پوليگون

– مەدەۋ اعا! گازەتىمىزدىڭ وتكەن جىلعى 3, 4, 5 جەلتوقسانداعى ءنومىر­لەرىندە ءسىزدىڭ جاڭادان جازىلىپ بىتكەن «سەمەي قاسىرەتى» حيكاياتىڭىزدىڭ «ابىرالى: ايتىلماعان اقيقات» تاراۋىنان ءۇزىندى جاريالاعانبىز. وندا ءسىز يادرولىق تاجالدىڭ قالاي باستالعانىن وقىرماندارعا مۇلدە وزگەشە, جاڭا بايانمەن حاباردار ەتكەنسىز. ەندى, مىنە, ارادا اي جارىم ۋاقىت وتكەندە سول كىتابىڭىز «فوليانت» باسپاسىنان ۇلكەن پىشىمدە, كولەمى 852 بەت بولىپ جارىق كورىپ وتىر. ەڭبەگىڭىزگە ءتانتى كوڭىلمەن ريزاشىلىق ءبىلدىرىپ, رەداكتسيا اتىنان قۇتتىقتايمىز! 80 جاستىڭ ورىنە شىعاردا مىناداي زور, اۋقىمدى وقيعالاردى جىلى مەن ايى-كۇنىنە دەيىن كورسەتە وتىرىپ تولعاۋ, البەتتە, وڭاي ەمەس. دەرەكتەرىڭىز سەنىمدى. وقيعالارىڭىز وتە قويۋ. ءدۇيىم ەلدى قالجىراتقان 42 جىلعى ازاپتىڭ بۇگە-شىگەسىن قالدىرماي تۇرە اشىپسىز. بۇل ءبىزدىڭ كىتابىڭىزدى ىنتىعا وقۋدان العان اسەرىمىز. ەندى ءسىز سيپاتتاعان كەيبىر جايتتاردى انىقتاپ, ناقتىلاساق دەيمىز. ايتىڭىزشى, وسى شەرلى شەجىرە شىندىعىن تولعاۋعا قاشان كىرىستىڭىز؟ – 80 جاستىڭ ورىنە كوتەرىلگەن ءومىرىمنىڭ 74 جىلىن مەن ەلىمنىڭ شىعىس وڭىرىندە وتكىزدىم (بەس جىل الماتىدا ينجەنەرلىك ءبىلىم الىپ جانە ءبىر جىل الاتاۋ باۋرايىندا, «لەنينشىل جاس» گازەتىندە ەڭبەك ەتكەنىم بۇل ەسەپكە كىرمەيدى). 37 جىل ۇدايى اسكەري پوليگون تارسىلداتقان اتومدىق, يادرولىق سىناقتار استىندا ءومىر ءسۇردىم. سول الاپات قاتەردەن ايرىقشا زارداپ شەككەن ابىرالى اۋدانىنىڭ تۋماسىمىن. 1949 جىلعى 29 تامىزدا ەڭ العاشقى كەڭەستىك اتوم بومباسى دەگەلەڭ تاۋىنىڭ باۋىرىنداعى «تاجىريبە الاڭىندا» سىنالدى. ول مەن تۋعان قاينار كەنتىنەن 90 شاقىرىم جەردە ەدى. سول كەزدە 13 جاستاعى بالا بولاتىنمىن. ال 1953 جىلعى 12 تامىزدا تۇڭعىش سۋتەگى بومباسى جارىلدى. بۇل قاينار ورتا مەكتەبىن التىن بەلگىمەن تامامداعان ەكى جەتكىنشەكتىڭ ءبىرى بولىپ, اتتەستاتىمىزدى قازاق كەن-مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنا جولداپ, شاقىرۋ كۇتىپ وتىرعان كەزىمىز-ءتىن. سوندا 800-دەي اسكەري اۆتوموبيلدەر ساپ ەتىپ, جاڭاسەمەي, اباي جانە ابىرالى اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىن بايىرعى مەكەندەرىنەن كوشىرگەندە, ورتا مەكتەپتى قاتار بىتىرگەن قۇرداسىم نۇرتولەۋ مىقىشوۆ ەكەۋمىز كيىم-كەشەكتەرىمىز سالىنعان قورجىنىمىزبەن كۇيىك بۇلاعىنىڭ جاعاسىندا ەكى اپتا بويى اشىق دالادا, شاقىرايعان كۇن استىندا جاتتىق. تاڭعى ساعات 6-دا دەگەلەڭ جاقتان جارق ەتكەن ەكىنشى «كۇندى» كورگەن بەيكۇنا پەندەلەردىڭ ءبىرىمىن. ول بولسا وسى اتىراپتا 470 مارتە جاسالىپ, جەر-كوكتى سولقىلداتقان دۇمپۋلەردىڭ العاشقىسى ەدى... – سىناق الاڭىن تاڭداردا عالىمدار سول جارىلىستاردىڭ زياندى ءارى قيساپ­سىز ءبۇلدىرۋ جاسايتىنىن بىلمەگەن بە؟ جۇرتقا ءمالىم كىتاپتاردا بۇل تاجالعا ەلسىز قۋ مەديەن دالا تاڭدالدى دەلىنگەن. – جالعان اقپار. كىتابىمنىڭ «قازاق ساحاراسى – سىناق الاڭى» دەگەن تاراۋىندا مەن قۇپيالىق كىلتى 1998 جىلى اشىلىپ, 2002 جىلى ماسكەۋدە جاريالانعان عىلىمي قۇجاتتاردى قولىما ۇستاپ وتىرىپ, دەگەلەڭ اتىرابىنىڭ اتومدىق ويرانعا قالايشا جانە كىمدەردىڭ امىرىمەن تاڭدالعانىن تۇرە جازدىم. 1947 جىلى ل.بەريا باسقارعان ۇكىمەت كوميسسياسى عىلىم يەلەرى ۇسىنعان بىرنەشە ايماقتى كورۋدەن سوڭ, ابىرالى اۋدانىن سىناق الاڭىنا تاڭداعان. ول وسى اۋداننىڭ التى كەڭشارى قونىس ەتكەن جەر ەدى. ايعاقپەن سويلەيىن: 1947 جىلعى ماۋسىم ايىندا ل.بەريا باسقارعان ۇكىمەت كوميسسياسى (كۋرچاتوۆ, حاريتون, ۆاننيكوۆ, زاۆەنياگين, قورعانىس ءمينيسترى مەن باس شتاب باستىعى) سەمەيگە شۇعىل جەتىپ, شاعىل بۇيراتىنداعى اۋەجايدان ەرتىستى بويلاپ, سول جاعالاۋداعى مولدار ەلدى مەكەنىنە كەلگەن. ۇكىمەت دەلەگاتسياسىن قارسى الۋشىلار – سەمەي وبلىسىنىڭ باسشىلارى ا.د. گاراگاش, ح.ب. بايزاقوۆ, جەرگىلىكتى كگب باستىعى پولكوۆنيك ۆ.ا.گۋبين. عىلىمي تۇيسىگى شامالى, وركوكىرەك ل.بەريا اتوم سىناعىنىڭ قاۋىپ-قاتەرى جايىندا نە بىلەدى؟ «مىنا جەردى ۇناتتىق, بىزگە ناق وسىنداي كەڭ دالا كەرەك» دەۋشى, ارينە, اتومدىق ۇجىمنىڭ بىرەگەي باستىعى ي.ۆ.كۋرچاتوۆ. البەتتە, ول الاپات جارىلىستىڭ جەر-كوكتى ءۇنسىز ويراندايتىن زالالىن بىلگەن. وعان دالەل: «تاجىريبە الاڭىن» جوبالاۋشى – ماسكەۋدىڭ بيوفيزيكا ينستيتۋتى. ولاردىڭ قولىندا امەريكالىق عالىمدار جازعان, سىناق الاڭدارىن سيپاتتاعان عىلىمي كىتاپ بولعان. كەڭەستىك اتوم سالاسىنىڭ ماماندارى سول ەڭبەكتى «قارا كىتاپ» دەپ اتاعان. قىسقاسى, سەمەيلىكتەردىڭ سورىن قايناتقان وقيعا سول كۇنى وربىگەن. ۇكىمەت كوميسسياسى سەمەيدەن 130 شاقىرىم جەردەگى مولدار مەكەنىنىڭ ىرگەسىندەگى سىلتەمە قادالار قاعىلعان جەرگە توقتاپ (رەسمي قۇجاتتا 170-ءشى شاقىرىم دەلىنگەن, جالعان دەرەك), «ناق وسى جازىققا اسكەري قالاشىق سالىنادى» دەگەن ۇسىنىستى بەكىتكەن. «سىناق الاڭىنا» سول ارادان 130 شاقىرىم باتىستاعى دەگەلەڭ اتىرابى تاڭدالعان. وسى قۇجاتقا ي.ستالين 19 ماۋسىمدا «كەلىستىم, بەكىتەمىن» دەپ قول قويعان. عىلىمي انىقتامالىقتاردا جازىلعان سيپاتتامادا سول ايماق, ونىڭ توڭىرەگىندەگى بايتاق جەر – ەل قونىستانباعان قۋ مەديەن دالا دەلىنگەن. شىندىعىنا كەلسەك, ەرتىستىڭ يەن جاعاسى, دەگەلەڭگە دەيىنگى جانە ودان دا ارعى شالقار اتىراپتا ول كەزدە جاڭاسەمەي, ابىرالى جانە ماي اۋداندارىنىڭ بىرنەشە كەڭشارى بولعان. سول جۇرت تەك 1948-1954 جىلدارى باسقا جەرگە كوشىرىلىپ, تەرىسكەيدەن كۇنباتىسقا دەيىنگى 100-150 شاقىرىم جەر اسكەري پوليگوننىڭ يەلىگىنە بەرىلدى. ءسويتىپ, قۇجاتتا ايتىلعان «ەلسىز» ايماق وسىلاي قولدان جاسالعان-تىن. وسى اتىراپ 1949-1963 جىلدار ارالىعىندا اۋادا, جەر بەتىندە جاسالعان, ودان سوڭ 28 جىل بويى جەر استىن سولقىلداتقان يادرولىق سىناقتاردىڭ دۇمپۋىنە تاپ بولدى. دەگەلەڭ تاۋىنىڭ بيىكتىگى 1085 مەترلىك نايزاشوقىسى گرانيت پەن ءمارماردان جارالعان بەرىك تاستى جوتا ەدى. سول جەر كەيىن قولىڭدى تيگىزسەڭ بورداي ۇگىلەتىن قۇمداۋىت ۇيىندىگە اينالدى. سوم جارتاستىڭ ءوزى سونداي بولعان سوڭ, سول توڭىرەكتەگى ادامدار مەن جان-جانۋارلار قانداي تاعدىرعا تاپ بولعانىن شامالاۋ تىپتەن قيىن ەمەس-اۋ... – ەندى كىتابىڭىزعا ەنگەن, ءوزىڭىزدى تاڭعالدىرعان كەيبىر وقيعالاردىڭ ءبىرىن ەسكە الايىق... – پوليگون ايماعىندا نەشە ءتۇرلى سۇمدىقتار بولعان. سولاردىڭ كەيبىرىن كەندى التايدان جالدانىپ كەلىپ, جەر قوينىنا ۇڭعىمالار جاساعان كەنشىلەردىڭ ەستەلىكتەرىنەن تاپتىم. پودپولكوۆنيك اندرەي جاريكوۆ «پروستور» جۋرنالىندا بەرتىندە جاريالاعان «پوليگون» دەگەن حيكاياتىندا سوراقى جايتتاردى ءسوز ەتكەن... ال جۋىقتا, كىتابىمدى اياقتاۋعا اينالعاندا تاعى ءبىر وقيعانى كەزدەيسوق ەستىپ, ميليتسيا پودپولكوۆنيگى, سەمەيلىك زەينەتكەر ءبىتىمباي ءجۇنىس ۇلىن ۇيىمە شاقىردىم. پوليگون اۋماعىندا 15-18 مىڭداي اسكەريلەر بولعان. ولاردىڭ ءبارى دە ەكى جىل مەرزىمگە وتان الدىنداعى ازاماتتىق مىندەتىن وتەۋشىلەر. سونشاما جان يەسى كازارمالاردا تۇرىپ, اۋىر جۇمىستان قاجىعاندا ءارتۇرلى تارتىپسىزدىكتەر بولۋى – ىقتيمال قۇبىلىس. اسىرەسە, كەشەگى بەيبىت زاماننىڭ «دەدوۆششينا» دەرتى. سونىڭ ءبىرى مىسالى, موردۆالىق سولدات بالاپان جازىعىنداعى ۇڭعىمانىڭ كۇزەتىندە تۇرىپ, وزىنە الىمجەتتىك كورسەتكەن سەرجانت پەن ءتورت ادامدى اتىپ تاستايدى دا, ولاردىڭ دەنەلەرىن توپىراق ۇيىندىسىنە جاسىرىپ, سەرىگى ەكەۋى زونادان قاشادى. ول وقيعانى پوليگون شتابى كەلەسى كۇنى عانا ءبىلىپ, ءبىر روتا سولداتپەن توڭىرەكتى شولىپ, قاشقىنداردى تابا المايدى. سودان سوڭ سەمەيدەگى ىشكى ىستەر باسقارماسىنان كومەك سۇرايدى. – 1980 جىلدىڭ كۇز ايى ەدى, – دەيدى ءبىتىمباي ءجۇنىس ۇلى. – جاڭاسەمەي اۋداندىق ميليتسياسىنىڭ باستىعىمىن. گەنەرال قابەن بەسپاەۆ تەلەفون شالىپ: «قاراۋىڭداعى ميليتسيونەرلەردى قارۋ-جاراعىمەن الىپ, ساراپان اۋىلىنا تەزدەتىپ جەت. اسكەري زونادان اۆتوماتپەن قارۋلانعان ەكى سولدات قاشقان. ءسىرا, ولار قاينار – سەمەي جولىنا شىعىپ, كولىك ۇستاۋعا تىرىسادى. سەنىڭ مىندەتىڭ: قاراسۋ مەن ساراپان ارالىعىن قاداعالاۋ, قاشقىنداردى كورسەڭدەر اياماي وق اتۋ. ءوزىڭنىڭ ادامدارىڭا ساق بول. جازاتايىم بىرەۋى مەرت بولسا, جاۋاپتى سەنەن سۇرايمىن!..» – دەپ ەكى مارتە قايتالادى. القيسسا, سودان ميليتسيونەرلەر توبى قاينار – سەمەي جولىنا جەتىپ, جولداعى قازاق اۋىلدارىنا ەسكەرتۋ جاساپ, پوليگون شەبىنە كەلدى. يەن دالانى ءۇش جۇزدەي سولداتتار جاياۋ سۇزگەن. قاشقىنداردى تاپ­­پاعان. بىرەر ساعاتتان سوڭ ونشاقتى ما­شينا, اۆتوبۋستارمەن گەنەرال قابەن بەسپاەۆ تا كومەككە كەلدى. كەشكە تامان مەنىڭ ساق­شى­لارىمنىڭ بىرىنەن توتەنشە حابار ءتۇستى. وبا­لى قىستاعىنداعى شوپان ايەلى اڭعارداعى شابىلعان ءشوپ ۇيمەسىنەن ەكى ادامدى كورىپتى-ءمىس... اسكەريلەر توبى قىستاققا اتتاندى. قابەن سادىق ۇلىنىڭ باستاۋىمەن ءبىز دە كەلدىك. ايەلدى قايىرا تەرگەدىك: ەستيار ادام ەكەن, ءۇيىنىڭ ەسىگىنەن سىعالاپ تۇرىپ, مايا ىرگەسىنەن تارس ەتكەن مىلتىق داۋسىن ەستىگەن, ىلە-شالا قارۋ اسىنعان ەر ادامنىڭ مال قوراسىنا كىرگەنىن كورىپتى. مايانى تەكسەرگەندەر قاشقىن سولداتتىڭ سۇيەگىن تاپتى. دەمەك, سەرىگى جولداسىن دا جايراتقان. سونىمەن, جاعداي تۇسىنىكتى بولدى: قاۋىپتى قاشقىننىڭ ءىزىن كەسىپ, قوراعا كۇزەت قويدىق. ءبىتىمبايدىڭ سوزىنە قاراعاندا, وسىدان كەيىن اسكەريلەر توبىنان ءبىر مايور قورانىڭ توبەسىنەن ءتۇسىپ, ىشكە ۇمتىلادى. ىلە سارتىلداعان اۆتومات ءۇنى ەستىلەدى. بايعۇس مايور قورانىڭ ىشىنە قۇلاپ, وڭ تىزەسىنەن جارالانعان. قاشقىن سولدات اۆتوماتىن كەزەنىپ, تەمىر استاۋدىڭ استىندا جاتقانى ءمالىم بولادى. پوليگون باستىعى ايقايعا باسىپ, ءبىزدىڭ گەنەرالعا: «سەن نەمەنەگە كەلدىڭ؟ بىردە-ءبىر ادامىڭدى العا شىعارماي ءارى ءوزىڭ تاسادا وتىرسىڭ...» – دەپ كىجىنەدى. قابەن سادىق ۇلى: «ءسىز بايقاپ سويلەڭىز, مەن كەشەگى سوعىستى باستان كەشكەن مايدانگەرمىن. سىزگە باعىنىشتى ەمەسپىن. انا انتۇرعاندى امالداپ ۇستايىق دەسەم, كونبەيسىز, بايعۇس ما­يور تەكتەن-تەككە جارالاندى. قىسقاسى, مەن بۇل ىسكە ارالاس­پايمىن. قاشقىندى تاۋىپ بەردىك, ءوزىڭىز ۇستاڭىز...» – دەيدى. گەنەرال-لەيتەنانت تاعى دا ايقايعا باسىپ, ءوز ادامدارىنا: «كىم ەركىمەن ىشكە ءتۇسىپ, قاشقىندى جايراتادى؟ ەرلىك كورسەتكەنگە مەرزىمىنەن بۇرىن دەمالىس بەرەمىن. قانە, كىم؟!.», – دەپ دىڭكىلدەيدى. ەكى جاۋىنگەر ءوز ەركىمەن, بىرەۋى سەرجانت, ىشكە ءتۇسىپ, قاشقىندى تىرىدەي ۇستاماق بولادى. جارالانعان مايورعا دا جاردەم جاساۋ قاجەت. پوليگون باستىعى ەكى ەرىكتىگە رۇقسات ەتەدى. قابەن سادىق ۇلى: «برونەجيلەتسىز ىشكە ءتۇسۋ قاۋىپتى», – دەيدى. زونا باستىعى: «جاپ اۋزىڭدى, نە تۆوە دەلو!..» دەگەن سوڭ ميليتسيا گەنەرالى شوپان ۇيىنە قاراي بەتتەيدى. – كەنەت ساقىلداعان اۆتومات داۋسى ەستىلدى, – دەدى وسى اراعا كەلگەندە اڭگىمە يەسى. – انا نايساپ ىشكە تۇسكەن ەكى ەرىكتىنى دە جەر جاستاندىردى. سونىمەن, ول كەشەدەن بەرى جەتى ادامنىڭ كوزىن جويدى. مايور بولسا قانسىراپ جاتىر... سودان ىمىرت ۇيىرىلگەن مەزگىلدە گەنەرال-لەيتەنانت ءبىز وتىرعان جەرگە كەلدى. ايتقانى: «جولداس مايدانگەر, ساقتىعىڭىز ورىندى. قاتەلىگىمدى مويىندايمىن. نە ىستەيمىز؟..». «ەكى ءتۇرلى شارتىم بار, قابىلداساڭىز – كومەكتەسەمىن... – دەدى قابەن سادىق ۇلى. – بيلىكتى ماعان بەرەسىز, قاراڭعىلىق قويۋلانا مەنىڭ كىسىلەرىم قورانى ورتەيدى. انا نايساپ كۇنى ءۇشىن نە ءوز ەركىمەن بەرىلەدى, نە وتقا كۇيىپ ولەدى. ءسىز ماعان ورتەنەتىن قورانى قالپىنا كەلتىرۋگە قولحات بەرىڭىز. تاپ قازىر...». پوليگون باستىعى ءبىزدىڭ گەنەرال تالاپ ەتكەن قولحاتتى قولما-قول جازدى. توڭىرەك ابدەن قاراڭعىلانعان كەزدە اۆتوموبيل جۇرگىزۋشىلەرى قورانى اينالا قورشاپ, فارلارىن جاعىپ, سامالاداي ەتىپ جارىق جاسادى. مەنىڭ جىگىتتەرىم قابىرعانى جاعالاپ بارىپ, ءار جەردەن وت قويدى. سودان ءورت ءار تۇستان لاۋلاعان كەزدە قاشقىن دا قارۋىن موينىنا ءىلىپ, قولىن كوتەرىپ قاقپادان شىقتى. بوساعادا, توبەدە تۇرعان ءبىزدىڭ ميليتسيونەرلەر ىلە تاپ بەرىپ, قاشقىندى جەرگە الىپ ۇرىپ, قولما-قول بايلاپ تاستادى. ىشكە كىرگەندەر قانسىراپ جاتقان مايور مەن ەكى ولىكتى الىپ شىقتى. اسكەريلەر كەيىن قولعا تۇسكەن سولداتتى سوتتاماي, اقىل-ەسى اۋىسقان دەپ, ماسكەۋ اسكەري وكرۋگىندەگى جىن­دىحاناعا اتتاندىردى. بۇل وزدەرىندەگى ءتار­تىپسىزدىكتى بۇركەۋدىڭ امالى ەدى, – دەپ اڭگى­مەسىن اياقتادى ءبىتىمباي ءىنىم. البەتتە, بۇل جۇرتقا جاريالانباعان وقيعا. ال پوليگونداعى ءبىز بىلمەيتىن بۇدان دا باسقا سوراقى جايتتار قانشاما... – الگىندە ءسىز XX عاسىردىڭ اياق شەنىندە پوليگون تاريحىنىڭ قيتۇرقى سىرلارى اشىلدى دەدىڭىز. سوندا قالاي, بارلىق جارىلىستاردىڭ كىلتيپانى ءتۇپ-تۇگەل جاريالانعان با؟ قۋاتى, جيىلىگى, ەل مەن جەرگە جاساعان زالالى؟ ءسىز تەحنيكالىق بىلىمگە يە قالامگەرسىز. بۇل ماسەلەگە دەگەن كوزقاراسىڭىزدى دا ويشا شامالاپ وتىرمىن... – مەنىڭ قولىمدا بىرنەشە تەحنيكالىق كىتاپ بولدى. سولاردىڭ ءتىزىمىن حيكايات سوڭىندا كەلتىردىم. 30 شاقتى باسىلىم. مىسالى, ماسكەۋدىڭ «اتوميزدات» باس­پاسى شىعارعان «يادەرنىە يسپىتانيا ۆ سسسر» (فاكتى, سۆيدەتەلستۆا, ۆوسپومينانيا. 2002). كولەمى 600 بەت, تارالىمى 1500 دانا. كىتاپتىڭ قاق جارتىسى سەمەي پوليگونى جاساعان 470 سىناقتىڭ تەحنيكالىق كۇش-قۋاتىن سيپاتتاۋعا ارنالعان. سول كەزدەگى سەمەي وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەشىرىم بوزتاەۆتىڭ كوكپ ورتالىق كوميتەتىنە جولداعان العاشقى, 1989 جىلعى 20 اقپانداعى قۇپيا جەدەلحاتىنىڭ ءماتىنى, مىنە, وسى جيناقتا قايتالانعان. ال سول كەزدەگى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇيىمداستىردىم دەگەن نارازىلىق حاتتى مەن «كازاحستان زا بەزيادەرنىي مير» جيناعىنان تاپتىم (قۇجاتتار مەن ماتەريالدار, ا. 2011 ج.). وسى ەڭبەكتىڭ 105-بەتىندە و.سۇلەيمەنوۆ, س.مۇراتبەكوۆ, د.سنەگين جانە ق.مىرزاليەۆ قول قويعان حات: «12 ي 17 فەۆراليا پروۆەدەنى وچەرەدنىە پودزەمنىە يادەرنىە ۆزرىۆى نا پوليگونە ۆ رايونە گ. سەميپالاتينسكا... – دەگەن حابارمەن باستالادى. ودان ءارى: ...رادي زدوروۆيا سەگودنياشنيح ي بۋدۋششيح پوكولەني, رادي جيزني نا زەملە, ۆىراجايا ۆوليۋ منوگوناتسيونالنوگو كازاحستانا, مى ترەبۋەم – زاكرىت اتومنىە پوليگونى نا تەرريتوري رەسپۋب­ليكي!..», – دەلىنگەن. قۇجاتتىڭ جازىلعان كۇنى جيناقتا كورسەتىلمەگەن, 1989 جىل دەگەن ەسكەرتۋ بار. حات ماتىنىندەگى ناقتى اتالعان كۇندەرگە قاراعاندا سول قۇجات اقپان ايىنىڭ اياق شەنىندە جازىلعان. دەمەك, سەمەي وبكومىنىڭ حاتىمەن ءبىر مەزگىلدە, بالكىم, ءسال كەيىنىرەك. ولاي دەيتىنىم, جۇرتشىلىققا ءمالىم شىندىق مىناۋ: ولجاس اقىن تەلەديدار ارقىلى الماتىلىقتاردى نارازىلىق ميتينگىگە شاقىرعان 28 اقپان كۇنى, ماسكەۋدەگى اسكەري-وندىرىستىك كەشەننىڭ (ۆپك) ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.ا.بۋكاتوۆ باستاعان وكىلەتتى كوميسسيا سەمەيگە ۇشاقپەن جەدەعابىل جەتىپ, وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ك.بوزتاەۆتىڭ 20 اقپانداعى حاتىندا جازىلعان جايتتاردى تەكسەرۋگە كىرىسكەن. وسى كوميسسيانىڭ حاتتاماسىن مەن كىتابىمدا تولىق كەلتىردىم. و.سۇلەيمەنوۆتىڭ قازاقستان جازۋشىلار ءۇيىنىڭ كونفەرەنتس-زالىندا وتكىزگەن نارازىلىق جيىنىن, وندا «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسى تۋعانىن دا تارقاتا جازدىم. ماسەلە مىنادا. ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان كۇرەستى كىمنىڭ ءبىرىنشى بولىپ باستاۋىندا ەمەس, تۇپكى ناتيجەسىندە. ال ول بولسا تاماشا جەڭىسپەن اياقتالدى. 1989 جىلدان كەيىن سەمەي جەرىندە ەشقانداي جارىلىس بولعان جوق. تەك ءبىر جايتتى ەسكەرتۋگە ءتيىسپىن: ك.بوزتاەۆتىڭ ماسكەۋگە 20 اقپاندا جولداعان العاشقى جەدەلحاتى, و.سۇلەيمەنوۆتىڭ قازاق تەلەۆيزياسىنداعى حابار ارقىلى ەلدى ميتينگىگە شاقىرۋى قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ استىرتىن دەمەۋىمەن جۇزەگە اسقان. بۇل تۋرالى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بەرتىندە جاريالاعان كىتاپتارىندا, مىسالى, ساۋىتبەك ابدراحمانوۆپەن جۇرگىزگەن «تا­جال­­دى تۇنشىقتىرۋ» دەپ اتال­عان كولەم­دى سۇحباتىندا سول قۇپيانى تارقاتا ءسوز ەت­كەن. ول جاقىندا ەلباسىنىڭ «ءومىر وتكەلدەرى» كىتابىندا جاريالاندى دەپ ەستىدىم. – دەمەك, ءسىزدىڭ قولىڭىزدا پوليگون تۋرالى قۇپياسى اشىلعان ۇكىمەتتىك قۇجاتتار بولعان؟.. – ۇكىمەتتىك قۇجاتتاردا جارىلىستاردىڭ قۋاتى, كۇنى, ءساتتى جاسالعانى عانا كورسەتىلگەن. ءبارىنىڭ دە ايتارى: جەر-جاھان ب ۇلىنگەن جوق, جارىلىستار قاتاڭ باقىلاۋمەن, تەجەۋمەن ءجۇردى دەگەن قاساڭ سوزدەر. عىلىمي جيناقتىڭ كىرىسپەسىندە وداقتىق مينيستر مەن فيزيك عالىمداردىڭ جەتەكشىسى وسى ءتۇيىندى وزدەرىنشە دالەلدەۋگە تىرىسقان. البەتتە, مەن سول تۇجىرىمداردىڭ ءباز-باياعى كەڭەستىك الىمجەتتىكپەن دايارلانعانىنا داۋ ايتپاي, وزىمە ءمالىم سوراقى وقيعالاردى كەلتىردىم. ول بولسا ەرتىس اتىرابىنداعى شەرمەندەلەردىڭ قازاقستاندىق كوميسسيا بەرتىندە انىقتاعان, ياعني سەمەيلىك تۇرعىنداردىڭ 60 پايىزى رادياتسيا دەرتىنە شالىنعانى تۋرالى ايعاقتار. ولار اۋرۋ ادامداردىڭ, ءيا وتباسى مۇشەلەرىنىڭ وكىنىش پەن مۇڭعا تولى ەستەلىكتەرى. سولاردى توپتاپ كەلتىردىم. بۇل دەگەنىڭىز ءبىردى-ەكىلى ەمەس, جۇزدەگەن ادامداردىڭ زارلى ۇندەرى. مىسالى, كەڭەس وداعىنىڭ مىعىم تۇرعان كەزىنىڭ وزىندەگى كۋرچاتوۆ قالاشىعى تۇرعىندارىنىڭ ماسكەۋگە جولداعان شاعىم حاتتارى (مۇنىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى كگب قىزمەتكەرلەرى پوشتادان وتكىزبەي, ۇستاپ قالعان. 400-دەي سونداي حاتتى سول كەزدەگى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ باستىعى, پولكوۆنيك م.جانديلدينوۆ سەمەي وبكومىنا جولداعان). ولارعا قوسا, مەنىڭ قولىمدا سەمەيدەگى مۇراعات ۇجىمى 2011 جىلى ازىرلەپ, جاريالاعان «پروتيۆوستويانيە» جيناعى مەن الماتىدان جارىق كورگەن «كازاحستان زا بەزيادەرنىي مير» كىتابى بولدى. بۇلاردىڭ ەكەۋى دە رەسمي قۇجاتتار جيناعى. وسى ەڭبەكتەردە يادرولىق سىناقتاردىڭ كۇش-قۋاتى, سىناق جاسالعان كۇندەردىڭ ايى مەن جىلى ناقتى كورسەتىلگەن. ەڭ عاجابى, ەرتىس جاعاسىنداعى قالىڭ ەل مەن بايتاق جەرگە سالىنعان سىناق لاڭى ناقتى دەرەكتەرمەن اشىلعان. سولاردى مەن جۇزدەگەن زارداپ شەگۋشى جانداردىڭ مۇڭ-زارعا تولى ەستەلىكتەرىمەن بەكىتتىم. ءوزىمنىڭ, ءيا تانىستارىمنىڭ باسىنان كەشكەن ءارتۇرلى وقيعالاردى كەلتىردىم. «ەگەمەن قازاقستان» مەن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى بەتتەرىندەگى 90-جىلدارى جاريالانعان اشكەرە ماتەريالدار دا كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. ءسوز ورايىندا ءماندى ءبىر جايتتى ەسكەرتە كەتەيىن. وتكەن عاسىردىڭ اياق شەنىندە وداقتىق «زناميا» جۋرنالى اكادەميك ا.د. ساحاروۆتىڭ «ەستەلىكتەرىن» جاريا­لادى. مەن سونىڭ سەمەي پوليگونىنا ارنالعان 100 شامالى بەتىنەن كسەروكوشىرمە جاساپ, مۇراعاتىما العان ەدىم. «سەمەي قاسىرەتىن» جازۋعا وتىرعاندا بۇل ءۇزىندىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگىن اڭعاردىم. «ەستەلىكتىڭ» تولىق تۇرىنە قولىم 2013 جىلدىڭ باسىندا جەتتى «ا.ساحاروۆ. «ۆوسپومينانيا» (پولنوە يزدانيە ۆ ودنوم تومە. «الفا-كنيگا», م. 2011 گ.). ۇساق ارىپپەن تەرىلگەن با­سىلىم ەكەن. كولەمى 1280 بەت. كوپشىلىك­كە ءمالىم ەمەس دەرەكتەردىڭ ءبىرازىن مەن, مىنە, سول كىتاپتان الدىم. الايدا, اكادەميك ا.د.ساحاروۆتىڭ ءوزى كەيبىر قۇپيا جايتتاردى بىلمەگەن. مىسالى, ول كىتابىندا اباي اۋدانىنىڭ ورتالىعى قاراۋىل كەنتىنىڭ تۇرعىندارى 1953 جىلعى 12 تا­مىز­داعى سۋتەگى بومباسىن ءساتتى سىناۋدان سوڭ ەجەلگى مەكەندەرىنە تەك كەلەسى جىلى عانا قايتا ورالدى دەيدى. ويتكەنى, قاراۋىل ۇستىندەگى رادياتسيا دەڭگەيى جىل بويى 250 رەنتگەن مولشەرىندە بولعان. بۇل ەندى سۇمدىق جاعدايات. مەنىڭ ناقتى بىلەتىنىم: قاراۋىلدىقتار ۇيلەرىنە 15-20 كۇننەن سوڭ-اق قايتارىلعان, كوشىرۋشىلەر – البەتتە, اسكەريلەر... دەمەك, سۋتەگى بومباسىن جاساۋشى عالىم ناقتى جايتتى ءبىل­مەگەن, اسكەري باقىلاۋشىلار عالىمنان سوراقى جايتتى قاساقانا جاسىرعان. سونىڭ سالدارىنان اباي اۋدانىنىڭ تۇرعىندارى راديا­تسيامەن كوبىرەك زاقىمدانعان. وسى اۋداندا اق قان اۋرۋىنىڭ ەرەكشە كۇشەيۋى دە سودان. ەسكەرتۋ پارىز: بۇل شىندىق ماعان 2013 جىلى عانا ءمالىم بولدى, ابايلىقتار ونى مۇلدەم بىلمەيدى... – كىتابىڭىزدا ءسىز ا.د.ساحاروۆتىڭ سول «ەستەلىكتەرىنە» ءجيى جۇگىنىپ, ونداعان بەتتەرىنە اۋدارما جاساپسىز. تۇسىنىكتى جايت: ويتكەنى ول سۋتەگى بومباسىنىڭ الۋان ءتۇرىن جاساۋشى جاڭالىق يەسى, ونىڭ قارۋى امەريكالىقتاردىڭ سۋتەگى بومباسىنان الدەنەشە ەسە جەڭىل ءارى قۋاتتىراق بولعان. فيزيكا ءىلىمىنىڭ دوكتورى اتاعىن ول كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى ءۇشىن يەلەنگەن, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى, ءۇش مارتە ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك جانە لەنيندىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى. ال بەرتىندە قاجىرلى كۇرەسى ءۇشىن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى... – ءيا, ول جارىقتىق, ەندى, تۋمىسىنان كەمەڭگەر. فيزيكا ءىلىمىن وتباسىندا وتىرىپ, التى جىل ۇدايى قازىنا مەكتەبىنە بارماي, عىلىم نەگىزدەرىمەن «فيزيكا» وقۋلىعىن جازعان عالىم اكەسىمەن ۇيىندە بەرىلە شۇعىلدانعان, مگۋ-دىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىن سوعىس جىلدارىندا تامامداعان. يادرولىق قارۋ جاساۋمەن ول نەبارى 20 جىل شۇعىلدانعان. بۇل جۇمىسقا كگب جۇيەسىنىڭ زورلىعىمەن ەرىكسىز جەگىلگەن. سول جىلداردا ول وزىق ءبىلىمىن, دارىنىن وتان قورعانىسىنا ارناۋمەن بىرگە ادامگەرشىلىك ىزگى قالىبىنان اينىماعان. مىسالى, ن.س.حرۋششەۆكە جولداعان ەكى حاتىندا اكادەميك ا.د.ساحاروۆ ءاربىر تەرمويادرولىق جارىلىس كەم دەگەندە جەر شارىندا 10 مىڭ ادامنىڭ ءومىرىن ۇزەتىنىن مالىمدەپ, سىناق سانىن ازايتۋدى جانە ءاربىر جاڭا بومبانى سىناماي-اق قارۋ-جاراق قاتارىنا قابىلداۋدى ۇسىنعان. كىتابىمدا مەن اندرەي دميتريەۆيچتىڭ ورتالىق كوميتەتتەگى قابىلداۋ ۇستىندە ايبىنى الەي نيكيتا حرۋششەۆپەن تاجىكەگە تۇسكەنىن, جاڭا بومبانىڭ سىناعىن تەجەۋدى تالاپ ەتىپ, مينيستر ە.پ.سلاۆسكيمەن جانجالداسىپ, اقىرى ەشتەڭە بىتىرە الماعانىن بىلگەندە سولقىلداپ جىلاعان ءساتىن دە كەلتىردىم. سول كۇنى ول اۋرۋحاندا جاتقان اكەسىنە بارىپ, ءوزىنىڭ كىرىپتار احۋالىن, جانىن جەگەن مۇڭىن تارقاتپاق بولادى. اكەسى بۇل جايتتى ايتقىزباي ۇققان. «سەنى جاستاي فيزيكاعا ەلىكتىرىپ, باقىتسىز تىرلىككە جەككەنىمدى كەش ءبىلدىم, بالام. باسقاداي ءىلىم سالاسىن, ايتالىق, بيولوگيانى تاڭداعانىڭدا باقىتتىراق بولار ما ەدىڭ, امال نە, ەندى كەش. قاتەلەسكەنىمە وكىنەمىن, كەشىر!..», – دەپتى... – كەمەڭگەر اكادەميك پوليگونداعى ءساتتى جۇمىسىنان 1968 جىلى الاستالدى. ءسىز الەم حالقىن تاڭعالدىرعان سول وقيعانى دا تاپتىشتەپ جازىپسىز. – ويتكەنى, 1986 جىلعا دەيىنگى كەڭەستىك سىڭارەزۋ يدەولوگيا مەن مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتى اكادەميك ا.د. ساحاروۆتىڭ ەركىن ويىنا تىيىم سالىپ, ونىڭ ءاربىر ارەكەتىن ىسكە العىسىز ەتىپ, كەڭەس حالقىنىڭ اسىل مۇددەسىن شەتەلگە ساتۋ دەپ جاريالادى. كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ القا مۇشەلەرى, جالپى قۇرامى 80 ادام, اتاقتى جازۋشىلار ونى «وپاسىز», «ساتقىن» دەپ ءباسپاسوز بەتىندە اشىق حات جاريالادى. وسىنداي سوراقى ايىپتاۋ ارتىق-كەمى جوق 18 جىل بويى ءجۇردى. بۇل تۇجىرىمدى مەن فيزيكتىڭ «ەستەلىكتەر» كىتابىن شۇقشيا زەرتتەۋدەن سوڭ, تىنىمسىز كۇرەسىنە كۇمانسىز يلانعاندىقتان ايتىپ وتىرمىن. اندرەي دميتريەۆيچ – ناعىز حالىقتىق كۇرەسكەر, كەڭەس حالقىنا ول زارەدەي دە قاستاندىق جاساعان جوق, قايتا شىنايى دەموكراتيالىق تىرلىككە شاقىرۋدان تانبادى. م.س.گورباچەۆ جاريالاعان قايتا قۇرۋ ساياساتىن جاقتاپ, ماسكەۋلىكتەر قالاۋىمەن كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ تا سايلاندى. ءبىرتۋار عالىمنىڭ تۇپكى ماقساتى – كەڭەس حالقىن عانا ەمەس, كۇللى ادامزات قاۋىمىن, جەر-جاھاندى رادياتسيامەن ۋلاندىرۋعا ءبىرجولا تىيىم سالۋ. ا.د.ساحاروۆتىڭ ەسەبىنشە, بىزدەگى اتوم بومبالارىنىڭ سانى 70-جىلداردا 56 مىڭعا جەتكەن (بەرتىندە 80 مىڭ بولعان, اقش-تا 90 مىڭ شاماسى). بۇل دەگەنىڭىز جەر شارىن توزاق وتىنا كۇيدىرەتىن جويقىن كۇش. 1968 جىلدىڭ جازىندا عالىم «پروگرەسكە ۇمتىلۋ, بەيبىت تىنىشتىقتا ءومىر ءسۇرۋ جانە رۋحاني ەركىندىك تۋرالى كوكەيكەستى ويلارىم» دەگەن ەڭبەگىن ل.ي.برەجنەۆكە جولدايدى. باس حاتشىدان ەشقانداي جاۋاپ بولماعان سوڭ «كوكەيكەستى ويلارىن» كەڭەستىك قاساڭ يدەولوگيامەن استىرتىن كۇرەسۋشىلەرگە بەرەدى. سول ەڭبەك 1968 جىلعى 10 شىلدەدە گوللانديادا, ىلە-شالا اقش-تاعى «نيۋ-يورك تايمس» گازەتىندە جاريالانعانىن اۆتور شەتەلدىك راديو حابارىنان ەستيدى. البەتتە, كەمەڭگەر فيزيكتىڭ ەركىن ارەكەتىن كەڭەستىك يدەولوگتار كەشىرگەن جوق. ا.د.ساحاروۆتى اۋەلى پوليگوننان تايدىردى, سوڭىنان گوركي قالاسىنا جەر اۋدارىپ, سەگىز جىل بويى «ءۇي تۇتقىنى» ەتىپ مىرزاقاماقتا ۇستادى. – ءسىز مىنا كىتا­بى­ڭىزدا ا.د.ساحا­روۆ­تىڭ «ەس­تەلىك­تەرى» دۇنيە­جۇزى حالىق­تارى­نىڭ باستى ون تىلىنە اۋدارىلىپ, 18 ميل­ليون تارالىمعا جەتكەن دەيسىز... – بۇل دەرەكتى مەن «ەستە­لىكتەرگە» بەرىلگەن تۇسىنىك­تەمەدەن الدىم. دۇنيە­جۇزىنە ەڭ كوپ تاراعان كىتاپتار ۆ.ي. لەنين مەن ماو-تسزەدۋننىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرى. ا.د.ساحاروۆ – ءۇشىنشى ورىندا... ەسكەرتۋ پارىز: 1280 بەتتىك كىتاپتى سان مارتە شۇقشيا وقۋ مەنى ءاردايىم تىڭ جاڭالىقتارعا جولىقتىردى. ارلى عالىم ءبىزدىڭ حالىقتىڭ, اسىرەسە, سەمەيلىكتەردىڭ ءمۇساپىر احۋالىنا جانى اشىپ, قورعاۋعا تىرىسقان. اكادەميك ا.د.ساحاروۆ ەڭ سوڭعى سۇحباتتى دا قازاقستاندىق جۋرناليستەرگە بەرگەن. «اقىرعى ينتەرۆيۋ» اتالعان سول ماتەريال «نەۆادا-سەمەي» قوزعالىسىنىڭ اپتالىق گازەتى «اماناتتا» (ورىسشا نۇسقاسى – «يزبيراتەل») 1991 جىلى جاريالانعان. وكىنىشتى جايت: سول اڭگىمەدەن سوڭ اكادەميك ۇيىنە بارعان بەتىندە جۇرەك تالماسىنان ءجۇرىپ كەتكەن. – سونىمەن, «سەمەي قاسىرەتىن ءتامام­دادىڭىز؟ – ءيا, وتكەن جىلعى تامىز ايىندا كىتاپتىڭ سوڭعى تاراۋىنا نۇكتە قويدىم. بىرەر اپتا دەمالۋدان سوڭ ءماتىندى ءتۇۋ باسىنان الدەنەشە رەت قايتا وقىپ ەدىم, كوڭىلىمدە شەرلى حيكايات شىن تۋىپتى دەگەن سەنىم پايدا بولدى. ارينە, ولپى-سولپى تۇسى, ءيا قايتالانعان ويلار بارشىلىق ەكەن. ونى جاقسىلاپ ەكشەدىم. سودان 80-ءنىڭ سەڭگىرىنە ىلىككەنىم تۇرتكى بولىپ, وزىمە-ءوزىم سىيلىق بولسىن دەگەن ويمەن وسكەمەنگە, وبلىس اكىمى د.ك.احمەتوۆكە قابىلداۋ سۇراپ, حات جازدىم. دانيال كەنجەتاي ۇلى مەنى پاۆلودار وبلىسىنا اكىم بولعان كەزىنەن بىلەدى, ق.ي.ساتباەۆتىڭ 100 جىلدىق تو­يىن دايىنداۋ كەزىندە تانىسىپ, مەرەيتوي ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت بىرلەسە ەڭبەك ەتكەنبىز. البەتتە, ول كىتاپ وقۋعا ىنتالى قايراتكەر. حوش, سودان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ءوزىنىڭ مادەنيەت جونىندەگى ورىنباسارى ج.ومار مەن سەمەيگە جۋىقتا عانا اكىم بولىپ تاعايىندالعان ە.سالىموۆكە: «مەدەۋ اقساقالدىڭ ماعان كەلمەك شارۋاسىن ۇيىنە بارىپ بىلىڭدەر...», – دەپتى. ەگدە جاسىمدى, ەلگە ءمالىم ەڭبەكتەرىمدى سىيلاعانىنا راحمەت, مەن ولارعا كومپيۋتەرلىك تەرىمنەن شىققان قالىڭ قولجازبانى كورسەتتىم. ءسويتتىم دە: «سىزدەرگە ماراپات سۇراپ نەمەسە مەرەيتو­يىمدى وتكىزىڭدەر دەگەن تىلەكتى ءسىرا دا ايتپايمىن. مىناۋ مەنىڭ كوپ جىل دايىندالىپ, سوڭعى ءۇش جىلدا بەل جازباي ەڭبەكتەنۋىممەن دۇنيەگە كەلتىرگەن كىتابىم. وسىنى حالقىما جەتكىزۋگە قولعابىس ەتىڭ­دەر...», – دەدىم. قىسقاسى, وسى ماسەلە وڭدى شەشىلدى. ەڭ سوڭعى سۇزگىنى سەمەيدە جاساپ, قاراشانىڭ باسىندا استاناعا كەلىپ, «فوليانت» باسپاسىنىڭ رەداكتورىمەن, سۋرەتشىسىمەن ءبىر جارىم اي جۇمىس ىستەدىم. 100-گە تاياۋ سۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن, قىمبات قاعازعا باسىلعان, تارالىمى 1000 دانا «سەمەي قاسىرەتى», مىنە, جىل باسىندا جارىق كوردى. ەرتىس وڭىرىندەگى قالىڭ ەلدىڭ 42 جىل بويى ەسىن شىعارىپ, اۋىر دەرتكە دۋشار ەتكەن شەرلى تاريح حالقىما جەتتى. سول ءىستى جەدەعابىل شەشكەن دانيال كەنجەتاي ۇلىنا زور راحمەت! ال مەرەيتوي تۋرالى, يمانداي شىنىم, قاپەرىمە الىپ ويلاعان, ءيا قامىققان نەمەسە جانىققان جان ەمەسپىن. سەمەي اكىمى ە.ءسالىموۆ ونى دا وسى ايدىڭ اياعىندا وتكىزبەك. 80 جىلدا تاپقان, سىيلاسقان تانىس­تارىم مەن دوستارىمدى قۇرمەتتەۋگە بالالارىم ازىرلىك جاساۋدا. بۇل جونىندە مەن باقىتتى اتامىن: ءۇش بالامنان جەتى نەمەرە, بەس شوبەرە ءسۇيىپ وتىرمىن... – قالتقىسىز كوڭىلمەن شەرتكەن اڭگى­مەڭىزگە راحمەت, مەدەۋ اعا! ءسىز ءبىز­دىڭ گا­زەتتە ءتىلشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن, ودان سوڭ­عى ۇزاق جىلدار اۆتور رەتىندە بايلا­نى­سىڭىزدى ۇزبەگەن بەلسەندى قالام­گەرسىز. تاياۋ كۇندەردە سەمەيدە جانە استانا­دا اتال­ماق 8 تومدىق شىعارمالار جينا­عى­ڭىز­دىڭ, «سەمەي قاسىرەتى» كىتابى­ڭىز­دىڭ تۇساۋكەسەرى جانە 80 جىلدىق مە­رەيتويىڭىز ءساتتى ءوتسىن! ءسىز – قاجىمايتىن ۇلكەن ەڭبەككە يە قالامگەرسىز. وسى قا­سي­ە­تىڭىزدى قادىر تۇتىپ, قۇرمەتتەيمىز. وزىڭىزدەن ۇلگى الاتىن جاستار كوبەيسىن!  اڭگىمەلەسكەن جانبولات اۋپباەۆ, «ەگەمەن قازاقستان».  سەمەي.