ۇيادا نە كورسەڭ...

بالاسى «ەگەر قاراجات تابىلعاندا رۇستەم 2000 جىلعى وليمپياداعا قاتىساتىن ەدى. 1998 جىل ارقالىق تاريحىنداعى ءبىر قيىن جىل ەدى. جارىعى مەن جىلۋى جوق سپورتزالدا قالىڭ كيىنىپ, جاتتىعۋدى مايشاممەن جاساپ, مۇزداي سۋعا جۋىنىپ ءجۇرىپ, ول دزيۋدودان قازاقستاننىڭ چەمپيونى اتاندى. 1998 جىلى رۇستەم ەكەۋمىز الماتىنى جاياۋ ارالاپ, اقشا ىزدەدىك», – دەيدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشىسى اباي سارىباەۆ. رۇستەم شالاباەۆپەن ويدا جوقتا تانىس­تىم. قوستاناي وبلىسى, جانگەلدين اۋدا­نىنىڭ شاقشاق جانىبەك اۋىلىندا «سىباعا» باعدارلاماسىمەن مال باعىپ, تابىستى ەڭبەك ەتىپ جاتقان «بايعوزى» شارۋا قوجالىعىنا جول تۇسكەن بولاتىن. شارۋاشىلىق يەسى مەيرامبەك اعاسى رۇستەممەن جۇمىس بارى­سىنداعى ءبىر شارۋامەن اقىلداسىپ وتىر ەكەن. اشىق-جارقىن, ويىنداعىسىن ىرىكپەگەنىمەن, مەيلىنشە سىپايى سويلەسەتىن رۇستەممەن اڭگىمەمىز سول ساتتە-اق جاراسىپ كەتكەن. سويتسە, شارۋاشىلىق اشۋ يدەياسى دا, ونى جان-جاقتى دەمەۋ مەن قاجەتتى جاراق­تارمەن قامتاماسىز ەتۋ دە رۇستەمنىڭ موينىنداعى مىندەت ەكەن. مىندەت دەگەندە, ول رۇستەمنىڭ ءوز ەركىمەن, اتا-اناسىن باعىپ وتىرعان ىنىسىنە جاساعان قامقورلىعى بولىپ شىقتى. سول ءۇشىن جالعىز كۇن دەمالىسىندا 800 شاقىرىمداي جەر ءجۇرىپ, اۋىلعا كەلىپ, تۇندەلەتىپ ارقالىققا قايتا كەتپەكشى. اۋىلىنىڭ وركەندەگەنىن كورگىسى كەلە­تىنىن ايتتى. مۇنداعى ءار ءۇيدىڭ تاريحى كوز الدىندا ەكەنىن, بالا كەزىنەن كوزى قانعان سول سۋرەتتەردىڭ بۇزىلماعانىن قالاي­تىنىن جەتكىزدى. ويتكەنى, قاي ۇيدە كىمنىڭ تۇرعانى, ول ءۇيدىڭ ادامدارىنىڭ كىمگە تۋىس ەكەنى, قانداي جۇمىس ىستەگەنى, اتا-اناسى, بالا-شاعاسى – ءبارى-ءبارى كوز الدىندا سايراپ تۇر. «جاسى ۇلكەنگە سالەم بەر, الدىن كەسىپ وتپە, دەگەن وتباسىنان العان تاربيە ءبىزدى قاتارى­مىزدان الاسارتقان جوق, قايتا جوتالاندىرىپ, كورگەندى ءۇيدىڭ بالاسى دەگەن ات بەردى. ءتىپتى, ازامات بولىپ, ەڭبەك ەتكەندە دە ۇيادان العان تاربيەمىزگە رازىمىز, – دەدى ر.شالاباەۆ. شارۋاشىلىقتاعى ادامنىڭ اڭگىمە­لەسۋگە دە ۋاقىتى ازدىعىن ەسكەرىپ, ونى­مەن ارقالىقتا كەزدەسىپ, اسىقپاي اڭگىمە­لەسپەكشى بولعانبىز, الايدا, «ادامنىڭ دەگەنى بولا ما, اللانىڭ دەگەنى بولا ما» دە­گەندەي, كەزدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇس­پەدى, ءرۇس­تەم جولساپارعا شىعىپ كەتىپتى. ەندى ول باس­­شىلىق ەتەتىن سپورت مەكتەبىنە, «ءجى­گەر» سپورت كەشەنىنە ارنايى بارماققا بەكىن­دىم. ەڭسەلى, جاپ-جارىق عيماراتتىڭ جاتتىعۋ زالدارى دا جارقىراپ تۇر. ىشىندە ءتۇرلى سەكتسيالاردا جاتتىعىپ جاتقان بالالاردى الاڭداتپاۋعا تىرىسىپ, اباي سارىباەۆپەن جولىعۋعا اسىقتىق. ابەكەڭ شاكىرتى جايلى قامشى سالدىرعان جوق. ونىڭ ەڭبەكقورلىعىن, ۋادەسىندە تۇراتىن ازامات ەكەنىن, ادامدى الا­لاماي, ىشكە تارتاتىن جاقسى قاسيەتتەرىن ايتا كەلە, رۇستەمنىڭ ارقالىق قالالىق ءماسلي­حاتىنىڭ دەپۋتاتى ەكەنىن دە قاپەرگە سالدى. «رۇستەمگە تورعايدا ەرەنبول الما­توۆ­تىڭ جەتەكشىلىگىمەن كۇرەسىپ ءجۇر­گەن ءجاسوسپىرىم بالا كەزىندە كوزىم ءتۇس­كەن ەدى. ول كەزدە ارقالىق وبلىس ورتا­لىعى, رۇستەمدى وسىندا شاقىرىپ, بەيسەن اۋباكىروۆ ەكەۋمىز ونى ءتۇرلى جارىستارعا دايىنداي باستادىق. ول وزىنە جوعارى تالاپ قويا بىلەتىنى مەن ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىنىڭ ارقاسىندا جاپ-جاقسى تابىستارعا قول جەتكىزدى. شىمكەنتتە قازاقستان حالقىنىڭ سپارتاكياداسىندا, پاۆلودار قالاسىندا وتكەن ەل چەمپيوناتىندا جەڭىمپاز اتاندى. الماتىدا دزيۋدودان وتكەن تۋرنيردە ەكىنشى ورىن الدى. سول جىلى ول الماتىعا شاقىرىلدى, مەن وعان «بولاشاعىڭ ءۇشىن ورتالىققا بارامىن دەسەڭ, قارسى ەمەسپىن» دەپ رۇقساتىمدى بەردىم. ول رۇستەمنىڭ ۇيلەنگەن, بالاسى دا بار كەزى ەدى, الماتىدا تەك جەكە باسىنا عانا جاتاقحانا بەرى­لەتىندىكتەن, وسىندا قالىپ قويدى. ال ەكەۋمىزدىڭ الماتىنى جاياۋ ارالايتىنىمىز تورعاي وبلىسى جابىلعان تۇس بولاتىن. مينيسترلىك شالاباەۆتى وليمپياداعا دايىنداۋ ماسەلەسىن قوستانايعا جىبەرگەن, ال وبلىس ول حاتتى ماعان باعىتتادى. ال مەن ونداي قاراجاتتى قايدان تابايىن, سودان قالتامىزدا تاكسيگە وتىراتىن اقشا دا جوق, اۆتوبۋس باراتىن جەرگە دەيىن جەتىپ, ارجاعىن جاياۋلاپ ءجۇرىپ, تالاي ەسىكتى قاعىپ, بوس قايتتىق. ەسەسىنە جارىستاردا رۇستەمنەن جەڭىلىپ جۇرگەن جىگىتتەر وليمپياداعا كەتتى. ءبىز شىعا الماي قالدىق», – دەدى ا.سارىباەۆ. رۇستەم سپورت مەكتەبىندە ديرەك­تور­لىقتى اتقارعانىنا دا 7 جىل ەكەن. الدى ادامنان قۇرعامايتىن كورىنەدى, اۋىلداستارىنىڭ قۋانىش-قايعىسىنا ورتاقتاسىپ, ءار شاكىرتىنىڭ جايىن ءبىلىپ, اقىلىن ايتىپ, قامقورلىعىن كورسەتىپ وتىراتىنىن دا بىلدىك. «رۇستەمدى ارقالىق قانا ەمەس, وبلىس تا تانيدى, قاجىرلى دا شۋاقتى. ءبىر باسىنا وسىنداي جاقسى مىنەزدى توعىستىرا بىلگەن شاكىرتىمە ريزا بولامىن. اكە-شەشەسى سياقتى ايجان كەلىن ەكەۋى 7 بالا تاربيەلەپ وتىر», – دەدى جاتتىقتىرۋشىسى. اكەسى اسانحان شالاباەۆ تورعايدىڭ بايىرعى ۇستازدارىنىڭ قاتارىنان ەكەن. ول 30 جىل بالاۋسا جەتكىنشەكتەرگە ءبىلىم بەرىپ, سونىڭ 25 جىلىندا تابان اۋدارماستان ءبىر مەكتەپكە – قاراجان توپاەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپكە ديرەكتورلىق ەتىپتى. وسى ۋاقىتتا اسانحان اعانىڭ الدىنان قانشاما شاكىرت ءوتتى دەسەڭىزشى. ەگەر ءسىز شالاباەۆتىڭ ديرەك­تورلىعى تۇسىندا اقشىعاناقتا وقىعان ادامدى كەزدەستىرە قالساڭىز, وندا شاكىرتتىڭ ۇستازعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتىن بىردەن اڭعارادى ەكەنسىز. «وي, نەسىن ايتاسىز, ساباقتان مۇلدە كەشىكپەيتىنبىز, ويتكەنى, تاڭەرتەڭ مەكتەپتە قوڭىراۋ سوعىلعان بويدا ەسىكتىڭ الدىندا اسانحان اعاي تۇراتىن. جوعارى تالاپ قويا بىلەتىن اعايدان وقۋشى تۇگىل اۋىل­دىڭ ۇلكەندەرى دە ىعىپ, سىيلايتىن. ول كىسى ءبىز­دىڭ ارقايسىمىزدى ەلگە جان اشۋعا ۇيرەتتى. اۋىلدا سوعىستان قايتپاعاندارعا ارنال­عان ساياباق ورناتىلىپ, ولاردىڭ ەسىمدەرى جازىل­عان تاقتانىڭ جانىنا گۇل ەككىزىپ, سونىڭ بارلى­عىنىڭ ارجاعىندا جاعىلماي قالعان وسى اۋىلدىڭ ءتۇتىنى بارلىعىن, ولاردىڭ ءبىز ءتارىزدى جاپ-جاس كۇيىندە مايدانعا اتتانىپ, ارماندارى ورىندالماعانىن ايتىپ, سونىڭ جايقالىپ ءوسۋىن قاتتى قاداعالادى. اسانحان اعاي ءتارىزدى كىسىلەردىڭ ەلدە وتىرعانى ۇلكەن سۇيەۋ», – دەدى بىزبەن اڭگىمەسىندە ا.سارىباەۆ. ال اسانحان اعا: «شىراعىم, 10 بالا­نىڭ ءبارى جەتتى, جەكە-جەكە ءۇي, كەمپىرىم ەكەۋمىز قالاعا بارامىز دەسەك, قاي بالامىز دا قۇلعاناداي جابىسقالى وتىر. بىراق, وسى اۋىل – تۋعان جەرىم, اتامەكەنىم. بابالارىمنىڭ قاققان قازىعىنداي بولىپ وتىرمىن, قالاعا, ىستىق سۋى بار جايلى جەرگە ءجۇرىڭىز دەپ ازعىرعانعا كونگەن ەمەسپىن. ەل ءىشى – التىن بەسىك, وسىندا جەر بەسىككە بولەنسەم, سول ماعان جەتەدى»,– دەگەندى ايتتى. ەرىن قۇرمەتتەپ, سول ارقىلى ءوزى دە بيىككە كوتەرىلگەن, 50 جىلداي وتاسقان جارى كۇلاش اپا دا ۇستازدىقپەن قاتار, 10 بالاسىنا ۇلگىلى تاربيە بەرىپ, ەرىنىڭ قاباعىنا ءالى دە قاراۋمەن كەلەدى ەكەن. اۋلەت بۇگىندە شالاباەۆ اۋلەتى ساياسى مول, جەلەگى جەلمەن سىبدىرلاپ, ماڭايىنا ءسان بەرىپ, ىستىقتا سايا, سۋىقتا قالقا بولاتىن الىپ بايتەرەك ىسپەتتى. 10 بالا – 4 ۇل, 6 قىزدان وربىگەن ۇرپاق, نەمەرە-شوبەرەلەر, كەلىندەر مەن كۇيەۋ بالالار جينالعاندا اۋىلداعى ۇلكەن شاڭىراق – اكە ءۇيى تارلىق ەتكەندەي. اتا-انامىز بىزگە كىم-كىمگە دە جاق­سىلىق جاسا, قۇدايدان قايتادى دەپ ءۇي­رەتتى. مىناداي ءبىر قىزىق بولىپتى. ءرۇس­تەم ستۋدەنت كەزىندە ۇيلەندى عوي, بىردە قاتارلاس وقيتىن ستۋدەنت كەلىپ, قوناق كەلىپ قالعانىن, قالتاسىندا كوك تيىنى جوق قىسىلىپ تۇرعانىن ايتادى. رۇستەم كەلىنشەگى ايجانعا قاراسا, ول نەبارى 50 تەڭگە بارلىعىن ايتادى. ول كەزدە نان باعاسى 10 تەڭگە. رۇستەم بولسا, «بەر, قونا­عى كەلىپ قىسىلىپ تۇر عوي» دەپ سوڭعى 50 تەڭگەنى الگى جىگىتكە ۇستاتىپ جىبە­رەدى. سودان ەندى ەرتەڭ ناندى نەمەن الامىز, قوي جاتپايىن, بىردەڭە تابۋىم كەرەك, دەپ دالاعا شىقسا, الدىندا 200 تەڭگە جاتىر دەيدى. «بۇل, بىرىنشىدەن, مۇق­تاجدىڭ مەسەلىن قايتارما, اللا ەسە­سىن بەرەدى دەگەن, ەكىنشىدەن, ەر ادام وتباسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاتپاي, قيمىل­داۋى كەرەك دەگەندى ۇقتىرادى ەمەس پە», – دەي­دى شالاباەۆ اۋلەتىنىڭ كەنجە ۇلى مەيرامبەك. اكەمىزدىڭ ايبىندىلىعى بىزگە تالاپشىل بولۋدى, ال انامىزدىڭ قاتتى ايتىپ, ماڭايىنداعى ادامنىڭ كوڭىلىن قالدىرما, اقىرىن ايتىپ تا اسەر ەتۋگە بولادى دەگەنى بىزگە جۇعىمدىلىقتى ۇيرەتتى. مالدى باققاندا ونى قوراعا كىرگىزىپ, بوتەننىڭ البارىنا ءتۇسىپ جەمشوبىن جەمەۋىن, ماڭايدى بىلعاماۋىن قاداعالايدى ەمەس پە, ال ءبىزدىڭ قورامىز اتا-انامىزدىڭ وسى تاربيەسى بولدى. شۇكىر, اكە-شەشەمىز جاس­تىق شاقتارىندا ۇرپاق تاربيەسىنە ارناعان عۇمىرىن زايا كەتىرمەپتى. وسى اۋىلدىڭ اتا-انامىزعا جاساعان قۇرمەتىن كورىپ, تاۋبە دەۋدەن جاڭىلمايمىز, دەيدى شالاباەۆ اۋلەتى. انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان».