جانىما جاقىن جەلتوقسان

جەلتوقسان ايى – ايازى مەن قا­رى قاتار كەلەتىن, قىستىڭ باسى بول­سا دا مەن ءۇشىن جۇرەككە جىلۋ بەرەتىن, جانىما جاقىن, جىلدىڭ ەڭ ءبىر قادىرلى مەزگىلدەرىنىڭ ءبىرى. بۇل سەزىم جەلتوقسان ايىنىڭ قا­زاق حالقى, ونىڭ ەلدىگى مەن ەگە­مەن­دىگى تاريحىندا الاتىن ورنىنا بايلانىستى ەكەنى انىق. تاريح قوي­ناۋىنا تەرەڭدەمەي, وتكەن عا­سىر مەن ەكىنشى مىڭجىلدىقتىڭ ءبىرىنشى ون جىلدىعىنا كوز ءجۇ­گىرت­سەك, اتا-بابالارىمىز ارمان­دا­عان ءتا­ۋەل­سىزدىكتىڭ جولىنداعى تار جول, تاي­عاق كەشۋلەردى, قايعى-قاسىرەتكە تولى تاعدىرلاردى كورە­مىز. سو­نىمەن قاتار, تاۋەلسىزدىك تۋ­ىن جەلبىرەتكەن, دۇنيەجۇزىلىك قوعام­داس­تىق­تىڭ بەلدى ءارى بەلسەندى مۇشەسى, بولاشاققا قارىشتاپ قا­دام باسقان قازاق ەلىنىڭ دە كۋاسىمىز. ءيا, ۇلت تاريحىمەن تىعىز باي­لا­نىستى وقيعالاردىڭ دەنى جەل­توق­سان ايىنىڭ ەنشىسىندە. جەلتوقسان ايى العاشقى قازاق ۇكىمەتىنىڭ كۋاسى. 1917 جىلعى جەل­توقساننىڭ 5-مەن 13-ءى اراسىن­دا ورىنبور قالاسىندا وتكەن ەكىن­شى قازاق-قىرعىز قۇرىلتايى ءوز مەملەكەتتىگىن قالىپتاستىرۋدى ماق­سات ەتكەن قازاقتىڭ العاشقى الاش وردا ۇكىمەتىن قۇردى. حح عا­سىردىڭ استان-كەستەڭى شىققان الماعايىپ كەزەڭىندە قازاق جۇرتى ءوزىن ءوزى باسقارۋعا, مەملەكەت بو­لۋ­عا ۇمتىلدى. الاش ۇلدارى, قا­زاق­تىڭ جوعىن جوقتاۋشى, زامان اعى­مىن دۇرىس بولجاي بىلگەن قازاق زيالىلارى ەلدىكتى ۇران ەتتى. بۇل قازاق تاريحىنداعى العاشقى ۇكى­مەت ەدى. عۇمىرى قىسقا بولسا دا ول مىڭداعان ادامداردىڭ سانا­سى­نا وي سالدى, بولاشاق تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ نەگىزىن قالادى. بولشەۆيكتەر الاش ۇكىمەتىن قۇلاتقانىمەن, ونىڭ حالىق مۇددەسىنە نەگىزدەلگەن ۇستانىمدارىمەن كەلىسۋگە ءماج­بۇر بولدى. ناتيجەسىندە با­سىن­دا قىرعىز, كەيىننەن قازاق اتا­ۋىن العان اۆتونوميا قۇرىلدى. جەلتوقسان ايىنىڭ ىشىندە قازاق اۆتونومياسى قازاق كەڭە­ستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنا اينالدى. تولىقتاي تاۋەلسىز بولماسا دا قازاق ەلى كورشى تۇركىمەن, قىرعىز, وزبەك جانە وداق قۇرامىنا كىرگەن وزگە دە رەسپۋبليكالارمەن يىق ءتۇيىستىرىپ قاتار تۇردى. بۇل 1936 جىلدىڭ بەسىنشى جەلتوقسانى بولاتىن. جەلتوقساندا, كەڭەس وداعى­نىڭ شاڭىراعىن شايقالتىپ, قا­بىرعاسىنا سىزات سالعان ەڭ ال­عاش­قى كوتەرىلىس تاريحتان ورىن الدى. 1986 جىلدىڭ 17-18 جەل­توق­سانىنداعى جالىنداعان جاس­تار­دىڭ ورتا­لىق­تىڭ ۇستەمدىگىنە قار­سىلىعى قيۋى قاشقان قي­تۇر­قى ساياساتتىڭ بەتىن اشىپ, الىپ يمپەريانىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋىن جەدەلدەتتى. جەلتوقسان كەڭەس وداعىنىڭ قۇرىلۋىمەن بىرگە, ونىڭ جو­يى­لۋ­ىن دا جالپاق جۇرتقا جاريا ەتتى. 1922 جىلدىڭ 30 جەلتوقسانىندا كەڭەس وداعىن قۇراۋشى تورتتىك­تىڭ قاتارىندا بولعان ءۇش ەل «تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاس­تى­عىن قۇرۋ تۋرالى» كەلىسىمدى بەكىتتى. قازىر تاريحقا اينالعان 1991 جىلعى جەلتوقسان ايىنىڭ 8-ءى كۇنگى بەلارۋستىڭ بەلوۆەج ور­مانىندا س.شۋشكەۆيچ, ب.ەلتسين جانە ل.كراۆ­چۋك قولدارىن قويعان بۇل كەلىسىم وداقتىڭ جانازاسىن شىعار­دى. ىلە-شالا بۇرىنعى وداق قۇ­رامىنا كىرگەن 15 رەسپۋب­لي­كانىڭ گرۋزيا مەن بالتىق جا­عالاۋى رەس­پۋبليكالارى باس­شى­لا­رىنان باس­قاسى تۇگەلدەي ال­ما­تىدا باس قو­سىپ, تاريحي ماڭىزدى قۇجاتتى جا­­ريالادى. 1991 جىل­دىڭ 21 جەل­توق­سانى كۇنى قابىل­دان­عان الما­تى دەكلاراتسياسى ەگە­مەن مەم­لە­كەت­تەردىڭ پايدا بو­لىپ, بۇرىنعى كسرو-نىڭ تارا­عا­نىن جاريالاپ, بۇل ماسەلەدە سوڭ­عى نۇكتەنى قوي­دى. جەلتوقساندا قۇرىلعان ال­عاشقى وكىمەتىن كۇش­پەن قۇلاتىپ ۇستەمدىك العان كەڭەس جۇيەسىنىڭ جەتپىسكە جەتپەي قۇر­دىم­عا كەتكەنىن اراعا الپىس توعىز جىل سالىپ قازاق جەرىندە جەل­توق­سان ايىندا جاريالانۋى كەز­دەيسوقتىق ەمەس. جەلتوقساندا ەتەك-جەڭىن جي­نا­­عان قازاق ەلى ءوز تاريحىندا تۇڭ­عىش رەت حالىق بولىپ پرەزيدەنت سايلاۋىن وتكىزدى. 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى نۇرسۇلتان ءابىش­­ ۇلى نازارباەۆ قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى بو­لىپ سايلاندى. جەلتوقسان ايى قازاقستاندى تاۋەلسىز ەل رەتىندە الەمگە پاش ەتتى. 1991 جىلعى جەلتوقساننىڭ 16-سى كۇنى قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ جوعارعى كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتا­ۋەل­سىزدىگىن جاريالاپ, كونستيتۋ­تسيا­لىق زاڭ قابىلدادى. اتا-بابا­لارىمىز ارمانداعان تاۋەلسىزدىك تۇعىرى قولىمىزعا ءتيدى. ءبىزدى الەم تانىپ, وزگەلەر مويىندادى. جەلتوقساندا ەل اتاۋى وزگەردى. پرەزيدەنت قازاق سوۆەتتىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ اتىن قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنا اۋىس­تىرۋ تۋرالى زاڭعا 1991 جىلى 10 جەلتوقساندا قول قويدى. جەلتوقساندا اقمولا قالا­سىن­دا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ قا­تىسۋىمەن قازاقستان پارلامەنتى پالاتالارىنىڭ العاشقى بىرلەسكەن وتىرىسى وتكىزىلدى. 1997 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانى جاڭا ەلورداداعى بيلىكتىڭ تولىققاندى جۇمىسىنىڭ باستاۋى بولدى. جەلتوقساندا اقمولا رەسمي استاناعا اينالدى. قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 1997 جىلعى 20 قازانداعى № 3700 جار­لىعىنا سايكەس اقمولا قالاسى 1997 جىلعى 10 جەلتوقساننان باس­تاپ قازاقستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ استاناسى بولىپ جاريالاندى. بۇل – ۇلى دالا توسىندەگى, اسەم­دىگى الەم اۋزىنداعى ارۋ استانا تا­ريحىنداعى ايتۋلى كۇن. جەلتوقسان – ەۋروپا تورىندەگى ۆەنادا ەلۋ التى ەل مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىز­دىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىن باس­قارۋ تىزگىنىن قازاقستان قو­لى­نا العان اي. 2009 جىلدىڭ جەل­توق­سانىندا ەلىمىز ورتالىق ازيا عانا ەمەس, بۇرىن كەڭەس وداعىنا كىرگەن ەۋروپالىق جانە كاۆكازدىق رەسپۋبليكالار اراسى­نان وزا شاۋىپ, توراعالىقتى قا­بىلدادى. جەلتوقساندا قازاقستان ءتور­اعا­­لىعىنىڭ تىنىمسىز ءارى تابىس­تى جۇمىسىنىڭ ءتۇيىنى ەلىمىزدى تورتكۇل دۇنيەگە تانىتقان جاھان­دىق جيىن ءوتتى. 2010 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانى كۇنى ۇلت كوشباس­شى­سى – پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نا­زارباەۆ الەمدەگى الپىسقا جۋ­ىق مەملەكەتتەردىڭ مەملەكەت ءجا­نە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ, ءمۇ­شە­لەرىنىڭ باسىن قوسىپ, سارى­ار­قا­نىڭ تورىندە بەدەلدى ۇيىمنىڭ سام­ميتىن اشتى. تاريحتا استانا ءسامميتى بولىپ قالاتىن بۇل جيىن ەكىنشى مىڭ جىلدىقتا ءبىرىنشى رەت وتكىزىلدى جانە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ, ونىڭ باسشىسى ن.نازارباەۆتىڭ الەم الدىنداعى ابىرويىن اسقاقتاتتى. سامميت قا­بىلداعان استانا دەكلارا­تسيا­سىنىڭ تاريحتاعى ورنى ءالى تالاي زەرتتەۋشىلەردىڭ تاقىرىبىنا اينالاتىنى ءسوزسىز. مىنە, ءححى عاسىردىڭ ءبىرىنشى ون­جىلدىعىن قورىتىندىلايتىن جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭعى سا­عات­تارى دا تاقاپ قالدى. جىلناماسى جەلتوقساننان باستالعان جاس مەملەكەتىمىز جىل وتكەن سايىن جەتىلىپ, شيرىعىپ, نىعايۋدا. حالقى­مىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى تاريحي وقي­عالار ەنشىسىنە تيگەن, ايازدى بول­سا دا جۇرەكتەردە وت لاۋلاتقان جەلتوقساننىڭ جاڭعىرىعى بو­لا­شا­­عىمىز ءۇشىن باياندى بولسىن. سارسەنباي ەڭسەگەنوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى.