ۇلى دالا ويشىلى

ءار ءداۋىردىڭ, زاماننىڭ, ۇرپاقتىڭ وزىنە ءتان پروبلەمالارىن ايتا الاتىن, اۋىرتپالىقتارىن كوتەرە الاتىن الىپ تۇلعالارى بولادى. كوپشىلىك حالىق ولاردى تىڭدايدى, ايتقانىن باسشىلىققا الادى, ماقتانادى. ءبىز­دىڭ ءابىش اعا دا سونداي, قازاق ەلى ءسوزىن تىڭدايتىن, ماقتاناتىن نار تۇلعالاردىڭ ءبىرى ەدى. مەيلى سايا­ساتتا بولسىن, ادەبيەتتە بولسىن, مادە­ني­ەت پەن ونەردە بولسىن ابەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ ەرەكشە ورنى بار ەدى. قوعامدى تولعاندىرعان ماسەلەلەر تۋرالى ەل ابەكەڭ نە ايتار ەكەن دەپ وتىراتىن. بىلگىر ساياساتكەر, تاريحشى, اتاقتى جا­زۋشى, كوسەمسوز شەبەرى, اقىل-وي الى­بى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى ءابىش اعامىز ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمى­رىن ءوز ۇلتىنا, مەملەكەتكە, حالقىنا قىز­مەت ەتۋگە ارنادى. ابەكەڭ مىنەزگە باي, وتە بايسالدى, قاراپايىم, كىشىپەيىل, تەرەڭ ويلانىپ سويلەيتىن, سوزگە شەشەن, توپ باستايتىن كوسەم ەدى. ماعان ءابىش اعامىز قا­زاق­­تىڭ اتاقتى بيلەرىنىڭ ءبىزدىڭ زا­ما­نى­مىزداعى ابىز وكىلى سياقتى كورىنەتىن. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قيىن كەزەڭ­­دەرىندە ابەكەڭنىڭ تە­رەڭ تولعانىپ, حالىققا ارناپ جازىلعان پۋبليستيكالىق تول­عاۋلارى, سوزدەرى, ۇسى­نىستارى, ۇلى بيلەردىڭ كوپ­شىلىك – حالىققا ايتقان شەشىمدەرىندەي ەستىلەتىن. اتا گازەتىمىز – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى ارقىلى ابەكەڭنىڭ تولعا­نىستارىن وقىعان قازاقتىڭ رۋحى, ەڭسەسى كوتەرىلىپ, العا, جاسامپاز ىستەرگە ۇمتىلاتىن. ۇلى ادامدار قاراپايىم كەلەدى دەيدى. ابەكەڭ دە سونداي قاراپايىم ەدى. ءبىز ابەكەڭمەن دەپۋتاتتار ۇيىندە كورشى بولىپ 8 جىلداي تۇردىق. بارىمىزگە, كەلىندەرگە, بالالارعا, نەمەرەلەرگە كەزدەسە قالىپ سالەمدەسسە «وي, اينالايىندار!» دەيتىن. اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, ءبىر شە­شىلسە, ءسوزدى تەرەڭ تاريحتان تولعاپ, جەر قويناۋىنان بۋىر­قانىپ, اتقىلاپ جاتقان بۇلاقتاي كوسىلىپ سويلەپ, اڭگىمە تيەگى اعىتىلاتىن ەدى. وسىنداي پاراساتى بيىك, پەرىشتە اداممەن قاتار ءجۇر­گەنىمىز, سىيلاس بولعانىمىز, اعا-ءىنى رەتىندە ارالاسقانىمىز, بىرگە پارلامەنت سەناتى دەپۋتاتى بولىپ, ءبىر ۇيدە تۇرعانىمىز ءبىز ءۇشىن باقىت دەپ ەسەپتەيمىن. ابەكەڭ جۇرگەن جەرىنىڭ بارىندە قازاق ۇلتىنا, قازاق تاريحىنا بايلانىستى ءىز قال­دىرىپ جۇرەدى. 2002 جىلى مەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سايرام اۋدانى اكىمى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن كەزىمدە ابەكەڭ سايرام اۋدانىنا ىسساپارمەن كەلدى. قاسىندا وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ جانە «ەگەمەن قا­زاق­ستان» رەسپۋبليكالىق گا­زەتى» اكتسيونەرلىك قوعا­مى­نىڭ پرەزيدەنتى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ بار. ول كەزدە ابەكەڭ مەملەكەتتىك حاتشى لاۋازىمىندا بولاتىن. تۇسكى اس كەزىندە ابەكەڭ ماعان: «قۋانىش, مارتوبەنىڭ جاعدايى قالاي, ورنىندا ما؟ وزبەكستاندا قالعان ورتا شىرشىقتاعى كۇلتوبە سياقتى وزبەك اعايىندار تەگىستەپ, ەگىن ەگىپ جىبەرگەن جوق پا؟ ول توبەنىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ورنى ەرەكشە عوي! مارتوبەنى كورەيىك, باسىنا شىعىپ, راحاتتانىپ ءبىر دەمالايىق», دەدى. شىمكەنت قالاسىنىڭ وڭ­تۇس­تىك شىعىسىنداعى 10-15 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەسكى سايرام شاھارى مەن سول ماڭداعى مارتوبەنىڭ قازاق تاريحىندا الاتىن ورنىنىڭ ەرەكشە ەكەندىگى جونىندە ابەكەڭ ءوزىنىڭ 1982 جىلى جارىق كورگەن «ۇركەر» رومانىندا جان-جاقتى توقتالعان بولاتىن. الايدا, وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى سالىنعان «گازلي-شىم­كەنت-الماتى» گاز قۇبىرىنىڭ وسى مارتوبەنىڭ جانىنان ءوتۋى جانە جەردى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە تاريحي ورىنداردىڭ ساقتالۋىنا ءمان بەر­مەۋدىڭ سالدارىنان مارتوبەنىڭ ەتەك جاعى كەسىلىپ, ابەكەڭ ايتقانداي وزبەك اعايىندار ەگىن ەگە باستاعان ەكەن. مەن 1999 جىلى اۋدانعا اكىم بولىپ كەلگەن بەتتە مارتوبەنى قورشاتىپ, ودان تو­پىراق الۋدى, قازۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋدى توقتاتىپ قويعان بولاتىنمىن. تۇسكى شايدان سوڭ مارتوبەگە كەلدىك. توبەسىنە شىعىپ, جان-جاققا كوز تاستاپ تۇرىپ ابەكەڭ: «مىناۋ مارتوبە, ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ, قازاق حاندارىنىڭ ءحVىى-ءحVىىى عاسىردا جىلىنا ەكى رەت: كوكتەمدە, كۇزدە باس قوسىپ, اقىل-كەڭەس قۇراتىن, قۇرىلتاي وتكىزەتىن ورنى بولعان. مۇندا قازاق­تىڭ حاندارى, بيلەرى, باتىرلارى, كوسەمدەرى مەن شەشەندەرى, رۋباسىلارى جينالىپ, قازاقتىڭ الداعى جىلعى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىن اقىلداسىپ, شەشىمگە كەلەتىن جەرى بولعان. «قازاقتىڭ كىم ەكەنىن بىلگىڭ كەلسە, مامىر وتە مارتوبەگە كەل» دەگەن ءسوز سودان قالعان, مىناۋ توبەنىڭ سولتۇستىگى قاراتاۋمەن, شىعىسى مەن وڭتۇستىگى الاتاۋمەن, قازى­عۇرت تاۋىمەن قورشالعان. تەك الدى عانا, باتىس جاعى عانا اشىق, ول تۇركىستان جاعى. ال, مىنا ۇلكەن ساي – قىزىلساي! مۇنىڭ ۇزىندىعى شىمقالاعا دەيىن 30 شاقىرىم, مۇندا 200-300 مىڭداي اسكەر تۇرعان, مارتوبە ءۇش جاعىنان تاۋمەن قورشالعان. ەل باسشىلارىنىڭ كەزدەسىپ, قاۋىپسىز كەڭەس قۇرۋىنا وتە قولايلى جەر بولعان». ءبىز ابەكەڭنىڭ ءسوزىن تاسپاعا باسىپ, وبلىستىق «وڭتۇستىك قازاقستان», اۋداندىق «سايرام اقشامى» تەلەۆيزياسى ارقىلى بىرنەشە رەت كورسەتتىك. 2002 جىلى اۋدان تاريحىنا ارنالعان «شەجىرەلى سايرام» كىتابىنا ابەكەڭنىڭ ءسوزىن تولىق بەردىك. ەندى سول كىتاپتاعى ابەكەڭنىڭ سوزىنەن ءۇزىندى كەلتىرەيىن: «مى­نا توبە قازاق تاريحىنىڭ گاۋھارى. ارعى ابىلقايىر قايتىس بولعاننان كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ دۇرىستاپ بىرىگۋى وسى ارادا جۇزەگە اسقان. قا­زاق­تىڭ العاشقى زاڭدىق, قۇقىقتىق جوسىقتارى وسىندا قامتاماسىز ەتىلگەن. مۇندا ەڭ سوڭعى قۇرىلتاي وتكىزگەن تاۋكە حان. ول ءۇش تاراپتان كەلگەن بارشا جۇرتتى بىرىكتىرىپ, ءۇش ءجۇزىن ءۇش ۇلىس قىلىپ, ارقايسىسىنا قونىس ءبولىپ, بارلىعىنا ەلتاڭبانى قايتا تاڭبالاپ, ارقايسىنىڭ جۇرەتىن جولىن, باراتىن ءورىسىن, ساعالايتىن سۋىن, كوشى-قونىن مارتوبەدە بەلگىلەگەن. قازاقتار جىلىنا ەكى مارتە قۇرىلتاي وتكىزگەن. بىرەۋىن كۇزدە, بىرەۋىن كوكتەمدە. ولاردا ورىسكە بايلانىستى جەر-سۋدىڭ, قونىسقا بايلانىستى ءاربىر رۋدىڭ كوشۋىن قايتادان پىسىقتاپ وتىرعان. ماسەلەن, ءبىر جەردە قاتتى قۋاڭشىلىق بولسا, سول جەردەگى اعايىن ار­قاعا كىمدەرمەن ءبىر­گە كوشۋى كەرەك. بۇل دا ماڭىزدى جايت. حالىقارالىق جاعدايعا بايلانىستى شىعىستان جوڭعار تاراپىنان ۇلكەن قىسىمشىلىقتار بولىپ تۇردى. سوعان بايلانىستى قىسىمشىلىقتارعا قارسى جاسالاتىن قارەكەتتەردىڭ ۇلى جوباسى وسى ارادا كەلىسىلىپ, كەسىلىپ-پىشىلگەن. سوندىقتان بۇل مارتوبە. ارعى ماعىناسى مارتەبە... مارتوبە شىن مانىندەگى قازاقتىڭ تاريحي پارلامەنتىنىڭ, العاشقى پار­لامەنتىنىڭ ورنى. مارتوبەنى رۋحاني ساقتاۋ كەرەك. وسىلاي ءتۇسىنۋ كەرەك, وسىلاي تاريحتا تاڭبالاۋ كەرەك. مەن تاريحتى جاماۋعا قارسىمىن. تاريحتى جوندەۋ جاراسپايدى», دەپ, ماعان قاراپ: «قۋانىش, اينالايىن, مىنا مارتوبەنىڭ قالعان سۇلباسىنا ەشتەڭە قوسپاڭىزدار, ەشتەڭە ارلەمەڭىزدەر, وسى قالپىندا قالسىن. مارتوبەگە جان-جاعىنان كەلەتىن جول سالىپ وتىراتىن, اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن, جيىن وتكىزەتىن ورىن ازىرلەپ, قاسيەتتى جەردىڭ تابيعاتىنا تيىسپەۋ كەرەك», دەدى. سونان سوڭ وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆقا قاراپ: «بەكە, بۇل جەردە كوكتەمدە جانە كۇزدە جىلىنا 2 مارتە اتا-بابا رۋحىنا باس ءيىپ, ۇلكەن ءماسليحاتتار وتكىزىپ تۇرعان ءجون. ۇرپاقتاردىڭ باس قوسۋى بولا ما, اقساقالداردىڭ تاربيە, زامان بارىسى جونىندە اقىلداسۋى ما؟ قاتىپ قالعان ەشنارسە جوق, بىراق ول حالىقتىڭ ءوزىنىڭ ءپاتۋاسى بولۋعا ءتيىس. ۇكىمەت ارالاسار, ارالاسپاس, بىراق ول بيلىك ارالاساتىن ساياساتتاندىرىلعان ءماسليحات بولماۋى ءتيىس. ايتى­لاتىن, تالقىعا سالاتىن ماسەلە كوپ. ول قازاقتىڭ تاربيەسى. قازاق بالاسىنىڭ كەلەشەگى. كاسىپكە ۇيرەنۋ. زامان بولسا بىلاي بولىپ جاتىر. ءبىز نەدەن تارتىنۋىمىز كەرەك. جاس ۇرپاقتى نەگە باۋلۋىمىز كەرەك. وسىنداي ءپاتۋانى وسىنداي جەردە وتكىزگەنىمىز دۇرىس. مارتوبە قاسيەتتى, قازاق قادىرلەيتىن توبە. ول تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءبىر تاريحي جەرى بولىپ كەلەدى. ۇرپاققا قىزمەت ىستەۋى كەرەك. تاريحي ورىن ەسەبىندە مۇن­دا تۋريستەر كەلىپ تۇرۋى ءتيىس. قالاي قارايسىز؟» – دەدى. بەكەڭ: «ابەكە, ايتقانىڭىز وتە ورىندى, باسشىلىققا الامىز. مارتوبەنى ءسىز ايتقانداي ۇلكەن تاريحي ورىنعا اينالدىرامىز. كەلەتىن جول سالىپ, اباتتاندىرامىز. بيىلدىڭ وزىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا بايلانىستى ءوزىڭىزدىڭ قاتىسۋىڭىزبەن ۇلكەن جيىن وتكىزەمىز», دەپ ماعان قاراپ: «مارتوبەنى اباتتاندىرۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن ماعان كەلىڭىز, قارجى بولەمىز, ەكى-ءۇش ايدا ءبىتىرۋىمىز كەرەك», دەدى. ءبىر اپتادان سوڭ وبلىس اكىمى ب.سا­پار­­باەۆتى مارتوبەنى اباتتاندىرۋ جونىندە 2-3 ەسكيز-جوبامەن تانىس­تى­رىپ, تالقىلاپ, ودان ءبىر ەسكيز-جوبا قۇ­راپ, كەلىسىمىن العان سوڭ, جۇمىسقا قىزۋ كىرىسىپ كەتتىك. 2002 جىل­دىڭ تامىزىندا «مارتوبە» تاريحي-تانىمدىق كەشەنى دايىن بولىپ, سول جىلى قىر­كۇيەكتە ەڭبەك ارداگەرلەرى, زيالى قا­ۋىم, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, وبلىس, قا­لا, اۋدان اكىمدەرى بولىپ باس قوسىپ ءمار­­توبەدە ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنا بايلانىستى ۇلكەن, ساليقالى جيىن ءوتتى. مىنە, ابەكەڭ اعامىزدىڭ جۇرگەن جەرى, ايتقان ءسوزى, بۇگىنگى جانە كەلەشەك ۇرپاققا ماڭگى ەستە قالاتىنداي تاريحي ورىنعا اينالدى. وسىنداي مىسالداردى كوپتەن كەلتىرۋگە بولادى. ابەكەڭنىڭ 60 جاسقا تولۋ مەرەي­تويىنىڭ قارساڭىندا ءوزىنىڭ دوسى سايىن نازاربەك ۇلى ابەكەڭنىڭ ءومىرى تۋرالى 60 قىسقا اڭگىمە جازىپ, ءابىشتانۋدى باستاپ جىبەرگەن بولسا, ناعىز ءابىشتانۋ الەمى ەندى باس­تالماق. وسىعان بايلانىستى مەندە ءبىر شوكىمدەي بولسا دا ءوز ۇلەسىمدى قوسسام دەپ, اعامىزعا دەگەن ۇلكەن قۇرمەتپەن قولىما قالام الدىم. دۇنيەگە اكەسى مەن اناسىنىڭ بالاسى بولىپ كەلىپ, دۇنيەدەن – قازاق دا­لاسىنىڭ داناسى بولىپ وتكەن قايران اعا, جاتقان جەرىڭ جايلى, توپىراعىڭ تورقا بولسىن, جانىڭ ءجانناتتا شال­قىسىن. «ءولدى دەۋگە بولا ما ايتىڭدارشى, ولمەيتۇعىن ارتىندا ءسوز قال­دىرعان», دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, ءبۇ­كىل سانالى عۇمىرىن تۋعان حال­قى­­نىڭ, ەلىنىڭ يگىلىگى جولىندا جان ايا­ماي ەڭبەك ەتىپ, ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان, عۇلاما ويشىل, اتاقتى جازۋشى, كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى – ابەكەڭ اعامىزدىڭ ەسىمى جادىمىزدا ماڭگى ساقتالادى.  قۋانىش ايتاحانوۆ, قازاقستان پارلامەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.