ادەبيەت دەگەن الەمنىڭ ىشكى يىرىمىنە بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءبىلىمدار سىنشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سەرىك نەگيموۆ ءتورت توم كىتابىن جاقىندا وقىرماندارىنا ۇسىندى. ونىڭ العاشقى ەكى تومىندا قازاق جىرىنىڭ ارعى-بەرگى داۋىرلەرىنە, ولەڭ ءورىمىنىڭ ولكەسىنە تەرەڭدەپ بارادى. ءبىرىنشى تومدا ولەڭ ءسوزدىڭ باستاۋ باسىنان باستاپ, ونى زەرتتەپ زەردەلەگەن عالىمداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ولەڭدەگى ينتوناتسياعا, ونىڭ مەلوديالىق تابيعاتىن قاراستىرىپ, حالىقتىق ۇلگىنى زەردەلەيدى. وعان ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, باتىرلار جىرىنىڭ ەكپىنىنە, جىراۋلاردىڭ اقىل-پاراساتىنا, حالىق اقىندارىنىڭ قارىمىنا توقتالادى. ال ولەڭ دىبىسىنا كەلگەندە: «ادامنىڭ قۇلاعى 340 مىڭ دىبىس رەڭىن ايىرىپ اجىراتادى, ال كوزى 128 ءتۇستى اسقان جىتىلىكپەن تانيدى. مۇنى دالمە-ءدال سيپاتتاپ جەتكىزۋگە كادىمگى ءسوزدىڭ ءورىسى تار, سوندىقتان ولەڭ ءتىلىنە, پوەزيالىق ورنەكتەۋگە, اسسوتسياتسياعا جۇگىنەمىز», دەيدى دە ولەڭ قۇدىرەتىن اشاتىن دايەكتەرگە جۇگىنەدى. سول سەكىلدى ولەڭ ىرعاعىن دا تاراتا ايتادى. اقىن-جىراۋلار پوەزياسىنداعى كەرەمەت ءسوز جاۋھارلارىن تەرەڭنەن تەربەگەندە, ونىڭ وبرازدىق جۇيەسىن, كوركەمدىگىن, فولكلور ءتىلىنىڭ ستيليستيكاسىن, ولەڭ-جىردىڭ ولشەمدەرى مەن قۇرىلىسىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە وزىنەن بۇرىنعى وقىمىستىلاردىڭ زەردەلى زەرتتەۋلەرىنە جۇگىنە وتىرىپ, بايلامدار جاسايدى.
زەرتتەۋلەر مەن ەسسەلەردەن, وي-تولعامداردان تۇراتىن ەكىنشى تومنىڭ العاشقى تاراۋىن قازاق سال-سەرىلەرىنە ارناسا, ەكىنشى ءبولىم ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوسقان ايتۋلىلارىمىز تۋرالى ەكەن. بۇل تومنان اڭعارعانىمىز, ارعى عاسىردا بايتاعىمىزدىڭ باعىنا ءبىتىپ, ءسوز ۇستاعان, جىراۋلار ۇلگىسىن جالعاعان ءبىرجان, اقان, سەگىز سەرى, ءمادي, ورىنباي, شاشۋباي, ەستاي, وزگە دە سال-سەرىلەردىڭ ءومىرى مەن ونەگەسىن, ارتىندا قالعان مۇراسىن قوزعاسا, ەكىنشى ءبولىمدە وتكەن عاسىرداعى ۇلتىمىزدى ساقتاۋ, ءتىلىمىزدى قورعاۋ, ءدىلىمىزدى اسپەتتەۋ, ءدىنىمىزدەن ايىرىلماۋ جولىندا نەبىر قيىندىقتاردى كورىپ, ءتىپتى, باستارىن ءبايگەگە تىككەن ەرمۇحان بەكماحانوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, باسقا دا ۇلت جاقسىلارىنىڭ ەڭبەگىمەن تانىستىرىپ قانا قويماي, تابىستىرادى دا. پروفەسسوردىڭ «اقىن ءسارىنجىپ ازبەرگەن ۇلى جانە ونىڭ زامانى» دەگەن ءۇشىنشى كىتابى الماعايىپ زامانداردا ءومىر سۇرگەن قالامگەردىڭ ۇلت قۇندىلىعىنا قوسقان ەڭبەگىن ساراپتايدى.
بەلگىلى عالىمنىڭ ءتورتىنشى تومى: «مەن «قازاقپىن» دەسەم, ونىم قازاقتى اسىرا ماقتاپ «باسقالاردان ەرەكشە ارتىق جاراتىلعان ۇلت» دەگەندىك ەمەس. مەنىڭ «قازاقپىن» دەيتىنىم – مەنىڭ سول ۇلتتىڭ ۇلى ەكەندىگىمە ءدالەل; ءوز ۇلتىمنىڭ, ونىڭ نامىسىن اسا قادىرلەپ باعالايتىندىعىما جانە وعان جان-تانىممەن قىزمەت ءىستەۋگە تىرىساتىندىعىما, ۇلتىمنىڭ ىلگەرى ءونىپ-ءوسىپ, ورلەۋىنە شىن جانىم اشيتىندىعىنا كۋا», دەپ ۇلتىن اسپەتتەگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك, حالقىنىڭ قادىرلى ۇلى مالىك عابدۋللينگە ارنالىپتى. بۇل كىتاپتاعى تىڭ دەرەكتەر, ارداقتى ۇستازدىڭ ارتىندا قالعان جازبالارى, الدىڭعى تولقىنمەن سىيلاستىعى, كەيىنگى جاستىڭ قامقورشىسى بولا العانى – ءبارى دە قىزىقتى. سولاردى وقىپ قانا قويماي, ءالى دە تەرەڭ زەرتتەپ-زەردەلەسە ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلاتىن جاڭا ماعلۇماتتار مولىنان كەزدەسەرى حاق. ءبىر عانا مىسال, مالىك عابدۋللين بۇرىنعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن 1935 جىلى بىتىرگەندە, ديپلومدىق جۇمىستى قازاق پروزاسىندا ۇلت بولمىسىن تاپ باسىپ سۋرەتتەگەن بەيىمبەت مايلين شىعارماشىلىعىنان قورعاپتى. سول سەكىلدى باۋىرجان مەن مالىك اراسىنداعى سىيلاستىق ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. ءىنىسى باتىر اتانعاندا باۋىرجان مومىش ۇلى: «جاۋ جاعادان العاندا, باتىرلىق ەتكەن باۋىرىم, ەل نامىسىن قۇرمەتتەپ, ەر نامىسىن ارداقتاپ, قۇتتى بولسىن ايتامىن, شىن جۇرەكتەن, مالىگىم!», دەسە, مالىك ءىنىسى: «بەرمەيمىن ەلدى جاۋعا دەپ, اتتانىپ ەڭ مايدانعا, اقىل مەنەن قايراتىڭ, دانالىعىڭ, ايباتىڭ, شىققان ەدى ءبىر جەردەن, ەرلىگىڭدى باعالاپ, ءوڭكەي ءىنى-اعالاپ, ەرىپ ەدىك ءبىز ەلدەن, باتىر باۋكە, سوڭىڭا» دەيدى. اعا مەن ءىنىنىڭ اراسىنداعى وسى كىسىلىك پەن كىشىلىكتەن الار ۇلگى از بولماسا كەرەك. سونىڭ ءبارىن كىتاپ سوڭىنا قوسىمشا رەتىندە قوسۋ ارقىلى, ۇستازدىڭ العىرلىعى مەن الىمدىعىن دا كورسەتە كەتكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان سەرىك نەگيموۆتىڭ ءتورت تومىنان الار تاعىلىم دا, ۇيرەنەر ۇلگى دە, دەرەك-دايەكتەر دە از ەمەس. بۇل كىتاپ قۇندىلىعىن دايەكتەي تۇسەدى دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
ادەبيەت دەگەن الەمنىڭ ىشكى يىرىمىنە بۇكىل سانالى عۇمىرىن ارناعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ءبىلىمدار سىنشى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى سەرىك نەگيموۆ ءتورت توم كىتابىن جاقىندا وقىرماندارىنا ۇسىندى. ونىڭ العاشقى ەكى تومىندا قازاق جىرىنىڭ ارعى-بەرگى داۋىرلەرىنە, ولەڭ ءورىمىنىڭ ولكەسىنە تەرەڭدەپ بارادى. ءبىرىنشى تومدا ولەڭ ءسوزدىڭ باستاۋ باسىنان باستاپ, ونى زەرتتەپ زەردەلەگەن عالىمداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ولەڭدەگى ينتوناتسياعا, ونىڭ مەلوديالىق تابيعاتىن قاراستىرىپ, حالىقتىق ۇلگىنى زەردەلەيدى. وعان ناقتى مىسالدار كەلتىرىپ, باتىرلار جىرىنىڭ ەكپىنىنە, جىراۋلاردىڭ اقىل-پاراساتىنا, حالىق اقىندارىنىڭ قارىمىنا توقتالادى. ال ولەڭ دىبىسىنا كەلگەندە: «ادامنىڭ قۇلاعى 340 مىڭ دىبىس رەڭىن ايىرىپ اجىراتادى, ال كوزى 128 ءتۇستى اسقان جىتىلىكپەن تانيدى. مۇنى دالمە-ءدال سيپاتتاپ جەتكىزۋگە كادىمگى ءسوزدىڭ ءورىسى تار, سوندىقتان ولەڭ ءتىلىنە, پوەزيالىق ورنەكتەۋگە, اسسوتسياتسياعا جۇگىنەمىز», دەيدى دە ولەڭ قۇدىرەتىن اشاتىن دايەكتەرگە جۇگىنەدى. سول سەكىلدى ولەڭ ىرعاعىن دا تاراتا ايتادى. اقىن-جىراۋلار پوەزياسىنداعى كەرەمەت ءسوز جاۋھارلارىن تەرەڭنەن تەربەگەندە, ونىڭ وبرازدىق جۇيەسىن, كوركەمدىگىن, فولكلور ءتىلىنىڭ ستيليستيكاسىن, ولەڭ-جىردىڭ ولشەمدەرى مەن قۇرىلىسىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە وزىنەن بۇرىنعى وقىمىستىلاردىڭ زەردەلى زەرتتەۋلەرىنە جۇگىنە وتىرىپ, بايلامدار جاسايدى.
زەرتتەۋلەر مەن ەسسەلەردەن, وي-تولعامداردان تۇراتىن ەكىنشى تومنىڭ العاشقى تاراۋىن قازاق سال-سەرىلەرىنە ارناسا, ەكىنشى ءبولىم ۇلت رۋحانياتىنا ۇلەس قوسقان ايتۋلىلارىمىز تۋرالى ەكەن. بۇل تومنان اڭعارعانىمىز, ارعى عاسىردا بايتاعىمىزدىڭ باعىنا ءبىتىپ, ءسوز ۇستاعان, جىراۋلار ۇلگىسىن جالعاعان ءبىرجان, اقان, سەگىز سەرى, ءمادي, ورىنباي, شاشۋباي, ەستاي, وزگە دە سال-سەرىلەردىڭ ءومىرى مەن ونەگەسىن, ارتىندا قالعان مۇراسىن قوزعاسا, ەكىنشى ءبولىمدە وتكەن عاسىرداعى ۇلتىمىزدى ساقتاۋ, ءتىلىمىزدى قورعاۋ, ءدىلىمىزدى اسپەتتەۋ, ءدىنىمىزدەن ايىرىلماۋ جولىندا نەبىر قيىندىقتاردى كورىپ, ءتىپتى, باستارىن ءبايگەگە تىككەن ەرمۇحان بەكماحانوۆ, قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ, باسقا دا ۇلت جاقسىلارىنىڭ ەڭبەگىمەن تانىستىرىپ قانا قويماي, تابىستىرادى دا. پروفەسسوردىڭ «اقىن ءسارىنجىپ ازبەرگەن ۇلى جانە ونىڭ زامانى» دەگەن ءۇشىنشى كىتابى الماعايىپ زامانداردا ءومىر سۇرگەن قالامگەردىڭ ۇلت قۇندىلىعىنا قوسقان ەڭبەگىن ساراپتايدى.
بەلگىلى عالىمنىڭ ءتورتىنشى تومى: «مەن «قازاقپىن» دەسەم, ونىم قازاقتى اسىرا ماقتاپ «باسقالاردان ەرەكشە ارتىق جاراتىلعان ۇلت» دەگەندىك ەمەس. مەنىڭ «قازاقپىن» دەيتىنىم – مەنىڭ سول ۇلتتىڭ ۇلى ەكەندىگىمە ءدالەل; ءوز ۇلتىمنىڭ, ونىڭ نامىسىن اسا قادىرلەپ باعالايتىندىعىما جانە وعان جان-تانىممەن قىزمەت ءىستەۋگە تىرىساتىندىعىما, ۇلتىمنىڭ ىلگەرى ءونىپ-ءوسىپ, ورلەۋىنە شىن جانىم اشيتىندىعىنا كۋا», دەپ ۇلتىن اسپەتتەگەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, اكادەميك, حالقىنىڭ قادىرلى ۇلى مالىك عابدۋللينگە ارنالىپتى. بۇل كىتاپتاعى تىڭ دەرەكتەر, ارداقتى ۇستازدىڭ ارتىندا قالعان جازبالارى, الدىڭعى تولقىنمەن سىيلاستىعى, كەيىنگى جاستىڭ قامقورشىسى بولا العانى – ءبارى دە قىزىقتى. سولاردى وقىپ قانا قويماي, ءالى دە تەرەڭ زەرتتەپ-زەردەلەسە ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلاتىن جاڭا ماعلۇماتتار مولىنان كەزدەسەرى حاق. ءبىر عانا مىسال, مالىك عابدۋللين بۇرىنعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن 1935 جىلى بىتىرگەندە, ديپلومدىق جۇمىستى قازاق پروزاسىندا ۇلت بولمىسىن تاپ باسىپ سۋرەتتەگەن بەيىمبەت مايلين شىعارماشىلىعىنان قورعاپتى. سول سەكىلدى باۋىرجان مەن مالىك اراسىنداعى سىيلاستىق ەرەكشە اسەرگە بولەيدى. ءىنىسى باتىر اتانعاندا باۋىرجان مومىش ۇلى: «جاۋ جاعادان العاندا, باتىرلىق ەتكەن باۋىرىم, ەل نامىسىن قۇرمەتتەپ, ەر نامىسىن ارداقتاپ, قۇتتى بولسىن ايتامىن, شىن جۇرەكتەن, مالىگىم!», دەسە, مالىك ءىنىسى: «بەرمەيمىن ەلدى جاۋعا دەپ, اتتانىپ ەڭ مايدانعا, اقىل مەنەن قايراتىڭ, دانالىعىڭ, ايباتىڭ, شىققان ەدى ءبىر جەردەن, ەرلىگىڭدى باعالاپ, ءوڭكەي ءىنى-اعالاپ, ەرىپ ەدىك ءبىز ەلدەن, باتىر باۋكە, سوڭىڭا» دەيدى. اعا مەن ءىنىنىڭ اراسىنداعى وسى كىسىلىك پەن كىشىلىكتەن الار ۇلگى از بولماسا كەرەك. سونىڭ ءبارىن كىتاپ سوڭىنا قوسىمشا رەتىندە قوسۋ ارقىلى, ۇستازدىڭ العىرلىعى مەن الىمدىعىن دا كورسەتە كەتكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلت رۋحانياتىنا قوسىلعان سەرىك نەگيموۆتىڭ ءتورت تومىنان الار تاعىلىم دا, ۇيرەنەر ۇلگى دە, دەرەك-دايەكتەر دە از ەمەس. بۇل كىتاپ قۇندىلىعىن دايەكتەي تۇسەدى دەپ بىلەمىز.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
الماتىدا KITF 2026 كورمەسىنە 6 مىڭنان استام ادام قاتىستى
تۋريزم • كەشە
الماتىدا دريفت جاساعان جۇرگىزۋشى قاماۋعا الىندى
وقيعا • كەشە
استانادا ماسا مەن شىبىن-شىركەيگە قارسى كۇرەس كۇشەيتىلدى
ەلوردا • كەشە
الماتىدا وقۋشى قىز مەكتەپكە بالتا الىپ كەلگەن
وقيعا • كەشە
