استانادا دۇنيە ءجۇزى بويىنشا العاش رەت ۇيىمداستىرىلعان القالى فورۋم تابىستى اياقتالدى
بۇدان بۇرىن حابارلاعانىمىزداي, ەلوردادا ءوتىپ جاتقان بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىنىڭ سوڭعى پلەنارلىق ماجىلىسىندە الداعى كۇندەرى بولعان اڭگىمەلەرگە ءتۇيىن جاسالدى. شىنىندا, قازىر الەمدەگى رۋحاني قۇلدىراۋدى قالاي توقتاتامىز دەگەن ماسەلە كۇن ءتارتىبىندە تۇرعانى انىق. فورۋم اياسىندا بۇل تۋرالى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ەكونوميكانىڭ مارتەبەسىن كوتەرەمىز دەپ, اقشانىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, بايلىقتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, رۋحاني قۇندىلىقتى جوعالتىپ الماۋ جايى قاي ەلدىڭ دە بولسا كوكەيكەستى ەكەنى راس. وسىنداي حالىقتىق ءىستى العاش رەت استانادا ۇيىمداستىرعان قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا پلەنارلىق ماجىلىستە ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتىلدى.
“ۆەرتيكال” كوركەم كينوستۋدياسىنىڭ جەتەكشىسى ستانيسلاۆ گوۆورۋحين (رەسەي) رۋحاني بولماسا مادەنيەت بولا ما, دەپ حرۋششەۆ زامانىنداعى جىلىمىقتان, گورباچەۆ كەزىندەگى دەموكراتيادان مىسالدار كەلتىرىپ, رۋحاني مادەنيەتتىڭ قاي زاماندا دا الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىن, الايدا قازىر تەڭىز جاعالاۋىنداعى پالمانىڭ سىبدىرى, شاعالانىڭ شۋىن, گۇرسىلدەگەن جاعىمسىز انسىماق باسىپ كەتكەنىنە وكىنىش ءبىلدىرىپ, كەيدە تسەنزۋرانىڭ دا كەرەك ەكەنىن, ءوزىنىڭ كسرو زامانىنداعى تسەنزۋرا ەمەس, جاڭا زامان تالابى تۋرالى ايتىپ وتىرعانىن, تالاپ بولماعان جەردە “باتپاق” تىرلىك ادام تۇگىلى اعاشتىڭ دا وسۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتتى. تاعى ءبىر رەسەيلىك فيلوسوف لەۆ سەماشكو جاھاندىق ۇيلەستىرۋشى ۇيىمعا ۇيىتقى بولۋدى نيەت ەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلى ىسكە ۇيىتقى بولىپ وتىر, ەۋرازيالىق ۇيلەسىمگە ۇمتىلۋ, بۇل – حالىقتار اراسىن جاقىنداستىرۋ بولىپ تابىلادى دەدى. ەۋرازيالىق ۇيلەسىمدى ۇيىمداستىرا وتىرىپ, الەمدىك ۇلى ىسكە التىن دىڭگەك بولۋ, مۇنداي قادام ادامزاتتىڭ جاڭا وركەنيەتكە ۇمتىلۋىنا جول اشادى, دەگەن ءۋاجىن العا تارتتى. ال جاپونيادان كەلگەن ماسسامي سايونجي فورۋمعا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, تال شىبىقتاي جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە, ولاردى ەرتەڭ ءبايتەرەكتەي بيىككە كوتەرۋ ىسىندە رۋحاني قۇندىلىقتىڭ ءجونى بولەك ەكەنىن, بۇل حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتىپ, ءبىر-بىرىنە قۋانىش سىيلايتىنىن جەتكىزدى.
سويلەۋشىلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ءۇيلەسىمدى دۇنيە ادامگەرشىلىككە, بەيبىت ءومىرگە, سالتاناتتى كۇندەرگە, باياندى ءمادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا جەتەلەيتىنىنە ناقتى مىسالدار كەلتىردى. مەكسيكانىڭ اتىنان ءسوز العان ازامات قۋاتتى قازاق ەلى مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنە دەگەن ريزالىعىن ايتىپ, مايا وركەنيەتىنىڭ التىن وشاعى قازاق جەرىنەن باستاۋ الاتىنىنا دايەكتەر كەلتىردى. جاپونيالىق حيرۋ سايونجي مىنا دۇنيەگە بەيبىتشىلىكتەن باسقا كوپ نارسەنىڭ كەرەگى جوق. ال سول بەيبىتشىلىكتىڭ ۇيىتقىسى رۋحاني مادەنيەت. رۋحاني جاعىنان مىقتى ەلدەر سوعىستى قالامايدى. ارعى-بەرگى تاريحقا قاراپ وتىرساق, سوعىسسىز كۇندەر از بولماعان سەكىلدى. ەگەر ءبىز قارا باستىڭ قامىن ەمەس, رۋحاني بايلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ, قۇلدىراپ بارا جاتقان مادەنيەتتەردى اياعىنان تىك تۇرعىزساق, تابيعاتقا قاتىگەزدىك كورسەتۋدى تىيساق, سوعىس ءورتى بولماس ەدى. مۇنداي يگىلىكتى ىستە باسشىلاردىڭ اتقارار ءرولى ەرەكشە. ول ءۇشىن باسشىلاردىڭ ءبارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي بولۋ كەرەك. ءبىز قانتوگىستەر تىزبەگىن بۇزىپ, ادامداردىڭ رۋحاني بايلىققا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتىپ, ادامي, ازاماتتىق قاسيەتىن جوعارىلاتۋ ارقىلى بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋگە ءتيىستىمىز, دەدى.
بۇدان كەيىن 8 سەكتسيا بويىنشا جۇمىستىڭ قورىتىندىسى جاريالاندى. ءماسەلەن, “رۋحاني مادەنيەت: وركەنيەتتى دامۋعا ىقپال ەتۋشى جولداردىڭ زاماناۋي كورىنىسى” دەگەن ءبىرىنشى سەكتسيادا 31 ەلدەن كەلگەن 44 وكىل بايانداما جاساپتى. ولاردىڭ العا تارتقان ۇسىنىستارى: الەمدىك ينتەرناتسيونالدىق فورۋم قۇرۋ, رۋحاني مادەنيەتتى جەكە مۇددەدەن جالپى مۇددەگە ويىستىرۋ, ءححى عاسىردى رۋحاني مادەنيەتكە قول جەتكىزۋ عاسىرى دەپ اتاۋ, رۋحاني مادەنيەت ارقىلى كەلىسىمگە كەلۋ, تاعى باسقالار. ەكىنشى سەكتسيادا 12 ەلدەن كەلگەن 64 ادام ءوز ويلارىن ورتاعا سالعان ەكەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, رۋحاني مادەنيەتتى بيلىكپەن بىرلەسە وتىرىپ دامىتۋ, ار-وجدان بوستاندىعىن ساقتاۋ ءاربىر ۇلتتىڭ ءداستۇرلى ونەرىن دامىتۋ, مۇنداي جۇمىستا ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, وزگە دە ماسەلەلەر قوزعالعان. ال ءۇشىنشى سەكتسيا تۋرالى جازۋشى-پۋبليتسيست گەنريح بوروۆيك بايان ەتتى. ول فورۋمنىڭ تاماشا ءوتىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, باق-تىڭ رولىنە ەرەكشە توقتالدى. مۇنداي القالى جيىنداردا اقپارات قۇرالدارى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمە بولۋ كەرەك, دەگەن ول قازىر تەلەديدار مەن ينتەرنەتتىڭ “جاۋلاپ” العانىن, ونداعى بەيادەپ ءدۇنيەلەردىڭ ۇرپاق ساناسىن ۋلاپ جاتقانىن, ودان قۇتىلۋدىڭ جولى قيىن بولىپ تۇرعانىن ايتىپ, تولستوي مەن چەحوۆتى وقىتۋ وسى كۇنى قيىنعا سوعىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق جۇرتىنىڭ قاشاندا دارقان ەكەنىن, وعان وتكەن عاسىرداعى سۇراپىل سوعىستا كوپتەگەن ەتنوستاردى, اسىرەسە چەشەندەر مەن نەمىستەردى, وزگە دە ۇلىستاردى پانالاتقانىنا ناقتى دايەكتەر كەلتىردى. ال اتاقتى پەداگوگ, پروفەسسور شالۆا اموناشۆيلي اركەز جوعارىدان جاسالىپ, وڭ ناتيجە بەرە قويمايتىن ءبىلىم رەفورمالارىن ءسوز ەتىپ, قازاقستاندا قازىعى قاعىلعان سارا نازارباەۆانىڭ ء“وزىڭدى-ءوزىڭ تانى” باعدارلاماسىنا ەرەكشە توقتالىپ, جاقسى دەگەن باعا بەردى. باسقا دا سەكتسيالارعا جەتەكشىلىك ەتكەندەر ءوز بايلام-پايىمدارىن ورتاعا سالدى.
پلەنارلىق ءماجىلىستىڭ سوڭىندا بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمى ون تارماقتان تۇراتىن دەكلاراتسيا قابىلداپ, رۋحاني مادەنيەتتى دامىتۋ جونىندە وسىلاي باس قوسىپ وتىرۋ قاجەت دەگەن تۇجىرىم جاسادى.
سۇلەيمەن مامەت.
بۇدان بۇرىن حابارلاعانىمىزداي, ەلوردادا ءوتىپ جاتقان بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمىنىڭ سوڭعى پلەنارلىق ماجىلىسىندە الداعى كۇندەرى بولعان اڭگىمەلەرگە ءتۇيىن جاسالدى. شىنىندا, قازىر الەمدەگى رۋحاني قۇلدىراۋدى قالاي توقتاتامىز دەگەن ماسەلە كۇن ءتارتىبىندە تۇرعانى انىق. فورۋم اياسىندا بۇل تۋرالى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ەكونوميكانىڭ مارتەبەسىن كوتەرەمىز دەپ, اقشانىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, بايلىقتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, رۋحاني قۇندىلىقتى جوعالتىپ الماۋ جايى قاي ەلدىڭ دە بولسا كوكەيكەستى ەكەنى راس. وسىنداي حالىقتىق ءىستى العاش رەت استانادا ۇيىمداستىرعان قازاق ەلىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا پلەنارلىق ماجىلىستە ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتىلدى.
“ۆەرتيكال” كوركەم كينوستۋدياسىنىڭ جەتەكشىسى ستانيسلاۆ گوۆورۋحين (رەسەي) رۋحاني بولماسا مادەنيەت بولا ما, دەپ حرۋششەۆ زامانىنداعى جىلىمىقتان, گورباچەۆ كەزىندەگى دەموكراتيادان مىسالدار كەلتىرىپ, رۋحاني مادەنيەتتىڭ قاي زاماندا دا الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنىن, الايدا قازىر تەڭىز جاعالاۋىنداعى پالمانىڭ سىبدىرى, شاعالانىڭ شۋىن, گۇرسىلدەگەن جاعىمسىز انسىماق باسىپ كەتكەنىنە وكىنىش ءبىلدىرىپ, كەيدە تسەنزۋرانىڭ دا كەرەك ەكەنىن, ءوزىنىڭ كسرو زامانىنداعى تسەنزۋرا ەمەس, جاڭا زامان تالابى تۋرالى ايتىپ وتىرعانىن, تالاپ بولماعان جەردە “باتپاق” تىرلىك ادام تۇگىلى اعاشتىڭ دا وسۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيتىنىن ايتتى. تاعى ءبىر رەسەيلىك فيلوسوف لەۆ سەماشكو جاھاندىق ۇيلەستىرۋشى ۇيىمعا ۇيىتقى بولۋدى نيەت ەتكەن قازاقستان پرەزيدەنتى ۇلى ىسكە ۇيىتقى بولىپ وتىر, ەۋرازيالىق ۇيلەسىمگە ۇمتىلۋ, بۇل – حالىقتار اراسىن جاقىنداستىرۋ بولىپ تابىلادى دەدى. ەۋرازيالىق ۇيلەسىمدى ۇيىمداستىرا وتىرىپ, الەمدىك ۇلى ىسكە التىن دىڭگەك بولۋ, مۇنداي قادام ادامزاتتىڭ جاڭا وركەنيەتكە ۇمتىلۋىنا جول اشادى, دەگەن ءۋاجىن العا تارتتى. ال جاپونيادان كەلگەن ماسسامي سايونجي فورۋمعا ريزالىعىن ءبىلدىرىپ, تال شىبىقتاي جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە, ولاردى ەرتەڭ ءبايتەرەكتەي بيىككە كوتەرۋ ىسىندە رۋحاني قۇندىلىقتىڭ ءجونى بولەك ەكەنىن, بۇل حالىقتار اراسىنداعى دوستىقتى نىعايتىپ, ءبىر-بىرىنە قۋانىش سىيلايتىنىن جەتكىزدى.
سويلەۋشىلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ءۇيلەسىمدى دۇنيە ادامگەرشىلىككە, بەيبىت ءومىرگە, سالتاناتتى كۇندەرگە, باياندى ءمادەنيەتتى قالىپتاستىرۋعا جەتەلەيتىنىنە ناقتى مىسالدار كەلتىردى. مەكسيكانىڭ اتىنان ءسوز العان ازامات قۋاتتى قازاق ەلى مەن ونىڭ پرەزيدەنتىنە دەگەن ريزالىعىن ايتىپ, مايا وركەنيەتىنىڭ التىن وشاعى قازاق جەرىنەن باستاۋ الاتىنىنا دايەكتەر كەلتىردى. جاپونيالىق حيرۋ سايونجي مىنا دۇنيەگە بەيبىتشىلىكتەن باسقا كوپ نارسەنىڭ كەرەگى جوق. ال سول بەيبىتشىلىكتىڭ ۇيىتقىسى رۋحاني مادەنيەت. رۋحاني جاعىنان مىقتى ەلدەر سوعىستى قالامايدى. ارعى-بەرگى تاريحقا قاراپ وتىرساق, سوعىسسىز كۇندەر از بولماعان سەكىلدى. ەگەر ءبىز قارا باستىڭ قامىن ەمەس, رۋحاني بايلىقتى تۋ ەتىپ كوتەرىپ, قۇلدىراپ بارا جاتقان مادەنيەتتەردى اياعىنان تىك تۇرعىزساق, تابيعاتقا قاتىگەزدىك كورسەتۋدى تىيساق, سوعىس ءورتى بولماس ەدى. مۇنداي يگىلىكتى ىستە باسشىلاردىڭ اتقارار ءرولى ەرەكشە. ول ءۇشىن باسشىلاردىڭ ءبارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتاي بولۋ كەرەك. ءبىز قانتوگىستەر تىزبەگىن بۇزىپ, ادامداردىڭ رۋحاني بايلىققا دەگەن كوزقاراسىن وزگەرتىپ, ادامي, ازاماتتىق قاسيەتىن جوعارىلاتۋ ارقىلى بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋگە ءتيىستىمىز, دەدى.
بۇدان كەيىن 8 سەكتسيا بويىنشا جۇمىستىڭ قورىتىندىسى جاريالاندى. ءماسەلەن, “رۋحاني مادەنيەت: وركەنيەتتى دامۋعا ىقپال ەتۋشى جولداردىڭ زاماناۋي كورىنىسى” دەگەن ءبىرىنشى سەكتسيادا 31 ەلدەن كەلگەن 44 وكىل بايانداما جاساپتى. ولاردىڭ العا تارتقان ۇسىنىستارى: الەمدىك ينتەرناتسيونالدىق فورۋم قۇرۋ, رۋحاني مادەنيەتتى جەكە مۇددەدەن جالپى مۇددەگە ويىستىرۋ, ءححى عاسىردى رۋحاني مادەنيەتكە قول جەتكىزۋ عاسىرى دەپ اتاۋ, رۋحاني مادەنيەت ارقىلى كەلىسىمگە كەلۋ, تاعى باسقالار. ەكىنشى سەكتسيادا 12 ەلدەن كەلگەن 64 ادام ءوز ويلارىن ورتاعا سالعان ەكەن. ولاردىڭ ايتۋىنشا, رۋحاني مادەنيەتتى بيلىكپەن بىرلەسە وتىرىپ دامىتۋ, ار-وجدان بوستاندىعىن ساقتاۋ ءاربىر ۇلتتىڭ ءداستۇرلى ونەرىن دامىتۋ, مۇنداي جۇمىستا ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ ءرولىن ارتتىرۋ, وزگە دە ماسەلەلەر قوزعالعان. ال ءۇشىنشى سەكتسيا تۋرالى جازۋشى-پۋبليتسيست گەنريح بوروۆيك بايان ەتتى. ول فورۋمنىڭ تاماشا ءوتىپ جاتقانىن ايتا كەلىپ, باق-تىڭ رولىنە ەرەكشە توقتالدى. مۇنداي القالى جيىنداردا اقپارات قۇرالدارى تۋرالى جان-جاقتى اڭگىمە بولۋ كەرەك, دەگەن ول قازىر تەلەديدار مەن ينتەرنەتتىڭ “جاۋلاپ” العانىن, ونداعى بەيادەپ ءدۇنيەلەردىڭ ۇرپاق ساناسىن ۋلاپ جاتقانىن, ودان قۇتىلۋدىڭ جولى قيىن بولىپ تۇرعانىن ايتىپ, تولستوي مەن چەحوۆتى وقىتۋ وسى كۇنى قيىنعا سوعىپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, قازاق جۇرتىنىڭ قاشاندا دارقان ەكەنىن, وعان وتكەن عاسىرداعى سۇراپىل سوعىستا كوپتەگەن ەتنوستاردى, اسىرەسە چەشەندەر مەن نەمىستەردى, وزگە دە ۇلىستاردى پانالاتقانىنا ناقتى دايەكتەر كەلتىردى. ال اتاقتى پەداگوگ, پروفەسسور شالۆا اموناشۆيلي اركەز جوعارىدان جاسالىپ, وڭ ناتيجە بەرە قويمايتىن ءبىلىم رەفورمالارىن ءسوز ەتىپ, قازاقستاندا قازىعى قاعىلعان سارا نازارباەۆانىڭ ء“وزىڭدى-ءوزىڭ تانى” باعدارلاماسىنا ەرەكشە توقتالىپ, جاقسى دەگەن باعا بەردى. باسقا دا سەكتسيالارعا جەتەكشىلىك ەتكەندەر ءوز بايلام-پايىمدارىن ورتاعا سالدى.
پلەنارلىق ءماجىلىستىڭ سوڭىندا بۇكىلالەمدىك رۋحاني مادەنيەت فورۋمى ون تارماقتان تۇراتىن دەكلاراتسيا قابىلداپ, رۋحاني مادەنيەتتى دامىتۋ جونىندە وسىلاي باس قوسىپ وتىرۋ قاجەت دەگەن تۇجىرىم جاسادى.
سۇلەيمەن مامەت.
