قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى تومەندەدى
جاڭا جىلدا جاھاندىق ەكونوميكا تاعى دا تۇيىققا تىرەلدى. وعان ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك ەكونوميكانىڭ لوكوماتيۆىنە اينالعان قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ توقىراۋى سەبەپ بولىپ وتىر.
قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسى 2015 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا دا دامۋ دەڭگەيىنىڭ باسەڭدەگەنىن كورسەتتى. وتكەن جىلدىڭ ءتورتىنشى توقساننىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قحر ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى بۇرىنعى جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 6,8 پايىزدى قۇرادى. بۇل دەرەكتى ۇلتتىق ساراپتاما بيۋروسى جاريا ەتتى.
جالپى, 2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قحر ەكونوميكاسى 6,9 پايىزعا ءوستى. رەسمي بولجام بويىنشا وتكەن جىلى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 7 پايىزدى قۇراۋعا ءتيىس ەدى. 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 7,3 پايىزعا تەڭ بولاتىن. الەمدىك رىنوكتىڭ قاتىسۋشىلارى قىتاي ەكونوميكاسى ءوسىمى قارقىنىنىڭ بۇلاي تومەندەۋىنە ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تانىتۋدا.
2008 جىلدىڭ قاتەرلەرى قايتالانادى
جىل باسىنان بەرى الەم بويىنشا قور رىنوگى تۇگەلگە دەرلىك قۇلادى, مۇناي باعاسى دا كۇن قۇرعاتپاي قۇلدىراۋدا. وسىعان بايلانىستى Royal Bank of Scotland ەكسپورتتارى بيىلعى جىلدىڭ باسىندا الەمدىك ەكونوميكاداعى قالىپتاسقان جاعدايدى 2008 جىلعى جاھاندىق داعدارىس سالدارلارىمەن تەڭەستىرەدى.
بريتاندىق ءباسپاسوزدىڭ حابارلاۋىنشا, Royal Bank of Scotland (RBS) ءوزىنىڭ تۇتىنۋشىلارىنا جاھاندىق داعدارىسقا ۇرىندىراتىن «كۇردەلى جىلدىڭ» كەلگەنىن ەسكەرتەدى. بانك ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە, قور رىنوكتارى 2008 جىلى جاھاندىق داعدارىس باستالعان كەزدەگىدەي تەرەڭ قۇلدىراۋ كەزەڭىن باستان كەشىرۋدە. وسىعان بايلانىستى بانكيرلەر ءوز تۇتىنۋشىلارىنا «جوعارى ساپالى وبليگاتسيالاردان» باسقالاردىڭ «بارلىعىن» ساتۋعا كەڭەس بەرۋدە.
RBS-ءتىڭ ەۋروپالىق ەكونوميكانى زەرتتەۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ەندريۋ روبەرتستىڭ پىكىرىنشە, نەسيە كوبىگى بيىل تاعى دا جارىلادى. ول كاسىپورىندار بالانستارىنا ۇلكەن اۋىرتپالىق ءتونىپ تۇرعانىن ايتىپ, سول كاسىپورىنداردىڭ اكتسيالارىن ۇستاۋشىلارعا قاتتى ەسكەرتۋ جاسايدى. ساراپشىلار اسىرەسە, الەمدىك قارىزدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىنەن قاۋىپتەنەدى. ەندريۋ روبەرتس قىتاي بيلىگىنىڭ قور رىنوگىنا ارالاسۋىن ۇلكەن اپاتتىڭ باسى دەپ ەسەپتەيدى. ەندى بۇكىل الەمدەگى قور رىنوكتارىندا تۇراقسىزدىق بەلەڭ الادى. «اكتسيالار مەن نەسيەلەر وتە قاۋىپتى بولا باستادى. ونىڭ ۇستىنە ءبىز وتكەن داعدارىستىڭ قاتەلىگىنەن ءالى تولىق قۇتىلىپ بولعانىمىز جوق», دەيدى روبەرتس.
RBS ساراپشىلارى ۋولل-ستريتتەگى جانە ەۋروپالىق بيرجالارداعى كۋرس 20 پايىزعا دەيىن قۇلدىرايدى دەپ بولجاۋدا. سونىمەن بىرگە, RBS مۇناي باعاسىنىڭ 16 دوللارعا دەيىن تومەندەيتىندىگىن العا تارتادى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, وپەك ەندى الەمدىك مۇناي نارىعىنداعى جاعدايدى رەتتەۋگە قاۋقارسىز. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي قاۋىپتى بولجام جاساپ وتىرعان RBS ساراپشىلارى عانا ەمەس. «مەن بۇگىنگى رىنوك جاعدايىنا قاراعاندا, 2008 جىلدىڭ قارجىلىق داعدارىسىن كوز الدىما اكەلەتىن قاتەرلەردى كورەمىن», دەيدى دجوردج سوروس.
3,6 ميلليون فرانتسۋز جۇمىسسىز
فرانتسياداعى جۇمىسسىزدار سانى 3,6 ميلليون ادامدى قۇرادى. دۇيسەنبى كۇنى فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند ەلدەگى بەلەڭ العان جۇمىسسىزدىقتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن 2 ميلليارد ەۋرو جۇمسالاتىندىعىن مالىمدەدى.
اتالمىش قارجى نەگىزىنەن جۇمىسسىز جۇرگەن 500 مىڭ ازاماتتى قايتا دايارلاۋ ءۇشىن جۇمسالادى. «بۇل قارجى قايتا دايارلاۋ جانە وقىتۋ شارالارىنا باعىتتالادى. 2 ميلليارد ەۋرو قارجى سالىقتار ەسەبىنەن ەمەس, ۇنەمدەۋ ەسەبىنەن الىنعان», دەدى فرانسۋا وللاند. ونىڭ ايتۋىنشا, «فرانتسيا ەكونوميكالىق توتەنشە جاعدايدا» تۇرعان كورىنەدى. سوندىقتان مۇنداي شارالاردى جەدەل جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, جۇمىسسىزدىقتى جويۋ پرەزيدەنت وللاندتىڭ سايلاۋ الدى تۇعىرناماسىنىڭ ءبىرى بولاتىن. قازىرگى تاڭدا فرانتسياداعى جۇمىسسىزدىق 10 پايىزدى قۇراپ وتىر. فرانسۋا وللاند پرەزيدەنت بولعاننان بەرى, ياعني 2012 جىلدان بەرى ەلدەگى جۇمىسسىزدار سانى 670 مىڭ ادامعا ءوستى. «فرانتسيا ازاماتتارىن جۇمىسپەن قامتۋ – قاۋىپسىزدىكتەن كەيىنگى ەڭ وتكىر ماسەلە», دەدى پرەزيدەنت ءوز سوزىندە.
الەم بايلىعى 62 الپاۋىتتىڭ قولىندا
پلانەتامىزدىڭ 62 ەڭ باي الپاۋىتىنىڭ بايلىعى بۇكىل جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ جارتىسى – 3,6 ميلليارد ادام يەلەنەتىن يگىلىككە تەڭ ەكەن. بۇل تۋرالى كەدەيشىلىككە قارسى كۇرەسپەن اينالىساتىن Oxfam كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ۆۆس اگەنتتىگى حابارلايدى.
وسى زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, جەر شارىنىڭ 62 ەڭ باي تۇرعىنىنىڭ داۋلەتى 2010 جىلدان بەرى 44 پايىزعا (1,76 تريلليون دوللارعا) ارتقان كورىنەدى. كەرىسىنشە, ءدال وسى مەرزىمدە پلانەتامىزدىڭ كەدەي تۇرعىندارىنىڭ داۋلەتى 41 پايىزعا (1 تريلليون دوللارعا) ازايىپتى. بايلىقتىڭ بۋىنا پىسكەن وسى ات توبەلىندەي ازشىلىق ويلارىنا نە كەلسە, سونى جاساپ, الەمدىك تۇتىنۋ دەڭگەيىن قاتەرلى دەڭگەيگە كوتەردى. «كوپ اسقانعا ءبىر توسقان», دەمەكشى بايلىقتان باسى اينالعانداردىڭ تويىمسىز سۇرانىسى جاھاندىق قارجى اينالىمىن دۇركىن-دۇركىن تىعىرىققا تىرەپ, ەكونوميكالىق داعدارىس قاۋپىن كۇشەيتىپ وتىر.
Oxfam ساراپشىلارى الەمدەگى 1 پايىز ەڭ باي الپاۋىتتاردىڭ (73 ميلليون ادام) بايلىعى جەر شارىن مەكەندەيتىن بارلىق ادامزاتتىڭ داۋلەتىمەن پارا-پار ەكەندىگىن ەسەپتەپ شىعاردى. بۇل كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمنىڭ اتالمىش بايانداماسى داۆوستا وتەتىن بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق فورۋم قارساڭىندا جاريا ەتىلەدى. داۆوس فورۋمى بيىل 20-23 قاڭتار ارالىعىندا وتەدى.
شەنگەن كەلىسىمىنە قاۋىپ ءتوندى
اۆستريا كانتسلەرى ۆەرنەر فايمان جەكسەنبى كۇنى Osterreich گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا, ءوز ەلىندە شەنگەن كەلىسىمى ۋاقىتشا توقتاتىلاتىندىعىن مالىمدەدى.
«ەگەر ەۋروپالىق وداق ءوزىنىڭ سىرتقى شەكاراسىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتە المايتىن بولسا, وندا شەنگەن كەلىسىمىنىڭ بولاشاعى دا كۇڭگىرت. وندا وداققا كىرەتىن ءاربىر مەملەكەتكە ءوز شەكاراسىن ءوزى باقىلاۋعا تۋرا كەلەدى», دەدى كانتسلەر ۆەرنەر فايمان. ەندى اۆستريانىڭ قاۋىپسىزدىك كۇشى ەلگە كەلەتىن ءاربىر ادامدى جان-جاقتى تەكسەرىسكە الاتىن بولادى. وسى ۋاقىتقا دەيىن اۆسترياعا كىرىپ ۇلگەرگەن ميگرانتتار ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, بوسقىن دارەجەسى بەرىلمەگەن ميگرانتتاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ شەكاراسىنان قايتا شىعارىلماق.
اۆستريا بيلىگىنىڭ مۇنداي قاتال شەشىمدەرگە بارۋىنا ەلدىڭ گەوگرافيالىق جاعدايى دا ىقپال ەتۋدە. بۇل ەل ەۋروپالىق وداقتىڭ «تۇرىك باعىتىنداعى» باتىس بولىگىنە ورنالاسقان. ماسەلەن, گەرمانيا شەكاراسىنان قۋىلعان زاڭسىز ميگرانتتار قايتادان اۆستريا اۋماعىنا جىبەرىلەدى. «بىزگە قايتارىلاتىن زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ سانى 2015 جىلعى جەلتوقساندا كۇنىنە 60 ادام بولاتىن بولسا, 2016 جىلدىڭ باسىندا كۇنىنە 200 ادامعا دەيىن ءوستى», دەيدى جوعارى اۆستريا فەدەرالدىق جەرى پوليتسياسىنىڭ وكىلى. سوندىقتان ۆەنا وسىنداي زاڭسىزدىقتاردان قورعانۋ قامىنا كىرىستى.
اۆستريا بيلىگىنىڭ جانە ەۋروپالىق وداقتىڭ قۇرامىنداعى كەيبىر باسقا مەملەكەتتەردىڭ مۇنداي قادامدارى بۇكىل شەنگەن كەلىسىمىنىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرەدى. بۇل جەردە ماسەلە ءاربىر ەلدەگى شەكارالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, بىرىڭعاي جانە امبەباپ ەۋروپالىق جوبانىڭ بولاشاعىندا بولىپ وتىر. ادامداردىڭ, تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتىڭ جانە كاپيتالدىڭ ەركىن ارالاسۋ تۇجىرىمداماسى ەۋروپالىق ينتەگراتسيانىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. ال بۇل بالاماسىز تۇجىرىمدامادان ادامداردىڭ شەكارالار ارقىلى ەركىن جۇرۋىنە تىيىم سالىناتىن بولسا, بۇكىل كەلىسىمنىڭ قۇنى كوك تيىن بولماق. بۇل ازىرگە بولجام عانا. بريۋسسەل ەۋروپالىق وداققا دا, شەنگەن كەلىسىمىنە دە كىر شالدىرماي ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاسايدى.
بريۋسسەل قالىپتاسقان پروبلەمانىڭ تەرەڭدىگىن تولىق ءتۇسىنەدى. «مەن بۇل ەلدەردىڭ الاڭداۋشىلىعىن جاقسى تۇسىنەمىن. الايدا, ءبىز ەۋروپاداعى ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ جانە ەركىن ارالاسۋ جاعدايىن ساقتاۋعا جاۋاپتىمىز. ءبىز شەنگەن كەلىسىمىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ قالۋىمىز كەرەك», دەيدى ەۋروكوميسسيا باسشىسى جان-كلود يۋنكەر. بىرقاتار ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, بۇل جەردە اڭگىمە تەك شەنگەن ايماعىن ساقتاۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتى جانە ديپلوماتيانى ساقتاۋ تۋرالى دا بولىپ وتىر.
بريۋسسەل ءۇشىن ەۋروپالىق وداقتى كەلەتىن زاڭسىز ميگرانتتاردان قورعاپ قالۋ قانداي ماڭىزدى بولسا, بۇگىندە وداق قۇرامىنداعى ەلدەردە تۇراقتاپ قالعان بوسقىنداردىڭ بولاشاعىنا دەگەن جاۋاپكەرشىلىك ودان دا ماڭىزدى. وداق ەلدەرىندە تۇراقتاعان بوسقىنداردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ, الەۋمەتتىك تۇرمىس-جاعدايىن قالىپتاستىرۋمەن بىرگە, ولاردىڭ سول ەلگە تۇراقتى ءسىڭىستى بولۋى دا وتە ماڭىزدى. بوسقىندار وزدەرى تۇراتىن ەلدەردىڭ زاڭدارىن مويىنداپ, وزدەرىنىڭ سالت-داستۇرلەرىن سول ەلدىڭ تالاپتارىنا سايكەس قۇرا ءبىلۋى كەرەك. ال بۇل وتە ىجداعاتتىلىقتى قاجەت ەتەتىن جانە ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلاتىن ماڭىزدى مىندەت.
توپتامانى دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».
