ءۋاليحان – 175
شوقاندى شەتەل قالاي تانىپ-بىلۋدە؟ عالىمنىڭ جوعالعان قولجازبالارى تۋرالى وي
كوزقاراستار كوكجيەگى
بۇرىنعى ۇعىمعا جاڭا كوزقاراس دەگەن وسى, قازىرگى تاۋەلسىز وي-سانامىزبەن قاراساق, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن تالاي تىڭعا تۇرەن تۇسىرگەندەيمىز. سونىڭ ءبىرى شوقاننىڭ دوستارى ەسەپتەلگەن كەيبىر ورىس ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ يدەيالىق ۇستانىمدارى قازاق عالىمىنىڭ قوعامدىق كوزقاراستارىنا سايكەس كەلە بەرمەيتىندىگى.
ادەبيەتتە ف.م.دوستوەۆسكي قازاق عالىمىنىڭ ەڭ جاقىن دوستارىنىڭ ءبىرى رەتىندە سۋرەتتەلەدى. ال, ەندى ورىس جازۋشىسىنىڭ وتىز تومدىق شىعارمالار جيناعىن پاراقتاعان كەزدە جوعارىداعى تۇجىرىمنىڭ دايەكتىلىگى كۇمان تۋدىرادى. ف.م.دوستوەۆسكي – پاتشالىق رەسەيدىڭ شىعىس حالىقتارىن جاۋلاپ الۋىنىڭ جانە ولارعا ۇستەمدىك جۇرگىزۋىنىڭ “زاڭدىلىعى” تۋرالى شابىتتانا جازعان ادامداردىڭ ءبىرى. ول رەسەيدىڭ ازياداعى “وركەنيەتتىك ميسسياسى”, “كونستانتينوپولدىڭ پراۆوسلاۆيە ءدىنىنىڭ ورتالىعى بولۋى”, “اق پاتشانىڭ ەسىمى حاندار مەن ءامىرلەردەن جوعارى تۇرۋى كەرەكتىگى”, “ورىس قىلىشىنىڭ جەڭىلمەستىگى تۋرالى پىكىردىڭ ۇندىستانعا دەيىن ورنىعۋى” جونىندە, ورتا ازيا تۇرعىندارىن قىرعىنعا ۇشىراتقان م.گ.چەرنياەۆ پەن ي.ن.سكوبەلەۆتىڭ “ەرلىكتەرىن” اسا ءبىر ماقتانىشپەن, سۇيسىنە اڭگىمەلەيدى.
ورىس جازۋشىسىنىڭ ءوزىن سويلەتىپ كورەيىك: “پراۆوسلاۆيە ي سلاۆيانستۆو. كونستانتينوپول كاك ستوليتسا روسسي نەمىسليم, ا كونستانتينوپول كاك ستوليتسا پراۆوسلاۆيا – دولجەن. پراۆوسلاۆيە ي روسسيا – كاك ستارشي ەلەمەنت ەگو” (دوستوەۆسكي ف.م. پولنوە سوبرانيە سوچينەني ۆ تريدتساتي توماح. ت.24. لەنينگراد, 1982. س. 216).
“چەرنياەۆ ۆوزروديل ۆسە سلاۆيانسكوە دەلو – ۆوت چتو ون سدەلال... ون – گەني” (تام جە. س.280).
“س پوبەدوي سكوبەلەۆا پرونەسەتسيا گۋل پو ۆسەي ازي, دو سامىح وتدالەننىح نارودوۆ ەە: “ۆوت دەسكات, ي ەششە ودين سۆيرەپىي ي گوردىي پراۆوۆەرنىي نارود بەلومۋ تساريۋ پوكلونيلسيا. ي پۋست پرونەسەتسيا گۋل. پۋست ۆ ەتيح ميلليوناح نارودوۆ, دو ساموي يندي, داجە ۆ يندي, پوجالۋي, راستەت ۋبەجدەنيە ۆ نەپوبەديموستي بەلوگو تساريا ي ۆ نەسوكرۋشيموستي مەچا ەگو” (تام جە. لەنينگراد, 1984. ت.27. س.32).
“ناش ۆزگلياد نا ازيۋ. ازيا ي ۆسيا ازياتسكايا روسسيا, ەتو توجە زاسوحشي كورەن, كوتورىي نادو نە تو چتو وسۆەجيت, ا سوۆسەم ۆوسكرەسيت, سوۆسەم پەرەسوزدات” (تام جە .س.145).
“پۋست پريۋچايۋتسيا ك مىسلي, چتو مۋسۋلمانسكي ۆوستوك ي ازيا پرينادلەجات بەلومۋ تساريۋ” (تام جە).
ف.م.دوستوەۆسكيدىڭ قاتىگەزدىك پەن جاۋلاپ الۋشىلىقتى دارىپتەگەن بۇل سوزدەرى 1876, 1881 جىلدارى جازىلعان. الايدا ش.ءۋاليحانوۆ ورىس جازۋشىسىنىڭ كوزقاراسىن ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق تۇسىنە باستاعان. ا.ن.مايكوۆقا جولداعان حاتىندا: ء“وز ارامىزدا ايتقاندا, مەن ولاردىڭ بىرەسە سلاۆيانشىلدىققا, بىرەسە شەكسىز باتىسشىلدىققا قاراي بۇرعان حالىقشىلدىق ۇستانىمىن تۇسىنە بەرمەيمىن... مەنىمشە وسىلاردىڭ بىرەۋىن: باتىس ۇلگىسى بويىنشا تۇپكىلىكتى وزگەرىستەردى, الدە ەسكىلىكتى, ءتىپتى, بۇرىنعى ءدىن جولىن تۇتىنۋدى قالاپ الۋ كەرەك”, دەيدى ء(ۋاليحانوۆ ش. كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى. بەسىنشى توم. 148-ب.).
زەرتتەۋشىلەر شوقان د.م.دوستوەۆسكي شىعارىپ تۇرعان “ۆرەميا” (1861-1863) جانە “ەپوحا” (1864) جۋرنالدارىنىڭ ن.گ.چەرنىشەۆسكيدىڭ “سوۆرەمەننيك” جۋرنالىنا قارسى باعىتتالعان يدەيالىق ۇستانىمىن سىنعا الدى دەپ جازىپ, بۇل جەردە دە قازاق عالىمىن ورىس رەۆوليۋتسيونەر-دەموكراتتارىنا قاراي بەيىمدەيدى. شىندىعىنا كەلگەندە شوقان ناسىلشىلدىككە نەگىزدەلگەن سلاۆيانشىلدىقتى قابىلداي المايتىندىعىن, “حالىقشىلدىق” تەوريالارىنىڭ دا ولقىلىقتارىن ايتىپ وتىر.
جالپى ش.ءۋاليحانوۆتىڭ قوعامدىق كوزقاراستارىن سيپاتتاۋعا ۇمتىلعان عالىمدارىمىز ول وتارلىق جۇيەنى ەمەس, ونىڭ جەكە وكىلدەرىن سىنعا الدى, پاتشا وكىمەتىنىڭ ورتا ازيانىڭ جاۋلاپ الۋى بارىسىنداعى قاتىگەزدىكتەرىنە عانا قارسىلىق ءبىلدىردى, “وسىعان قاراماستان” (كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ سۇيىكتى ءسوز قولدانىسى) رەسەيدى شىن نيەتىمەن ءسۇيدى” دەۋمەن شەكتەلىپ كەلەدى. تاريحي فاكتىلەرگە جۇگىنبەي, “وسىعان قاراماستان” دەپ قاراما-قارسى قورىتىندى جاساۋ سوفيستيكالىق ويلاۋ ماشىعىنان تۋىندايدى. ال شوقاننىڭ “رەسەيگە ادالدىعى”, “قازاق حالقىنىڭ بولاشاعى دا ونىمەن بىرگە بولۋعا بايلانىستى” دەگەن ءوز سوزدەرىنە سىلتەمە جاساۋ جوعارىدا ايتىلعان جايتتەرگە قايشى كەلەدى. بۇل سەكىلدى تۇجىرىمدار قازاق عالىمىنىڭ قىزمەت ەرەكشەلىكتەرىنە, شىعارمالارى مەن حاتتارىنىڭ استارىن تۇسىنبەۋشىلىككە بايلانىستى سەكىلدى.
ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 1864 جىلى كوكتەمدە ورتا ازيانى جاۋلاپ الۋعا شىققان ورىس اسكەرىنەن كەتىپ قالۋى م.چەرنياەۆكە عانا كورسەتىلگەن قارسىلىق ەمەس, ورىس اسكەرلەرىنىڭ ورتا ازياعا بەت الىپ, جول بويىندا جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا جاساعان زورلىق-زومبىلىقتارىنان ابدەن تۇڭىلگەن ادامنىڭ ءىسى ەدى جانە ول شوقان نارازىلىعىنىڭ شەگى ىسپەتتەس سيپات الدى.
قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن جاۋلاپ الۋ كەزىندە پەتەربورداعى سوعىس مينيسترىنە جازعان قۇپيا حاتىندا پاتشا گەنەرالى چەرنياەۆ بايزاق, ساپاق, شوقاي داتقالارعا سيپاتتاما بەرە كەلىپ, “بۇل كىسىلەردىڭ اراسىنداعى باتىربەك داتقا – مەن ءۇشىن وتە قۇپيا تۇلعا.... ءبىرىنشى كەزدەسۋىمىزدە اڭگىمەگە روتميستر ش.ءۋاليحانوۆ قاتىسقان بولاتىن. ەكىنشى كەزدەسۋىمىزگە روتميستر قاتىسقان جوق, ول ماعان رەنجىپ ەكسپەديتسيادان كەتىپ قالعان, ەستۋىمشە, وعان باتىربەك داتقانىڭ تىكەلەي قاتىسى بار, سەبەبى ەكەۋى وڭاشا كەزدەسكەن, ءروتميستردى جات ءدىندەگىلەرگە كومەكتەسىپ ءجۇرسىڭ دەپ كىنالاعان, ءوز حالقىڭا قارسى سوعىسىپ ءجۇرسىڭ دەپ ايىپتاعان كورىنەدى”, دەپ حابارلايدى (“ەگەمەن قازاقستان”. 2010, 28 مامىر).
باتىربەك داتقا – ەل جۇرتىنا سىيلى, بەدەلدى كىسى بولعان سەكىلدى. ونىڭ ۇيىندە شوقاننىڭ بولاشاق قايىناتاسى تەزەك تورە بىرنەشە رەت قوناقتا بولعان. وسىعان قاراعاندا داتقا شوقاننىڭ كوپتەن كولبىرەپ, مازا بەرمەي جۇرگەن “بىتەۋ جاراسىنىڭ” اۋزىن العانعا ۇقسايدى.
رەسەي سوناۋ ءXVى عاسىردان باستاپ وزگە ۇلت وكىلدەرىن ءوز مۇددەسىنە وراي جۇمىس جاساتا ءبىلدى, بىراق ولاردى قۇرمەتتەي دە ماراپاتتاي دا وتىرىپ, ءوز باقىلاۋىندا ۇستادى. ولاردىڭ رەسەي تاعىنا ادالدىعى قاي كەزەڭدە دە ءبىرىنشى ورىندا تۇرادى. شوقان ءۋاليحانوۆ تا بۇل ەرەجەدەن تىس تۇرمادى. قايتا ونىڭ قايدا بولعانى, كىمدەرمەن نە تۋرالى اڭگىمەلەسكەنى, تۇسىنىك-پايىمى ءتيىستى ورىندارعا اگەنتۋرالىق جولدارمەن جەتىپ جاتادى. تۇركىستان جورىعىنان كەيىن شوقان ءتيىستى ورىنداردىڭ “قارا تىزىمىنە” الىنادى.
شوقاننىڭ ءوز اكەسى شىڭعىس تا, قايىناتاسى تەزەك سۇلتان دا پاتشا ۇكىمەتى ءۇشىن سەنىمدىلەر قاتارىنا الىنبايدى. 1865 جىلى شىڭعىس سۇلتانعا ساياسي ايىپ تاعىلىپ, وعان “پولكوۆنيك شىڭعىس ءۋاليحانوۆتىڭ ۇكىمەتكە قارسى قىلمىستىق پىكىرلەرى جونىندە” دەپ اتالعان ءىس قوزعالادى (گاوو. ف. 3. وپ. 13. د. 9).
پاتشا وكىمەتى قازاق دالاسىندا وتارلىق ۇستەمدىكتى ورناتۋدا حان, سۇلتاندار مەن قوجا, مولدالارعا ارقا سۇيەيدى. مۇمكىن, وسى سەبەپتەن دە شوقان ولاردى سىن تەزىنە سالىپ, قوعام دامۋىنا كەدەرگى كۇش رەتىندە شەنەيدى.
وسىدان بارىپ ادەبيەتتە شوقاندى “ورىسشىل”, “اتەيست” دەپ كىنالاۋعا جول بەرىلەدى.
شوقاننىڭ بۇل باعىتتاعى تۇجىرىمدارىن وي ەلەگىنەن وتكىزگەندە ونىڭ حان, سۇلتانداردى وتارلىق تارتىپكە تىرەك بولىپ وتىرعان, ءوز حالقىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنان گورى قاراباستارىنىڭ قامىن كوبىرەك ويلاعان, قوعامنىڭ دامۋىنا ەندى وڭ ىقپال ەتە المايتىن, ساياسي ساحنادان كەتكەن, بولاشاعى جوق توپ رەتىندە اشكەرەلەيدى. قازاق اقسۇيەكتەرىنىڭ كوپ جاعدايدا ورىس بوداندىعىنا ءوز ەرىكتەرىمەن باس سۇعىپ, سوعان قارا حالىقتى كوندىرۋگە دە تىرىسقانى شوقانعا قۇپيا ەمەس ەدى.
يسلام ءدىنى جونىندەگى پىكىرلەرىنە كەلەتىن بولساق, شوقان گ.پوتانينگە “مەن ءوز حالقىما قىزمەت ەتكىم كەلەدى, ول ءۇشىن مۇسىلمان بولۋىم كەرەك” دەپ اشىق ايتادى. “مۇسىلماندىق شىعىستىڭ بارىندە ازاماتتىق قۇرىلىمنىڭ نەگىزى – قۇران; ادەت-عۇرىپ, زاڭ مەن قوعامدىق جانە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بارلىعى سونىڭ نەگىزىندە اتقارىلادى”, – دەپ مويىندايدى “التىشار نەمەسە قىتاي پروۆينتسياسى نان-لۋدىڭ... جاعدايى تۋرالى” ەڭبەگىندە (كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى. ءۇشىنشى توم. 161-ب.).
دەگەنمەن ش.ءۋاليحانوۆتىڭ يسلام ءدىنى ءجونىندەگى كوزقاراسى ءالى دە زەرتتەي, زەردەلەي ءتۋسۋدى قاجەت ەتەدى.
يساتاي مەن ماحامبەت, ودان كەيىن ءوز تۋىسى كەنەسارى باستاعان قارۋلى كوتەرىلىستىڭ جەڭىلىسىنەن كەيىن وزىنشە وي تۇيىندەپ, قازاق قوعامىنا ەۆوليۋتسيالىق دامۋدان باسقا جولدىڭ جوقتىعىن تۇسىنگەن شوقان ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە ءوز سەنىمدەرىنىڭ داعدارىسقا ۇشىراعانىن سەزىنگەندەي اسەر قالدىرادى. ن.م.يادرينتسەۆ ونىڭ تۇركىستان جورىعىنان ابدەن قالجىراپ قايتقان كەزىن بىلاي دەپ ەسكە الادى: “وركەنيەت پەن مادەنيەتتىڭ تالعامپاز ءارى بايقامپاز ش.ءۋاليحانوۆ ءۇشىن اۋىر دا وتكىر تۇستارى بولدى... بۇل دارىندى تۇلعانىڭ وزگە ءومىردى, ءوركەنيەتتى كورىپ, ءبىلىم الىپ, اقىرى وسىنىڭ ءبارىنەن بەزىنىپ كەلگەن تاعدىرىنىڭ ءبىر كورىنىسى. بۇل بەزىنۋدە وزگە ەلدىڭ مادەنيەتىنە سەنبەۋ, قاۋىپتەنۋ, ءوزىن ساقتاپ قالۋ دەگەن نيەت جاتىر. ءدال وسى سەزىمنىڭ جەتەگىمەن ش. ءۋاليحانوۆ تۋعان جەرىنە ورالسا كەرەك... شوقان ءوزىنىڭ ەلىنە, جەرىنە ادال, حالقىن سۇيەتىن ازامات بولىپ قالا بەردى. ونىڭ ارمانى حالقىن ساقتاي وتىرىپ, ونى ەۋروپالىق بىلىممەن ساباقتاستىرۋ ەدى” (سوندا. ءبىرىنشى توم. 83-84 بب.). تۇركىستان مايدانىنان “شوقان ورىس وركەنيەتىنەن تۇڭىلگەن كۇيدە ورالدى” دەيدى كەلەسى جولى (سوندا. بەسىنشى توم. 284-ب.).
ن.م.يادرينتسەۆتىڭ بۇل ەستەلىگىندەگى “وزگە ەلدىڭ مادەنيەتىنە سەنبەۋ, قاۋىپتەنۋ, ءوزىن ساقتاپ قالۋ” دەگەن سوزدەرىن رەسەي بيلىگىنىڭ قازاققا جاقسىلىق اكەلۋىنەن تورىعۋ, ءوز حالقىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون. شوقان ءوز ەلىنىڭ اۋىر جاعدايى ۇلتتىق تەڭسىزدىككە بايلانىستى ەكەندىگىن اشىپ ايتتى. وعان دالەل – 1864 جىلعى 14 جەلتوقساندا گ.ا.كولپاكوۆسكيگە جازعان حاتى, ونداعى: “قىرعىز رەتىندە ازاپ شەگىپ جۇرگەن ءوز جەرلەستەرىمە قاتىستى ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز ايتپاي تۇرا المايمىن”, دەۋى (سوندا. بەسىنشى توم. 166-ب.).
قوعام دامۋىنا تۇساۋ بولىپ وتىرعان جاعدايلاردى انىقتاعانىمەن, ش. ءۋاليحانوۆ “ازاتتىق” پەن ء“وزىن-ءوزى بيلەۋ” جولىنا جەتەلەي الاتىن قوزعاۋشى كۇشتەردى تاپ باسىپ ايتا المادى. وسىدان كەيىن ول: “سكولكو بى تى نە ۆەل يستينۋ ۆپەرەد, نو ۆ تۋماننۋيۋ ەپوحۋ نەلزيا, وكازىۆاەتسيا نە زابلۋديتسيا”, – دەپ ءومىر جولىن قورىتىندىلايدى.
شوقانعا وسى ءۇشىن كىنا قويۋعا دا بولمايدى, سەبەبى ونداي كۇشتەر تاريح ساحناسىنا شىعا دا, قازاق قوعامىنىڭ ءوزى ءالى قالىڭ ۇيقىدان ويانا دا قويماعان. “ويان قازاق!” دەپ جار سالاتىن كۇن الدا ەدى.
شوقاننىڭ قوعامدىق ومىردەن شەتتەلۋىنە, ودان “بەزىنۋى” مەن “تۇڭىلىسكە” پاتشا شەنەۋنىكتەرى تاراپىنان كورسەتىلگەن سەنىمسىزدىك, وسەك-اياڭدار مەن جان كۇيزەلىسى سەبەپشى بولادى. ونىڭ استارىندا ش. ءۋاليحانوۆتىڭ ءوز حالقىنىڭ شىعۋ تەگىن قازبالاۋ, ەتنوستىق اۋماعى مەن جەر-سۋ اتتارىنىڭ ءتۇپ-توركىنىن انىقتاۋ, “ەركىندىك” پەن “تەڭدىك” تۋرالى يدەيالارى جاتتى.
پاتشا وكىمەتى بولسا قازاقتار مەن باسقا حالىقتارعا وزىنە عانا ءتيىمدى تاريحتى ۇسىنىپ, ولاردىڭ ءماڭگۇرتتەنىپ, ماڭگىلىك ورىس بوداندىعىندا قالۋىن تىلەدى.
“تۇماندى داۋىردە” ءومىر ءسۇرىپ, ءوز حالقىنىڭ الدىندا “بولۋ نە بولماۋ” ماسەلەسىنىڭ تۇرعانىن بۇكىل بولمىسىمەن, جان-دۇنيەسىمەن ۇعىنعان ش. ءۋاليحانوۆ سول سەبەپتى ۇرپاقتارى ءۇشىن جارىق جۇلدىز بولىپ قالا بەرەدى.
پىكىرلەر توعىسىندا
شوقان ءۋاليحانوۆ شەت ەلدەردە ءوزىنىڭ كوزى تىرىسىندە-اق بەلگىلى بولدى. 1862 جىلى ادولف ەرمان مەن ا. پەتەرماننىڭ “مۇراعاتىندا” شوقاننىڭ “ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ جازبالارىندا” باسىلعان “جوڭعاريا وچەركتەرى” مەن “التىشاردىڭ سيپاتتاماسى” دەگەن ەڭبەكتەرى نەمىس تىلىندە جارىق كوردى ء(اrchىv Ermans. ءBerlىn, 1862. Bd. ءXXى ). ا. پەتەرمان, قازاق عالىمى قايتىس بولعاننان كەيىن, نەمىس باسپاسوزىندە قازاناما جاريالايدى.
1865 جىلى قازاق عالىمىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ۇزىندىلەر دجون مەن روبەرت ميتچەلدەردىڭ اعىلشىن تىلىنە اۋدارماسىمەن لوندوندا جاريالاندى (The ءRussىans ءىn Central ءAsىa… L., 1865). جيناقتىڭ كىرىسپەسىندە “مۇندا ەنگەن ورتالىق ازياعا ساياحاتتار تۋرالى ەسەپتەردىڭ ىشىندە كاپيتان ش. ءۋاليحانوۆتىڭ جوڭعاريا مەن شىعىس تۇركىستان تۋرالى حابارلارى اسا ماڭىزدى ورىن الادى”, دەپ كورسەتىلەدى.
كىتاپ اعىلشىن جۇرتشىلىعىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋدىرىپ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە (“Saturday ءRevىew”, “Bombay ءTىmes”) بىرنەشە پىكىر بىلدىرىلەدى. جۋرناليستەر “قاشعاريادا مىنگەن اتىڭدى اسىراۋ قيىن. ال, يىعىڭداعى باسىڭدى امان ساقتاپ قالۋ ودان دا قيىنىراق”, – دەپ قازاق عالىمىنىڭ قاۋىپتى ساپارى تۋرالى جارىسا جازادى.
اعىلشىندارعا ىلەسە فرانتسۋز باسپاسوزدەرىندە دە شوقان تۋرالى جازىلا باستايدى. پۋبليتسيست ەميل جونۆو, شوقاننىڭ ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنداعى بايانداماسىن ەسكە الا وتىرىپ, “ورىس وفيتسەرى ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرى ارقاسىندا بىزدەر تاريحقا جانە قىتاي تاتارياسىنداعى ساياسي جاعدايدى تۇسىنۋگە قاجەتتى دە, اسا قۇندى مالىمەتتەر الىپ وتىرمىز”, – دەپ كورسەتەدى (Revue des deux Mondes. T. 67. №2. P. 968-998)
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرى چ. ءمارۆيننىڭ, گ.روۋلينسوننىڭ, كارل اندرەنىڭ عىلىمي ىزدەنىستەرىندە پايدالانىلادى, ە. رەكليۋدىڭ قاشعاريا مەن شىعىس تۇركىستان تۋرالى تۋىندىلارىنا كوپ كومەگىن تيگىزەدى (رەكليۋ ە. زەمليا ي ليۋدي. ۆسەوبششايا گەوگرافيا. ۆوستوچنايا ازيا. سپب, 1885. س. 85).
شوقان ەسىمىن 1865 جىلى جارىق كورگەن ف. ترەنچتىڭ “ورىس-ءۇندى ماسەلەلەرى”, 1885 جىلعى گ. لانسدەللدىڭ “ورىس ورتا ازياسى جانە مەرۆ, حيۋا, بۇحارا, قۇلجا”, 1889 جىلعى د’دە رەننىڭ “ورتا ازيا”, شارل ەجەن دە ءۋيفالۆيدىڭ جانە باسقا دا باتىس اۆتورلارىنىڭ ەڭبەكتەرىنەن ۇشىراستىرامىز.
فرانتسۋز عالىمى ي.ا.كاستانە دە شوقان ەڭبەكتەرىنە اسا قىزىعۋشىلىق تانىتادى (درەۆنوستي كيرگيزسكوي ستەپي ي ورەنبۋرگسكوگو كرايا. ورەنبۋرگ, 1911).
كەڭەس زامانىندا, گەوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىنىڭ اعىلشىن عالىمى دج. بەيكەردىڭ ەڭبەگىندە پايدالانىلعانىمەن, باتىس ادەبيەتىندە شوقاننىڭ ەسىمى ءبىراز ۇمىتىلىپ بارىپ, تەك ونىڭ “بەس تومدىق شىعارمالار جيناعى” جارىق كورە باستاعاننان كەيىن عانا “ورتاازيالىق شولۋ” اتتى (لوندون) جۋرنالدا قازاق عالىمىنىڭ ءومىرى مەن عىلىمي مۇراسى, قاشعاريا مەن ىستىقكولگە ساياحاتى تۋرالى ماقالا باسىلدى. ماقالا مىناداي جولدارمەن اياقتالادى: “شىعىس تۇركىستان مەن ورتا ازيانى زەرتتەۋشى رەتىندە ءۋاليحانوۆتىڭ جەتىستىكتەرىن دۇنيەجۇزى عالىمدارى مويىندادى جانە ونىڭ ەڭبەكتەرى كوپتەگەن تىلدەردە باسىلىپ شىقتى... ءۋاليحانوۆ ءوز حالقىنىڭ پاتريوتى بولدى. سول كەزدە ول رەسەيمەن قارىم-قاتىناستى جوعارى باعالادى, دامىعان ورىس مادەنيەتىنىڭ قازاق حالقىنا وڭ اسەرى بولاتىندىعىنا ءۇمىت ارتتى”.
ش.ءۋاليحانوۆ شىعارمالارىمەن تەرەڭىرەك تانىسقان “ورتاازيالىق شولۋ” جۋرنالى رەداكتسياسىنىڭ قورىتىندىسى كانادالىق پروفەسسور ر. ءپيرستىڭ “ورىس ورتا ازياسى. وتارلىق ساياساتتى زەرتتەۋ” (1960) دەگەن كىتابىندا ايتىلعان “شوقان ءۋاليحانوۆ باستاعان قازاقتاردىڭ شاعىن توبى ءبىلىم العاننان سوڭ, كوپشىلىكتەن, انا ءتىلى مەن مادەنيەتىنەن قول ۇزە باستادى” دەگەن پىكىرىنىڭ نەگىزسىزدىگىن كورسەتەدى. شوقاننىڭ ءوز حالقىنىڭ وزىق ويلى پەرزەنتى بولعاندىعى تۋرالى مۇنان بۇرىنىراق جەتكىلىكتى ءۋاج ايتىلعان.
كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى ە.بەكوننىڭ پىكىرى بويىنشا, ش.ءۋاليحانوۆ – باتىس يدەيالارىن ورىس ادەبيەتى ارقىلى مەڭگەرگەن, ءتۇپتەپ كەلگەندە, ورىس پەن قازاق الەمىنىڭ اراسىندا كوپىر بولا بىلگەن تۇلعا (Bacon E. Central ءAsىans under ءRussىan rule. A study ءىn culture change. New York. 1965).
پروفەسسور س.ا.زەنكوۆسكي (اقش) ش.ءۋاليحانوۆتىڭ دۇنيەتانىمىنا كەڭىرەك سيپاتتاما بەرەدى. باسقا عالىمدار سەكىلدى, ول دا شوقاندى “باتىسشىلدار” ء(“westernىses”) قاتارىنا جاتقىزادى. ءوزىنىڭ “رەسەيدەگى تۇرىكشىلدىك جانە يسلام” دەگەن ەڭبەگىندە ش. ءۋاليحانوۆ دۇنيەتانىمىنىڭ وزەگىن امەريكالىق اۆتور قازاق عالىمى ايتىپ كەتكەن ء“وز بەتىنشە دامۋ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ, سوت ءىسىن ءوزىنىڭ جۇرگىزۋى” دەگەن سوزدەرى قۇرايدى, بۇل پرينتسيپتەر قازاقتاردىڭ يگىلىكتى دامۋىنا اپارار قۋاتتى تەتىك بولىپ تابىلادى دەپ جازادى. ء“ومىردەن ەرتە كەتسە دە, – دەپ كورسەتەدى س.زەنكوۆسكي, – ش.ءۋاليحانوۆتىڭ فيلوسوفيالىق دۇنيەتانىمى مەن ەڭبەكتەرى قازاق زيالىلارىنىڭ وتارشىلدىققا قارسى كوزقاراستارىنىڭ قالىپتاسۋىنا يگى اسەر ەتتى, ونىڭ وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ ماڭىزدىلىعىنا, تەڭدىك پەن ادىلەتتىلىككە سەنىمىن سان ۇرپاق تۋ ەتىپ ۇستادى” (Zenkovsky S. Pan-ءTurkىsm and ءىslam ءىn ءRussىا. ءCambrىdge, 1960).
امەريكالىق عالىم توماس ۆيننەر قازاق ينتەلليگەنتسياسى وكىلدەرىنىڭ كوزقاراستارىنا توقتالا كەلىپ, شوقاننىڭ ورىس ادەبيەتى مەن فيلوسوفياسى عانا ەمەس, اعىلشىن جازۋشىلارى, تاريحشىلارى مەن فيلوسوفتارىنىڭ تۋىندىلارىمەن تانىسقاندىعىن ايتادى. “شوقاندى چ.ديككەنستىڭ, اعىلشىن ساياحاتشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى باۋراپ الدى. اعىلشىن ادەبيەتىنە قۇمارتقانى سونشالىق, ول اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنۋگە كىرىستى. اعىلشىن ادەبيەتىنە قىزىعۋشىلىعىن ءۋاليحانوۆتىڭ شاماندىق تۋرالى ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتەرىنەن بايقاۋعا بولادى”, دەيدى.
ورتا ازيانى كوپتەن زەرتتەپ كەلە جاتقان امەريكالىق پروفەسسور ە.ولۋورد ش. ءۋاليحانوۆتى “قازاق دالاسىنداعى جاديتتەر قوزعالىسىنىڭ پيونەرى” دەپ اتايدى (Central ءAsىa. ا Century of ءRussىan rule. By Ed. Allworth. N.Y., London, 1967. PP. 349-396).
چ.ۋ.حوستلەر ءداستۇرلى تۇرىك-مونعول قوعامىن “مودەرنيزم” مەن “ۆەستەرنيزم” نەگىزىندە رەفورمالاۋعا ۇمتىلعان ونىڭ كەيبىر جەتەكشىلەرى ەۋروپالىق وركەنيەتتىڭ وكىلدەرى رەتىندەگى ورىستارمەن قارىم-قاتىناس جاساۋعا ۇمتىلدى, ونىڭ ايقىن مىسالىن شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ قىزمەتىنەن كورۋگە بولادى, ول ورىس ليبەراليزمى مەن باتىس مادەنيەتىنە تابىندى; الايدا اسكەري قىزمەتتەن بوساعاننان كەيىن ونىڭ كوزقاراستارىندا “تۇرىكتىك پاتريوتيزم (ۇلتشىلدىق) ايقىن بەلگى بەردى”, بۇل ونىڭ دۇنيەتانىمىندا ورىن العان وزگەرىستەرگە بايلانىستى ەدى, تۋعان حالقىنىڭ ازاپتى جاعدايى مەن قازاقتارعا قارسى باعىتتالعان ورىس ساياساتىنىڭ اۋىر سالدارىن ءوز كوزىمەن كورگەن ش.ءۋاليحانوۆ “ورىسشىلدىق مۇراتتارىنان” ارىلا باستادى دەپ ەسەپتەيدى (Hostler Ch. W. ءTurkىsm and the ءSovىets. The Turks of the World and ءtheىr ءpolىtىcal ءObjectىves. London, N.Y.,1957).
كولگەيت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى م.ب.ولكوتت “قازاقتار” دەگەن ەڭبەگىندە “ورىسشىلدىق دۇنيەتانىمى”, “اتەيستىگى”, “قازاق شارۋاشىلىعىندا بولىپ جاتقان وزگەرىستەرگە بەيجاي قاراۋشىلىعى” سەكىلدى “كىنالاردى” ءۇيىپ-توككەنمەن, ول دا ش.ءۋاليحانوۆتىڭ قازاق زيالىلارىنىڭ ساياسي تۇعىرناماسىنىڭ قالىپتاسۋىنا وڭ ىقپال جاساعانىن جوققا شىعارا المايدى. ش. ءۋاليحانوۆتى – “ ۇلى قازاق ەتنوگرافى” دەپ قانا ەسەپتەۋى (Olcott M.B.The Kazakhs. Stanford, 1987. ر. 19). م.ولكوتتىڭ قازاق عالىمىنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن تولىق يگەرمەگەندىگىن بىلدىرەدى.
وعان قاراعاندا ەموري ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى ك.ماككەنزيدىڭ ش. ءۋاليحانوۆ تۋرالى ەڭبەكتەرى عىلىمي تالداۋىنىڭ تەرەڭدىگىمەن جانە وبەكتيۆتىلىگىمەن كوزگە تۇسەدى. 1989 جىلى عالىمنىڭ “ورتاازيالىق شولۋ” (“Central ءAsىan Survey”) جۋرنالىندا شوقاننىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان ماقالاسى جارىق كورەدى. امەريكالىق عالىم ش.ءۋاليحانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا قازاقستاندا ورىن العان قۋاتتى پروتسەستەردىڭ كورىنىسى رەتىندە قاراۋ كەرەك دەپ سانايدى. ولاردىڭ قاتارىنا ول ەكى ءتۇرلى – كوشپەلى جانە وتىرىقشى-ءومىر سالتىنىڭ اسەرىن, ءتۇرلى داستۇرلەرگە نەگىزدەلگەن ەكى مادەنيەت ارالىعىنداعى قايشىلىقتى, ياعني مۇسىلمان-تۇركى-ورتازيالىق مادەنيەتتىڭ ەۋروپالىق-حريستياندىق-سلاۆياندىق مادەنيەتپەن باسەكەلەستىگىن, يمپەريالىق باسقىنشىلىققا مويىنسۇنعان ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ پايدا بولۋىن جاتقىزادى.
ك.ماككەنزي ش.ءۋاليحانوۆتى تاريحشى عانا ەمەس, “تاماشا ويشىل” رەتىندە سۋرەتتەيدى. ول ءۇشىن شوقاننىڭ ءوز حالقىن جان-تانىمەن سۇيگەنى, ورىستىڭ دا, باتىستىڭ دا مادەنيەتىنە قۇرمەتپەن قاراعانى-اكسيومالىق شىندىق.
جالپى باتىس الەمىندە ش.ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىق 1989 جىلدان باستاپ كۇرت وسەدى. وعان اكادەميك ر.ب.سۇلەيمەنوۆتىڭ سول جىلدىڭ 2-5 اقپانىندا لوس-اندجەلەس قالاسىندا (اقش) وتكەن حالىقارالىق سيمپوزيۋمدە “شوقان ءۋاليحانوۆ – ءحىح عاسىرداعى ورتالىق ازيانىڭ كوشپەلى حالىقتارى تاريحىن زەرتتەۋشى” دەگەن مازمۇندى بايانداماسىنىڭ سەپتىگى تيگەن سەكىلدى (ۆەستنيك ان كاز سسر. 1989. № 6. س.15-22).
فرانتسۋز تاريحشىسى گ.يمار قازاقتاردىڭ ەتنوستىق دامۋى ش.ءۋاليحانوۆتان باستاپ ەۋروپالىق (ليبەرالدىق, “پروگرەسشىلدىك”, زايىرلىق) قۇندىلىقتار مەن مۇراتتاردى قابىلداۋ ارقاسىندا ورىن الدى دەپ تۇيىندەيدى ء(ىmart G. G. ءKىrghىzىa-Kazakhstan: A ءHىnge or a Fault-ءlىne? // Problems of Communىsm. ءWashىngton, 1990. Vol. ءXXXىX. №5. P. 4).
ش. ءۋاليحانوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ امەريكا قۇراما شتاتتارىندا قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا, ونىڭ دۇنيەتانىمىنا وراي ساباقتاستىرىلا جۇرگىزىلۋدە. 1989 جىلى ستيۆەن سابولدىڭ فيلوسوفيا دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن “ويان قازاق!: ورىستاردىڭ ورتا ازيانى وتارلاۋى جانە قازاق ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ پايدا بولۋى (1868-1920)” دەگەن تاقىرىپتا دجوردجتاۋن مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ديسسەرتاتسيا قورعاۋى شوقانتانۋداعى وسى كونتسەپتۋالدىق باعىتتىڭ كورىنىسى بولدى.
سولتۇستىك كارولينا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى س.سابول كەيىن (2003 ج.) دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى نەگىزىندە “ورىس وتارشىلدىعى جانە قازاق ۇلتتىق سانا-سەزىمى” دەگەن مونوگرافيا جاريالادى. ول شوقان ۋاليحانوۆقا ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە “كاسىبي ءتۇڭىلىس” ءتان بولدى, بىراق قازاق عالىمى, اقىل-ويى وتكىر كۇيىندە, قوعامداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوز پىكىرىن ايتۋدان تايمادى دەيدى (Sabol S. ءRussىan ءColonىzatىon and Kazakh ءnatىonal ءconscىousness, 1868-1920. ءUnىv. of North ءCarolىne, 2003. P. 57).
باتىس عالىمدارى (كەرميت ماككەنزي, مايكل فيۋترەل جانە ت.ب.) كوبىنە شوقان ءۋاليحانوۆ ورىس مادەنيەتىن دە, قازاق مادەنيەتىن دە قاتتى سىنعا الىپ, ولاردىڭ ەكەۋىنىڭ دە ارتتا قالعاندىعىنا, بۇل ەكى قوعامنىڭ دا پاراقورلىعىنا كوزى جەتتى دەگەن پىكىرگە توقتايدى. ولاردىڭ ويىنشا شوقان: ء“وز حالقىن قاراڭعىلىق پەن مەشەۋلىكتەن تەك زايىرلى باتىس مادەنيەتى مەن ءبىلىمى عانا الىپ شىعا الادى .... ورىس مادەنيەتىنىڭ كوپتەگەن جاقتارىن قابىلداعانىمەن, ولارعا ەۋروپالىق وركەنيەت تۋىندىسى رەتىندە قاراعان”. دەگەنمەن ولار باتىس مادەنيەتى شوقانعا ءوز حالقىن پروگرەس جولىنا باعىتتاۋعا, ءداستۇرلى مادەنيەتىن ەۋروپالىق بىلىممەن ۇشتاستىرۋ ءۇشىن كەرەك بولعاندىعىن مويىندايدى ء(McKenzىe K. Chokan ءValىkhanov: Kazakh ءprىncellىng and scolar // Central ءاsىan Survey. 1989. № 8. ر.18; Futrell M. ءDىscovery and ءىslam (and Chokan ءValىkhanov) // ءSlavىc and East European ءRevىew. 1979. Vol. 57. رp. 16-31).
ك.ماككەنزي ش.ءۋاليحانوۆ ورىستاردىڭ قازاقتاردى كوشپەلى دە نادان حالىق رەتىنە ەسەپتەگەن تۇسىنىگىن وزگەرتتى, بىراق قانشا تالانتتى بولعانىمەن, جالعىز زيالىنىڭ ءىس-ارەكەتى حح عاسىردا عانا انىق جۇزەگە اسا باستاعان قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ قالىپتاسۋ پروتسەسىنە اسا كوپ ىقپال جاساي المادى دەپ ەسەپتەيدى.
2000 جىلى ۆيسكونسين ۋنيۆەرسيتەتىندە دەنيز بولگامىش “رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى كەزەڭدە قازاق ينتەللەكتۋالدىق ەليتاسىنىڭ پايدا بولۋى جانە دامۋى” دەگەن تاقىرىپتا فيلوسوفيا دوكتورى دارەجەسىن الۋ ءۇشىن ديسسەرتاتسيا قورعادى. 2001 جىلى ك.اللەزدىڭ “گ.ن.پوتانين جانە قازاق ينتەلليگەنتسياسى” دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى ء(Cahىers d’Etudes sur la ءMيdىterranيe ءorىentale et le monde turco-ءىranىenne. 2002. №4). ۆيردجينيا مارتين “دالا زاڭى جانە ادەت-عۇرىپتارى: ورتا ءجۇز قازاقتارى جانە رەسەي وتارشىلىعى” دەگەن ماقالا جاريالادى.
وسىلاردىڭ بارىندە دە شوقان تۋرالى لەبىزدەر بارشىلىق.
باتىس ەلدەرىندە شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى جارىق كورگەن ەڭبەكتەردىڭ ىشىندە امەريكالىق عالىم پەتي روتتيەردىڭ 2005 جىلى ۆيسكونسين ۋنيۆەرسيتەتىندە (اقش) فيلوسوفيا دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن الۋ ءۇشىن “قازاق ۇلتىنىڭ قالىپتاسۋى: ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ورىس يمپەرياسى ۇستەمدىگىنە بەيىمدەلۋى جونىندەگى ىزدەنىستەر” دەگەن تاقىرىپتا دايىنداعان ديسسەرتاتسياسى وتاندىق تاريحشىلاردىڭ نازارىن اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى.
اسىرەسە, روتتيەر شوقاننىڭ ءوز حالقىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋدە قانداي ماقساتتاردى الدىنا قويعانىن, ونىڭ قازاق قوعامىن جايلاعان وزبىرلىق پەن وكتەمدىكتى اشكەرەلەۋگە قىزمەت ىستەۋى ءتيىس بولعانىن ناقتىلى مىسالدارمەن دالەلدەيدى. شوقان ءۋاليحانوۆ قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىرىنشى بۋىنىمەن بىرگە جەرلەستەرىنىڭ ۇلتتىق بىرەگەيلىگىنىڭ نەگىزىن قالادى, ءوز حالقىنىڭ “وزگە” ەكەندىگىن جانە قوعامدى رەفورمالاۋ ارقىلى ءبىلىمدى قازاق حالقىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن العا قويدى دەيدى ء(Rottىer P. ءCreatىng the Kazakh ءnatىon. The ءىntellىgentsىa’s quest for acceptance ءىn the ءRussىan ءempىre, 1905-1920. ءUnىv. of ءWىsconsىn, 2005. P. 197). اۆتوردىڭ مۇنان ارى قارايعى ويلارى مىناعان سايادى: ش. ءۋاليحانوۆ تاريحتى قازاق قوعامىنىڭ ارتتا قالۋ سەبەبى دامۋدىڭ مونعولدىق جولىنا تۇسۋىنە بايلانىستى ەكەندىگىن دالەلدەۋ ءۇشىن پايدالاندى; قازاق ينتەلليگەنتسياسى ءبىرىنشى ۇرپاعىنىڭ وزگەرىستەردىڭ قاجەتتىلىگى جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەرى قازاقتاردىڭ لينگۆيستيكالىق, مادەني, الەۋمەتتىك جانە تاريحي اتريبۋتتارىن ايقىنداي ءتۇستى; بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە تاريحى, ءتىلى جانە جازبا ادەبيەتى بار دارا ۇلت تۋرالى يدەيانى تۋعىزدى ء(ىbىd. P. 198).
پ. روتتيەر ش. ءۋاليحانوۆتىڭ جانە باسقا دا زيالىلاردىڭ قازاق قوعامىن رەفورمالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى قىزمەتى ۇلتتىق قالىپتاسۋدىڭ نەگىزىن قالادى دەگەن تۇجىرىم جاسايدى. قازاق عالىمىنىڭ ءومىرى مەن دۇنيەتانىمىن زەرتتەۋگە ديسسەرتاتسياسىنىڭ جيىرما شاقتى بەتىن ارناعان امەريكالىق اۆتور قازاق ينتەلليگەنتسياسى ءوز حالقى مەن اتامەكەنىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەسىندە ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە ارقا سۇيەدى دەگەن پىكىرگە اكتسەنت جاسايدى. جانە بۇل ويلارىن قازاق عالىمىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ناقتىلى تالداۋ جاساي وتىرىپ نەگىزدەيدى.
قورىتا ايتقاندا, شەتەل عالىمدارى دا شوقان ءۋاليحانوۆتى ءوز حالقىنىڭ ازاتتىقتى اڭساعان اتا-بابالارىنىڭ داستۇرلەرىن ادامزاتتىق قۇندىلىقتارىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, ادىلەتتى دە باقۋاتتى ءومىر ءسۇرۋىن ارمانداعان ويشىل جانە عۇلاما عالىم رەتىندە تانيدى.
جوعالعان قولجازبالار قايدا؟
ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك الىپ, ءوز دامۋىندا جاڭا تاريحي كەزەڭگە اياق باسۋىنا بايلانىستى رۋحاني قازىنالارىمىزدى تۇگەندەپ, وي ەلەگىنەن وتكىزۋ – بۇگىنگى ۇرپاق الدىندا تۇرعان اسا ماڭىزدى مىندەت. ەلىمىزدە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان “مادەني مۇرا” مەملەكەتتىك باعدارلاماسى بويىنشا قىرۋار جۇمىستار اتقارىلعانى ءمالىم. شوقانتانۋ سالاسىندا دا كەيبىر قادامدار جاسالدى. بىراق شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ دۇنيەتانىمىنا, ءومىرى مەن شىعارماشىلىق مۇراسىنا بايلانىستى “جۇمباقتىڭ” كىلتىنە قول جەتكىزدىك دەي المايمىز.
ەڭ الدىمەن وزەكتى ىستەر قاتارىندا ش. ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي مۇراسىن تۇگەندەۋ كۇن تارتىبىندە تۇر. شوقان قايتىس بولعاننان كەيىن ن.م.يادرينتسەۆ (1865 ج.) ء“ۋاليحانوۆ قولجازبالارىنىڭ قايدا ەكەنى جانە بار-جوعى بەيمالىم” دەگەن بولاتىن (كوپ تومدىق شىعارمالار جيناعى. بەسىنشى توم. 272-ب.). ونىڭ ءبىر سەبەبى سول كەزدە شوقاننىڭ عىلىمي جانە ادەبي مۇراسىن جيناپ الىپ كەتۋگە تەزەك سۇلتاننىڭ اۋىلىنا كەلگەن ك.ك.گۋتكوۆسكي كوپ نارسەگە كەزىگە المايدى. شوقان قولجازبالارى مەن حاتتارىن, باسقا دا سوڭىندا قالعان قۇجاتتاردى وسىنىڭ الدىندا پەتەربوردان ارنايى كەلگەن عازى ءۋاليحانوۆ الىپ كەتەدى. بىراق عازىنىڭ ولاردى قايدا جىبەرگەنى بەلگىسىز. ءتىپتى, ك.ك.گۋتكوۆسكيدىڭ قولىنداعى شوقاننىڭ قاعازدارى ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنا تۇگەل تاپسىرىلمايدى. ونىڭ ۇيىندە ساقتالىپ كەلگەن ماتەريالداردى قىزى 1920 جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ مۇراعاتىنا تاپسىرعانعا ۇقسايدى. ش.ءۋاليحانوۆتىڭ كەيبىر ەڭبەكتەرىنىڭ جاسىرىن قالۋىنا رەسەي بارلاۋ ورگاندارى دا, جاندارمەريا دا مۇددەلىلىك تانىتقان.
ش.ءۋاليحانوۆ ەڭبەكتەرىن جيناستىرۋ ونىڭ العاشقى جيناعىن باستىرىپ شىعارۋ كەزىندە دە ۇلكەن قيىنشىلىقتارعا ۇشىراسادى.
ن.ي.ۆەسەلوۆسكي 1903 جىلعى 2 ساۋىردە ا.ا.دوستوەۆسكيگە جولداعان حاتىندا: “اسا قادىرلى الەكساندر اندرەەۆيچ! ءۋاليحانوۆتىڭ شىعارمالارىن باستىرۋ ءىسى اياقتالىپ كەلەدى, سوڭعى ەكى ماقالا باسىلدى, بىراق سولارمەن بىرگە داۋ-داماي تۋىپ وتىر. ولاردىڭ تۇپنۇسقاسى پەتر پەتروۆيچ سەمەنوۆتىڭ قولىندا, مەن ولاردى كورگەن جوقپىن, ال پ.پ. سۇراعان كەزدە ولاردى تابا المادى”, دەيدى (سوندا. 222-ب.).
ش.ءۋاليحانوۆتىڭ ءبىراز ەڭبەكتەرىنىڭ ءتۇپنۇسقالارى گ.ن.پوتانيندە دە بولىپتى.
جالپى العاندا شوقان ەڭبەكتەرىن جيناستىرۋدا ن.ي.ۆەسەلوۆسكيدىڭ, گ.ن.پوتانين, پ.پ.سەمەنوۆ, س.يا.كاپۋستين, ن.م.يادرينتسەۆ, ك.ك.گۋتكوۆسكي, ن.س.كۋروچكين, ت.ب. تانىستارىنىڭ مۇراعاتتارداعى جەكە قورلارى جانە شىعارمالارى پاراقتالىپ, ساراپتامادان وتكىزىلۋى ءتيىس.
شوقاننىڭ ءبىراز ەڭبەكتەرى دوسى د.ي.رومانوۆسكيدىڭ (1838-1881) مۇراعاتىندا ساقتالعان. ءتىپتى, كەيبىر ەڭبەكتەرى رومانوۆسكيدىڭ اتىمەن جاريالانعاندىعى جونىندە بولجام بار. ول 1862-1865 جىلدارى “رۋسسكي ينۆاليد” گازەتىنىڭ رەداكتورى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ءبىر حاتىندا شوقان وسى گازەتتىڭ العاشقى نومىرلەرىندە مەنىڭ ماقالام جاريالاندى دەيدى (سوندا. 151-ب.).
شوقان قولجازبالارىن جيناستىرۋدا ونىڭ قولتاڭباسىن باسشىلىققا الۋ دا, الماۋ دا كەرەك. بۇل التەرناتيۆتى جاعدايدىڭ سوڭعىسى ناۋقاستانىپ جۇرگەن شاعىندا شوقان كەيبىر (“قىرداعى مۇسىلماندىق تۋرالى”, “سوت رەفورماسى جايلى جازبا”, ت.ب.) ەڭبەكتەرىن اۋىزشا ايتىپ تۇرىپ باسقا ادامعا جازدىرعان سەكىلدى.
قازاق عالىمىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ماتىندىك تالداۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا ونىڭ قولتاڭباسىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى قاجەت. سەبەبى ونىڭ قولجازبالارىنا يمپەريا يدەولوگتارى مەن حريستيان ميسسيونەرلەرى ءوز مۇددەلەرىنە وراي “تۇزەتۋلەر” ەنگىزىپ, باسقا وي-پىكىرلەردى قوسىپ جىبەرۋى ابدەن مۇمكىن.
بارلاۋشىلىق قىزمەتىنە بايلانىستى, نە بولماسا پاتشا وكىمەتىنىڭ ساياساتىنا تىم كەرەعار وي-پىكىرلەرى بار ماقالالارىن شوقان ءانونيمدى جاريالاعان دەگەن بولجام دا زەرتتەۋدىڭ ءبىر باعىتىن قۇراعانى ءجون.
قازاق عالىمى قاشعاردان “تازكيريان سۇلتان سۋتۋق بوعرا حان”, “تازكيريان تۇعلۋك تەمىر حان”, “تازكيريان حودجاعان”, ء“ابۋمۇسليم ماۋرۋزي” جانە باسقا دا سيرەك كەزدەسەتىن قولجازبالار الىپ قايتادى. بۇلار دا ش.ءۋاليحانوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا ەنۋى كەرەك.
كەزىندە شوقان ورىس گەوگرافيالىق قوعامىندا بىرنەشە لەكتسيالار وقىعان, ولاردىڭ ماتىندەرى “رۋسسكي ينۆاليد” جانە ت.ب. گازەتتەردە جاريالانعان كورىنەدى. 1861-1865 جىلدارى ءسىبىر مەن قازاق دالاسىنداعى وقيعالار جونىندە جازىلعان ماقالالار اراسىنان شوقان قالامىنا قاتىستى تۋىندىلار باسقا باسىلىمداردان دا تابىلىپ قالار.
شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرى مەن وعان قاتىستى ماتەريالدار ساقتالعان قرومم, رەسەي مەملەكەتتىك اسكەري-تاريحي مۇراعاتى, رەسەي فەدەرەتسياسى مەملەكەتتىك مۇراعاتى, رەسەي فەدەراتسياسى اسكەري-تەڭىز فلوتى مۇراعاتى, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مۇراعاتى, ومبى وبلىسى مەملەكەتتىك مۇراعاتى, ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ مۇراعاتى, ادەبيەت جانە ونەر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتىنىڭ, رەسەي مەملەكەتتىك شەتەل ادەبيەتى, رەسەي فەدەراتسياسى عىلىم اكادەمياسى, تومسك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى كىتاپحانالارىنىڭ قورلارى قايتادان زەرتتەۋشى سۇزگىسىنەن وتكىزىلگەنى ءجون.
وسىنداي عىلىمي, ارحەوگرافيالىق ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە ش.ءۋاليحانوۆتىڭ تۇپنۇسقا شىعارمالارى جيناعىنىڭ قايتا جارىق كورۋى حالقىمىزدىڭ رۋحاني ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعا بولار ەدى.
كوشىم ەسماعامبەتوۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. الماتى.
