قاتەرلى ىسىككە سانانىڭ سىلكىنىسى قارسى تۇرۋى كەرەك

ەلىمىزدە 18 ونكولوگيالىق ورتالىق بولسا, سولاردىڭ ىشىندە توسەكورىن سانىنىڭ كوپتىگىمەن, قۇرال-جابدىعىنىڭ جاڭالىعىمەن جانە قولى جەڭىل, ەمى شيپا ماماندارىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىمەن ات وزدىرىپ تۇرعانى قاراعاندى وبلىستىق ونكولوگيالىق ديسپانسەر ەكەن. مەديتسينالىق مەكەمەنىڭ باسشىسى, كانىگى حيرۋرگ مۇراتبەك جۇماقاەۆ مۇنى بىزگە ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەپ, بايانداپ بەردى. بيىل قۇرىلعانىنا 70 جىل تولاتىن ونكولوگيالىق ورتالىقتىڭ اۋىز تولتىرىپ ايتار جەتىستىگىمەن قاتار, شەشىلمەي كەلە جاتقان شەتىن ماسەلەسى دە ديرەكتورمەن ارادا بولعان سۇحبات بارىسىندا كورىنىس تاپتى. – مۇراتبەك داۋلەتحان ۇلى, «ونكولوگيا» دەگەندە ادامدار ساناسىن ۇرەي بيلەيتىنى جاسىرىن ەمەس. جۇرتتىڭ كوبى وسى سەبەپكە بايلا­نىستى ەمدەلۋدەن قاشقاقتاپ جۇرە­دى دە, اۋرۋى ابدەن اسقىنعاندا عانا بارىپ دارىگەرگە جۇگىرەدى. وسى ءتۇيت­كىلدى قالاي جويۋعا بولادى دەپ ويلايسىز؟ – ادامداردىڭ سانا-سەزىمىن وزگەرت­پەي بولمايدى. ءوزىنىڭ دەنساۋ­لىعىنا ءاتۇستى, سالعىرت قاراعان ادام – قوعامعا ماسىل. جاسىراتىنى جوق, اۋرۋى ابدەن اسقىنىپ, سىرقاتى مەڭدەگەن اتا-اناسىن الىپ كەلگەندەرمەن كەيدە قاتتى سويلەسۋگە تۋرا كەلەدى. «مۇسىلمان بالاسى تاڭەرتەڭ تۇرعاندا جاسى كەلگەن اتا-اناسىنىڭ قال-جاعدايىن سۇراماۋشى ما ەدى. وسىنشا حالگە قالاي جەتكىزدىڭدەر؟!», دەپ ۇرساتىنىم دا راس. سوندا ولاردىڭ ايتاتىن ءۋاجى مىناداي: «ايتۋدايىن ايتامىز-اۋ, تەك وزدەرى عوي, اۋرۋحانا دەسە بەزە-قاشاتىن...» بۇل, ارينە سىلتاۋ. ەگەر دە, اركىم ەگدە تارتقان تۋىستارىنىڭ عانا ەمەس, ءوزىنىڭ دە دەنساۋلىعىنا جاناشىلىقپەن قارار بولسا, كەسەلدىڭ الدىن الۋ الدەقايدا وڭايعا تۇسەر ەدى. وسى رەتتە مىناداي جايتتى ايتپاي كەتۋگە بولماس. جىل سايىن ءبىزدىڭ وبلىستا تۇرعىنداردى سكرينينگتىك تەكسەرۋدەن وتكىزۋگە قوماقتى قارجى بولىنەدى. وكىنىشكە قاراي, ءبىزدىڭ حالىق بۇل تەكسەرىستەرگە نەمقۇرايدى قارايدى. ولار مەديتسينالىق تەكسەرۋ بارىسىندا اناليزدەردى جوندەپ تاپسىرمايدى. سونىڭ ناتيجەسىندە, اۋىلدىق جەرلەردەگى ادامداردىڭ بويىندا قاتەرلى ىسىككە قاتىستى قانداي دەرت بارىن انىقتاۋ مۇمكىن بولماي وتىر. ماسەلەن, 3 مىڭ حالقى بار ءبىر اۋىلدان توق ىشەك, تىك ىشەك ىسىگى بار ءبىر دە ءبىر ادام تابىلمايدى. سەبەبى, بەلگىلى – حالىق ءاناليزدى دۇرىستاپ تاپسىرۋعا ءمان بەرمەيدى. دەگەنمەن, سوڭعى كەزدەرى حالقى­مىزدىڭ سانا-سەزىمى باياۋ بولسا دا وزگەرىپ كەلەدى. وسىدان 50-100 جىلداي بۇرىن حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى 50-ءدىڭ مۇعدارىندا بولسا, قازىر ول دەڭگەي ۇزارىپ, 70 جاستان استى. زامان تۇرلەنگەن, اينالا تولعان يگى­لىكتەر. سايكەسىنشە, ادامنىڭ ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىسى ارتا ءتۇ­سە­تىنى زاڭدىلىق. ءومىردىڭ ناعىز قى­زىعى 50-60 جاستان كەيىن باستالادى. سول سەبەپتى, قازىر ادامدار ءوز دەنساۋلىعىنا ۇقىپتى قاراي باستادى. دەر كەزىندە دارىگەرگە كورىنۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋ سياقتى يگىلىكتى ىستەرمەن اينالىسۋعا دەگەن ۇمتىلىس بار. – قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋدىڭ كۇردەلى ۇدەرىستەن تۇراتىنى بەلگىلى. سونداي-اق, سوڭعى جىلدارداعى بۇل سالاداعى جەتىستىكتەردى دە جوققا شى­عارۋعا بولمايدى. دەگەنمەن, بۇگىنگى مەديتسينا بۇل كەسەلدىڭ ال­­دىندا قانشالىقتى دارەجەدە قاۋ­قارلى؟ – شارتتى تۇردە الساق, راك اۋرۋلارى ءتورت نەمەسە بەس ساتىدان تۇرادى. سىرقاتتىڭ جاڭا پايدا بولعان كەزى مەديتسينا تىلىندە «راك ينتسيتو» دەپ اتالادى. ءبىرىنشى ساتىسىندا قاتەرلى ىسىك كىلەگەي قابىعىنا عانا بىتەدى. وسى جارا ۇلعايا ءتۇسىپ, كەلەسى قاباتقا وتكەن جاعدايدا ونى ەكىنشى ساتى دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. دەرت ءتۇيىن سالىپ, دامي ءتۇسىپ, تاراي باستاعان كەزدى ءۇشىنشى-ءتورتىنشى ساتىعا جاتقىزادى. ال ەندى, اۋرۋ اسقىنباي, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساتىسىندا تۇرعاندا, ونداي ناۋقاستاردىڭ 95 پايىزىن ەمدەپ جازۋعا بولادى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز. البەتتە, وسىلاي بولسا جاقسى عوي. وكىنىشكە قاراي, ءىس جۇزىندە جاعداي مۇلدە باسقاشا بولىپ قالىپتاسىپ جاتادى. ونكولوگيالىق اۋرۋعا شالدىققانداردىڭ 30 پايىزدايى ەمگە كونبەيتىن, ابدەن اسقىنعان ۋاعىندا عانا كەلەدى دارىگەرگە. – ورتالىقتىڭ زاماناۋي مەدي­تسينالىق قۇرال-جابدىقپەن, وزىق تەحنولوگيالارمەن قامتاماسىز ەتى­لۋى قانداي دارەجەدە؟ – وبلىستىق ونكولوگيالىق ديسپانسەردە تەك قانا پوزيتروندىق-ەميس­سيوندىق توموگراف (پەت) قانا جوق. وتە قىمبات تۇراتىن بۇل اپپاراتتىڭ ەكەۋى استانا قالاسىندا بار. جانە ولاردىڭ بۇكىل قازاقستاننىڭ قاجەتىن اشۋعا مۇمكىندىگى جەتىپ تۇر. ال قالعان قاجەتتى دۇنيەنىڭ ءبارى ءبىزدىڭ ورتالىقتا جەتكىلىكتى. جالپى, ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋدە دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەدە قولدانىلاتىن ادىستەردىڭ تۇگەلگە جۋىعىن ءبىزدىڭ ورتالىق ماماندارى جۇزەگە اسىرا الادى. جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزىپ, ولارمەن جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن الىس-جاقىن شەتەلدەرگە بارىپ, تاجىريبە الماسىپ وتىرامىز. قۇرال-جابدىق, اپپاراتتاردىڭ دەنى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي. دامىعان ەلدەردەگى تەك وزىعىن الۋعا تىرىسامىز. – ونكولوگيا سىندى اسا كۇردەلى سالا­نىڭ مامانىنا جۇكتەلەر جاۋ­اپ­­كەرشىلىكتىڭ مول ەكەندىگى ءسوزسىز. وسى تۇرعىدان العاندا, مەدي­تسي­نا­لىق كاسىبي مامان تاپشىلىعى سەزىلە مە؟ – بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ ورتالىقتا 96 دارىگەر ەڭبەك ەتەدى. بۇلاردىڭ ءبارى دە ءوز ءىسىنىڭ اسا بىلىكتى ماماندارى. وسىلاردىڭ ىشىندەگى قىرىقشاقتى دارىگەر قاراعاندى مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىپ, شاكىرت دايارلايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءدال بۇگىنگى كۇندە بىزدە كادر تاپشىلىعى دەگەن اتىمەن جوق. – قايسىبىر سۇحباتىڭىزدا ونكو­­لو­گيالىق ديسپانسەردىڭ الدىندا تۇرعان پروبلەما رەتىندە عيما­رات­تىڭ تارلىعىن ايتقانىڭىز ەستە. بۇل شەتىن ماسەلە ءوزىنىڭ شەشى­مىن قا­شان تابار ەكەن؟ – راس, ديسپانسەر ورنالاسقان ءبۇ­گىنگى عيمارات وتە تار. قۋىقتاي عانا بولمەلەردە قىزمەتكەرلەر ۇشتەن, ءتورت­تەن, ءتىپتى كەيبىرىندە بەس ادامنان سىعىلىسىپ وتىرادى. ال دالىزدە قا­رالۋعا كەلگەن ادامداردىڭ ءوزى ۇيمە-جۇيمە بولىپ تۇرادى. بۇلاي بولماۋى كەرەك, ارينە. ونسىز دا كوڭىلى ءپاس بولىپ, ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ كەلگەن ناۋقاس جاندار كەڭ دالىزدە, جايلانىپ وتىرىپ ءوز كەزەگىن كۇتۋى كەرەك قوي. اماندىق بولسا, بيىل قاراعان­دىداعى وبلىستىق كلينيكالىق بالالار اۋرۋحاناسى جاڭا عيماراتقا قونىس اۋدارىپ, ونىڭ ورنىنا بەت-جاق سۇيەك اۋرۋحاناسى كوشىرىلەدى. ال ولار بوساتقان عيمارات ءبىزدىڭ ونكولوگيالىق ديسپانسەرگە بەرىلمەكشى. سوندا ءبىزدىڭ حيميا تەراپيا, ساۋىقتىرۋ بولىمشەلەرى سول عيماراتقا ورنالاساتىن بولادى. وسى شارۋا ساتىمەن ىسكە اسقاندا, ۇزاق جىلداردان بەرى قوردالانىپ كەلگەن ماسەلە شەشىمىن تابادى دەگەن ۇمىتتەمىز. – قاتەرلى ىسىككە شالدىققان ادام­داردىڭ وپەراتسيادان كەيىنگى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى بەلگىلى ءبىر كور­سەتكىشپەن ولشەنە مە؟ – ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ كورسەتكىشىنىڭ ناتيجەسىن مىناداي دەرەكتەر ارقىلى انىقتاۋعا بولادى. ەگەر دە, قاتەرلى ىسىكپەن اۋىرعان ادام وپەراتسيادان كەيىن بەس جىلدان ارتىق ءومىر سۇرسە – بۇل دەگەنىڭىز وتە ءتاۋىر ناتيجە. بۇل جاعىنان ءبىزدىڭ ونكولوگيالىق ديسپانسەر الدا تۇر. ەلىمىز بويىنشا 55 پايىزدىق كورسەتكىشپەن ءبىرىنشى ورىندا كەلەمىز. جالپى, ءبىزدىڭ ورتالىقتا جىلىنا ءۇش مىڭنان استام وپەراتسيا جاسالادى, توعىز مىڭعا جۋىق ادامدى ەمدەپ شىعارامىز. – قاتەرلى ىسىك دەرتى اۋرۋلارىن ەم­دەۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى دەگەن جولىن اتاي الاسىز با؟ – ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءۇش باعىت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ەڭ الدىمەن وپەراتسيا ارقىلى اۋرۋ وشاعىن تولىق جويىپ, سىلىپ الىپ تاستاۋ ءادىسىن ايتۋعا بولادى. ودان كەيىن راديواكتيۆتى زاتتاردىڭ ساۋلەسىن پاي­دالانىپ, راكتىڭ كەيبىر تۇرلەرىن تولىعىمەن ەمدەپ, جازۋعا بولادى. ءۇشىنشى ءادىس – حيميا تەراپياسى كو­مە­گىمەن عانا ەمدەۋگە كونەتىن ىسىك ءتۇر­­لەرى بار. بۇدان بولەك, تەرەڭگە ۇيا سال­عان تۇيىندەردى تەك ساۋلە ارقىلى ەمدەۋ ءادىسى دە قولدانىلادى. ايتسە دە, كوپتەگەن جاعدايدا وتا جاساۋعا جۇگىنەتىنىمىز راس. ياعني, ەمدەۋ ءادىس­تەرىنىڭ تەك مىنا ءتۇرى عانا ءتيىمدى دەپ كەسىپ ايتۋ ءتىپتى دە مۇمكىن ەمەس. ءبىزدىڭ وبلىستا اۋداندىق 29 ونكولوگ مامان بار. ال قاتەرلى ىسىك دەرتىنە شالدىققانداردى ەمدەۋ بەلگىلى ءبىر ورتالىقتا بولعانىنىڭ دۇرىستىعىنا تالاس جوق. مىسالى, ءبىر ادامنان اۋرۋ تابىلا قالعان جاعدايدا ەڭ كەمى جەتى ماماننان تۇراتىن كەڭەس توبىنىڭ جيىنى وتەدى. ويتكەنى, ادام تاعدىرى ءبىزدىڭ قولىمىزدا تۇرعان سوڭ, بۇل ىسكە اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋعا تۋرا كەلەدى. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەمەكشى, مۇنداي جيىندا ءار ماماننىڭ پىكىرى ەسكەرىلەدى. تەك ورتاق پىكىرگە توقتاپ, تولىق كەلىسىمگە كەلگەندە عانا بەلگىلى ءبىر شەشىم قابىلدانادى. – «جامان ايتپاي جاقسى جوق», قا­تەرلى ىسىك اۋرۋلارىنان ساقتانىپ ءجۇ­رۋ ءۇشىن ادام بالاسى نە ىستەۋ كەرەك؟ – لاتىندا «كانتسەروگەنەز» دەگەن ءسوز بار, مۇنداعى «كانتسەر» «قا­تەرلى ىسىك» دەگەن ماعىنانى بەرسە, «گەنەزيس» – «پايدا بولۋ» دەگەن ءسوزدى ءبىل­دىرەدى. قاتەرلى ىسىكتىڭ «قاينار كوزى» – ناشار ەكولوگيا. قالالار ءوسىپ, اۋانى لاستايتىن ءوندىرىس وشاقتارى كوبەيگەن سايىن ىسىك اۋرۋلارى دا ەتەك جايا باستايدى. كانتسەروگەن دەگەندەر زاۋىت تۇتىندەرىندە, بوياعىش زاتتاردا دا مول بولادى. اسىرەسە, بوياعىشتاردان كەلەتىن قاۋىپ زور: ولار سىرتقا بۇيرەك تۇتىكشەلەرى ارقىلى شىعاتىندىقتان, قۋىق قاتەرلى ىسىگىن تۋدىرۋى ابدەن مۇمكىن. شىلىم مەن ۋلى تۇتىندەر دە – كانتسەروگەندەر. بۇلاردىڭ كەسىرىنەن وكپە راگى تۋىندايدى. كۇيگەن مايعا پىسكەن, قاتتى قۋىرىلعان, شامادان تىس تۇزدى تاماقتار دا ءوز كەزەگىندە اسقازان قاتەرلى ىسىگىن تۋدىرۋعا سەبەپكەر بولادى. ءسوز سوڭىندا ايتپاعىم, ءار ادامنىڭ دەنساۋلىعى – باعا جەتپەس قازىناسى. سايىپ كەلگەندە, دەرتتىڭ دەر كەزىندە الدىن الۋ اركىمنىڭ قاسيەتتى بورى­شى. ال اۋرۋدىڭ ىشىندەگى اۋىرى – قاتەرلى ىسىككە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ءبىز­دىڭ سانامىزعا ەسەن-ساۋلىعىمىزعا ساق­تىقپەن قاراۋعا ۇندەيتىن ۇلكەن ءسىل­كىنىس كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن مەديتسي­نالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ بويىنشا سونى رەفورما, ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ كۇتىپ تۇرعانىن اتاپ ءوتتى. ءبىز ءوز تاراپىمىزدان بۇل باس­تامالاردى قولدايمىز جانە بار ءمۇم­كىندىكتى سالىپ ۇلەس قوسۋعا ءازىرمىز. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. ايقىن نەسىپباي, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان». قاراعاندى.