن جارىپ, تەك ەت باعىتىندا سەمىرتۋ ءۇشىن ىشتەگى بۇزاۋىنىڭ تۇقىمىن الىپ تاستايدى. سوسىن بۇل ورتالىق قانشاما مالدى ەمدەپ, اۋرۋدىڭ الدىن الۋدا. اۋدان اۋماعىنداعى شارۋاشىلىقتار, جەكە سەكتورلار, اگروفيرمالاردا تىركەلگەن 46 800 ءىرى قارا مالى, 413 100 قوي-ەشكى, 15 000 جىلقى جانە تاعى دا باسقا مالداردى ەمدەپ, باس-كوز بولىپ وتىرمىز. شىنىن ايتۋ كەرەك, ءدال وسىنداي ماقساتتا جاڭادان سوعىلعان ورتالىق ەلىمىزدە كەمدە-كەم. ءبىز بارلىق ماسەلەدە ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتتارىمەن اقىلداسا وتىرىپ جۇمىس ىستەدىك. سودان بولار وبلىس باسشىسى, تىپتەن, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى وسىنداي نىساندى بارلىق اۋداندارعا ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋدى تاپسىردى. شەتەلدەن كەلگەن ماماندار دا ماقتاپ كەتتى. بۇل جەردە اۋدانداعى مال باسىنىڭ ءبارى كومپيۋتەردەگى تىزىمگە ەنگىزىلگەن. – ياعني, اۋدانداعى مال تۋرالى مالىمەتتەردىڭ ءبارى قاتتاۋلى تۇر دەيسىز عوي... – ءيا, حالىقارالىق تالاپتارعا بايلانىستى مال باسىنىڭ ءبارىن سىرعالاندىرىپ, ءبارى كومپيۋتەردە تىركەۋلى تۇر. اي سايىن, توقسان سايىن ساتىلعانى, ولگەنى ەسەپتەن شىعارىلىپ, جاڭادان سىرعالانعاندارى تىركەۋگە الىنادى. بۇل ءىستى شارۋاشىلىق باسشىلارى دا, ءوزىمىز دە جۇرگىزە بەرەمىز. ءتىپتى, قاي مالعا قانداي ۆاكتسينا, قانشا رەت سالىنعانى تۋرالى دا اقپاراتتار تۇرادى. ەگەر ول دارىلەنبەگەن بولسا, ساتۋعا رۇقسات بەرۋگە قۇقىمىز جوق. قازاقپىز عوي, ۇيگە قوناق كەلسە, قوي سويامىز. «ۇيدەگى قويلار سىرعالانعان ەكەن» دەپ, قول قۋسىرىپ وتىرمايتىنىڭ بەلگىلى. ەندى جىل سايىن مال باسىن تۇگەندەگەندە «مىنا سىرعاداعى مالدار قانە؟» دەپ, مال يەسىنەن سۇرايمىز. سوندا ولار نە سويعانىن, نە ساتقانىن ايتادى. سوعان قاراپ ول مالداردى ەسەپتەن شىعارىپ وتىرامىز. ءدال وسىلايشا جىلقى مالىن چيپكە قويۋ ماسەلەسى دە ءبىزدىڭ وڭىردە دۇرىس جولعا قويىلعان. چيپ دەگەنىمىز دە سىرعا سياقتى. جىلقىنىڭ بارلىق انىقتاماسى جازۋلى تۇرادى. قورداي اۋدانىنداعى قاراكەمەر, ماسانشى, قاراسۋ اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى جىلقى بورداقىلاۋ ىسىمەن وتە جاقسى اينالىسادى. وسىدان كەيىن ءچيپى جوق بىردە-ءبىر مالعا انىقتاما بەرىلمەيدى. – ايتسە دە جانى مەن مالى ميداي ارالاسىپ جاتقان قىرعىز ەلىنەن كەلەر قاۋىپ جوق ەمەس قوي... – ءيا, ىرگەمىزدە قىرعىز ەلى جاتىر. جاسىراتىنى جوق, كورشى ەلدەن جىلقىلار كونتراباندا, باسقا دا جولدارمەن وتەدى. قىرعىزداردان ءوتىپ جاتقان مال ارزان. ول جىلقىنى «پالەن بازاردان ساتىپ الدىم», دەپ اۋىلدىق وكرۋگتىڭ كىتاپشاسىنا كىرگىزەتىندەر دە كوپ. ءسويتىپ, بىزگە قۇجاتتارىن كورسەتىپ, چيپ سالدىرىپ, اقىرىندا ءوزىنىڭ اق-ادال مالى بوپ شىعا كەلەدى. ەڭ سۇمدىعى, ول جاقتان كەلگەن جىلقىلار دا اۋرۋ بولۋى مۇمكىن. بۇل – وتە وزەكتى ماسەلە. ويتكەنى, قىرعىزداردا كوپتەگەن مال اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى. شەكارادا قانشاما مالدار ۇستالىنىپ جاتىر. شەكاراشىلار بىزگە وتىنىشپەن شىعىپ, ءبىز ارنايى قۇرال-جابدىقپەن بارىپ, جىلقى تىركەلگەن بە, جوق پا ەكەنىن تەكسەرىپ بەرەمىز. چيپ ءبىر جاعى مال ۇرلىعىنا دا توسقاۋىل بولۋدا. – مامان رەتىندە تاعى قانداي ماسەلەلەر مازالايدى؟ – ارينە, سوڭعى جىلدارى بۇل سالانى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ ماسەلەسىنە قاتتى كوڭىل بولىنۋدە. بۇل دۇرىس تا. اۋداندا ۆەتەريناريا سالاسىندا 20-عا جۋىق جەڭىل كولىك بار. اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا. مامىتبەكوۆ قوردايعا كەلگەن ساپارىندا «نيۆامەن» تويعا بارىپ جۇرسىڭدەر مە؟» دەپ سۇرادى. جاسىرىپ, قايتەمىن, «ارينە», دەدىم. تاۋ مەن تاسقا شاپقىلاپ جۇرگەن ماماندار ارا-اراسىندا كولىكپەن توي-تومالاققا بارىپ قوياتىنى دا جاسىرىن ەمەس قوي. ايتسە دە جىل وتكەن سايىن جۇمىسقا دەگەن تالاپ وتە كۇشەيىپ كەلەدى. ءبىزدى مازالايتىنى – كادر ماسەلەسى. جاقسى مامان مالعا وپەراتسيا جاساي ءبىلۋى كەرەك. بىراق بىزدە بۇل ماسەلە وتە ناشار. جاس مامانداردىڭ ءبىلىمى كوڭىل كونشىتپەيدى. سوندىقتان وسىنداي ورتالىقتار جاستاردىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن ۇشتاي تۇسەدى دەپ ويلايمىن. «2015 جىلدىڭ سالا كوشباس­شىسى» جانە «2015 جىلدىڭ ۇزدىك باسشىسى» ۇلتتىق سەرتيفيكاتتارىنا يە بولعان بولات بايتولەنىڭ سوزىنەن مالدى ەمدەۋدىڭ دە ماشاقاتى كوپ ەكەنىن اڭعاردىق. ايتسە دە ءوز باقىتىن ەڭبەكتەن ىزدەگەن, ءوز ماماندىعىن ءسۇيىپ, سول ءۇشىن بارىن دا, ءنارىن دە بەرگەن بولات بايقونىس ۇلىنىڭ تىڭنان تۇرەن سالعان بۇل تىرلىگى كوپكە ۇلگى-ونەگە بولاتىنى انىق. ەندەشە, قوردايعا قوناق بولىپ كەلسەڭىز, بولات بايتولەنىڭ ورتالىعىنا مىندەتتى تۇردە باس سۇعىپ شىعىڭىز. مالدىڭ اراسىندا وسكەن, ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قادىرىن ءبىلىپ وسكەن اعايىن بۇل ورتالىقتىڭ ەرەكشەلىگىن بىردەن بايقايدى. ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان». جامبىل وبلىسى.