قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” انتولوگياسىنا كىرىسپە ءسوزى
كەز كەلگەن ۇلتتىڭ وزىندىك كەسكىن-كەلبەتى مەن بولمىس-ءبىتىمىن ايقىندايتىن ۇعىمدى ونىڭ وزىنە ءتان ۇلتتىق ءمادەنيەتى دەيتىن بولساق, قازاق مادەنيەتىندەگى ءان ونەرىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. دانىشپان ابايدىڭ “تۋعاندا دۇنيە ەسىگىن اشادى ولەڭ, ولەڭمەن جەر قوينىنا كىرەر دەنەڭ” دەگەن سوزدەرى قازاق ءومىرىنىڭ بۇكىل تىنىس-تىرشىلىگى ولەڭمەن ورنەكتەلەتىنىن ايقىن كورسەتەدى. شىندىعىندا ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە “بەسىك جىرىمەن” ءالديلەپ قارسى الىپ, ادام دۇنيەدەن وتكەندە “جوقتاۋ” ايتىپ شىعارىپ سالامىز. قادىم عاسىرلار قويناۋىنان باستالاتىن وسى تاماشا ءداستۇر ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇن جاستارىنىڭ تويى دا “جار-جار”, “بەتاشارمەن” وتەتىنى اتا-بابا سالتىنا ادالدىقتىڭ ايقىن كورىنىسى ىسپەتتەس. ورىستىڭ تاماشا عالىمى گ.ءپوتانيننىڭ “ماعان بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي كورىنەدى” دەگەن ءسوزى قازاق تۇرمىسىنىڭ وسىنداي دارالىعىنان تۋعان تۇجىرىم بولسا كەرەك.
ۇلتىمىزدىڭ اسا باي ءان ونەرىن دامىتۋعا اباي باستاعان, ءبىرجان سال, اقان سەرى, مۇحيت, بالۋان شولاق, جاياۋ مۇسا, ۇكىلى ىبىراي, اسەت, ەستاي, نارتاي, كەنەن سياقتى حالىق كومپوزيتورلارى ءولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ, ونى ساپالىق جاڭا بيىككە كوتەردى. ولاردىڭ مول شىعارماشىلىق مۇراسى قازاق وپەراسى مەن بالەتىندە جانە كلاسسيكالىق مۋزىكالىق تۋىندىلاردا كەڭىنەن پايدالانىلىپ, الەمنىڭ ەڭ ايگىلى مۋزىكاتانۋشىلارى تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى.
جوبادا ارقا, جەتىسۋ, ماڭعىستاۋ, سىر ءوڭىرى, باتىس قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى ءان مەكتەپتەرىمەن قاتار, قىتاي مەن موڭعوليادا تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ شىعارماشىلىعىنىڭ كورىنىس تاپقانى انتولوگيادا حالقىمىزدىڭ ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ مەيلىنشە مول قامتىلعانىنىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە قازاقتىڭ عۇرىپتىق ولەڭ-جىرلارىنان باستاپ, ايگىلى حالىق كومپوزيتورلارى شىعارمالارىن تۇتاس قامتىعان “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” بىرەگەي جوباسىن ۇلتتىق مۋزىكا ءمادەنيەتى تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعا دەپ باعالايمىن. جيناققا ەنگەن حالىق اندەرىن ك.بايسەيىتوۆا, ج.ەلەبەكوۆ, ع.قۇرمانعاليەۆ, ق.جانداربەكوۆ, ە.ومىرزاقوۆ, م.ەرجانوۆ, ە.سەركەباەۆ, ر.باعلانوۆا, ب.تولەگەنوۆا سياقتى ساڭلاق انشىلەرىمىزدەن باستاپ, ج.كارمەنوۆ, ق.بايبوسىنوۆ, ب.تىلەۋحان, ر.ستامعازيەۆ جانە ا.قوسانوۆا سياقتى كەيىنگى بۋىن توپجارعاندارىنىڭ ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداۋى جوبانىڭ قۇنىن دا, ماڭىزىن دا ارتتىرا تۇسەتىنى انىق.
“ولەڭگە اركىمنىڭ-اق بار تالاسى” دەگەندەي, مەنىڭ دە كوڭىل-كۇيدىڭ اۋانىنا قاراي كەيبىر ساتتەردە دومبىراعا قول سوزىپ, ءان ايتاتىن, كەيدە كوكەيگە كەلگەن كەلىستى ويدى كوركەم سوزبەن قاعازعا تۇسىرەتىن كەزدەرىم بار.
“ەل ءىشى – ونەر كەنىشى” دەيدى دانا حالقىمىز. ارينە, قازاقتىڭ ءداستۇرلى اندەرى مىڭ انمەن شەكتەلمەسى انىق. ەندەشە, جاڭا جوبا الداعى ۋاقىتتا تىڭ تۋىندىلارمەن تولىسىپ, بۇگىنگى ۇرپاقتى حالقىمىزدىڭ باعا جەتكىسىز مول مۋزىكالىق مۇراسىمەن سۋسىنداتا بەرەدى دەپ سەنەمىن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى
ارقا انشىلىك ءداستۇرىنىڭ كاسىبي تۇردە دامۋى ءبىرجان سال قوجاعۇل ۇلى شىعارماشىلىعىنان باستاۋ الادى. قازاق ءانىن اۋەندىك, ىرعاقتىق, ينتوناتسيالىق تۇرعىدان مەيلىنشە بايىتقان ءبىرجان تۋىندىلارى – قازاق انشىلىك داستۇرىندەگى جاڭا قۇبىلىس, جاڭا كەزەڭ. كوپشىلىگى كەڭ تىنىس, زور داۋىسپەن شىرقالاتىن ۇلكەن دياپازونداعى ءبىرجان اندەرىن مازمۇندىق-تاقىرىپتىق جاعىنان ەكى توپقا ءبولىپ قاراۋعا بولادى. ءبىرىنشىسى – عاشىقتىق, ماحاببات سىرىن شەرتەتىن, سۇلۋلىقتى جىرلايتىن “عاشىعىم”, “اقتەنتەك”, ء“لايلىم شىراق”, “ماقپال” سياقتى سىرشىل اندەرى, ەكىنشىسى – ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامداعى ونەرپاز تاعدىرىن تولعايتىن “جانبوتا”, “اداسقاق”, “تەمىرتاس” ءتارىزدى تۋىندىلارى. ءانشى-كومپوزيتوردىڭ بۇرىن ايتىلماعان ء“بىرجان سالدىڭ سوڭعى ءانى”, “قۋاندىققا”, ء“ماتى-داۋلەن” سياقتى اندەرى وسى جيناقتا تۇڭعىش رەت جارىق كورىپ وتىر. وسى اتالعان جانە مازمۇندىق-تاقىرىپتىق جاعىنان ءار الۋان بولىپ كەلەتىن باسقا دا تاماشا اندەرىمەن ءبىرجان سال قازاق مۋزىكا مادەنيەتى تاريحىنداعى اسا ءىرى تۇلعالاردىڭ قاتارىنان ورىن الادى.
ارقاداعى انشىلىك ءداستۇردىڭ ەندىگى ءبىر التىن دىڭگەگى – اقان سەرى قورامسا ۇلى قازاق ءان ونەرىنىڭ ارناسىنا تىڭ اعىس قوسقان تۇلعالاردىڭ قاتارىنا جاتادى. ءانشى-كومپوزيتوردىڭ نازىك ليريزمگە, تولقىندى ىرعاق, سۇلۋ اۋەنگە باي, شالقىعان كەڭ تىنىستى شىعارمالارى قازاق ءانىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, تۇعىرىن بيىكتەتە ءتۇستى. اقان اندەرىنىڭ تاقىرىبى دا سان الۋان. اسىرەسە, ونىڭ كورىكتى ايەل بەينەسىن, عاشىقتىق سەزىمىن جىرلاعان “اقتوقتى”, “بالقاديشا”, “التىباسار”, “جامال قىز”, “سىرىمبەت”, “ماقپال”, ت.ب. ءاندەرى, سونداي-اق, جۇيرىك ءمىنىپ, قۇس باپتاعان ساياتشى, سەرىنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان تۇلپارىنا (“قۇلاگەر”, “ماڭماڭگەر”), قىران قۇسىنا (“قاراتورعاي”) ارناعان شىعارمالارى – ءداستۇرلى ءان ونەرىنىڭ ءىنجۋ-مارجاندارى. ءانشى-كومپوزيتور مۇراسىنىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا, اسىرەسە, ج.ەلەبەكوۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. انتولوگياعا اقان سەرىنىڭ كوپشىلىككە بەلگىسىز “اقان سەرى”, “قارا ءتوبەت”, “قىزىل گۇل”, “اق ساۋساق”, “اقتوقتىنىڭ جەڭگەسىنىڭ ءانى”, “كوكشەتاۋدىڭ بيىگى”, “قۇياڭ بەل”, “پار جەكتىم” دەگەن اندەرى دە ەنىپ وتىر.
ارقا وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن تاعى ءبىر ايتۋلى ءانشى-كومپوزيتور – جاياۋ مۇسا بايجان ۇلىنىڭ قازاقتىڭ انشىلىك ونەرىن دامىتۋعا, ونى جاڭا ساز, ورنەكتەرمەن بايىتۋعا قوسقان ۇلەسى مول. جاياۋ مۇسا اندەرى كوركەمدىك ءبىتىمى جاعىنان مۇلتىكسىز جانە ارقايسىسى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن, جاڭاشىل سيپاتتا بولىپ كەلەدى. “اق سيسا”, “كوكارشىن”, “شولپان”, “قۇلباي باي”, “گاۋhار قىز” سياقتى اندەرى قازاق ءان ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك, قايتالانباس ۇلگىلەر. جاياۋ مۇسا ەرتە ساۋات اشىپ, ورىسشا حات تانىعان ادام. ەۋروپانىڭ مۋزىكالىق مادەنيەتىنەن ءبىرشاما حاباردار بولعاندىقتان, ءبىراز اندەرىندە قالا اسەرىنەن پايدا بولعان مارش, بي ىرعاقتارى دا كەزدەسەدى. وسى انتولوگياعا ونىڭ جۇرتشىلىققا بۇرىننان بەلگىلى تۋىندىلارىمەن بىرگە, قازىر وتە سيرەك ورىندالاتىن “كەلدىم سىزگە”, “قوس قانات”, “سىلقىم سوق” دەگەن اندەرى ەنگىزىلدى. سونداي-اق, وسىعان دەيىن جاياۋ مۇسانىڭ ءانى دەپ ايتىلىپ كەلگەن “سۇرشا قىز” ءانى ناقتىلى اۆتورى بالۋان شولاققا قايتارىلىپ, قوسىمجان باباقوۆتىڭ ورىنداۋىندا ب.ەرزاكوۆيچتىڭ جانە م.تولەباەۆتىڭ جازىپ العان نوتالارى بويىنشا جاياۋ مۇسانىڭ ءوز “سۇرشا قىزى” قالپىنا كەلتىرىلدى.
قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ انتولوگياعا 12 ءانى ەندى. ونىڭ ايتۋلى انشىلەر ورىنداعان ايگىلى اندەرمەن قاتار, كوپشىلىككە بەيمالىم “وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ” (ا.زاتاەۆيچتىڭ “قازاقتىڭ 500 ءان-كۇيى” جيناعىنان), “سەگىز اياق” (2-ءشى ءتۇرى, حابيبا ەلەبەكوۆانىڭ جەتكىزگەن نۇسقاسى بويىنشا), “سۇرعىلت تۇمان دىم بۇركىپ” (نيازبەك الداجاروۆتىڭ جەتكىزگەن نۇسقاسى بويىنشا) دەگەن شىعارمالارى قازىرگى انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىر. ۇلتتىق مۋزىكا ءتىلىن وزىندىك ستيلمەن بايىتقان “سەگىز اياق”, “ايتتىم سالەم, قالامقاس”, “جەلسىز تۇندە جارىق اي”, “قاراڭعى تۇندە تاۋ قالعىپ”, “كوزىمنىڭ قاراسى”, “تاتيانانىڭ ءانى” سىندى اندەرى ارقىلى قازاق انىنە سونى اۋەن, وزگەشە ولشەم مەن ءتۇر الا كەلگەن ابايدىڭ جاڭاشىلدىق ءداستۇرىن عۇلاما ويشىل, اقىن, سازگەر شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى جالعاستىردى. شاكارىمنىڭ “بۇل ءان بۇرىنعى اننەن وزگەرەك”, “انادان العاش تۋعاندا”, “جيىرما ءۇش جاسىمدا”, ء“ان تۋرالى” سياقتى اندەرىنىڭ اباي شىعارماشىلىعىمەن وزەكتەستىگى ايقىن تانىلادى. اقىلباي, ءۋايىس, بەرىكبول (اعاشاياق), مۇحامەدجان, شاكىر ابەنوۆ سياقتى ءانشى-كومپوزيتورلار دا اباي, شاكارىم سالعان ءۇردىستى دامىتا ءتۇستى. ولاردىڭ اندەرىن ناسيحاتتاۋشىلار قاتارىندا كەلدەنباي ولمەسەكوۆ, سەرىكبولسىن بەكبوسىنوۆ, امانگەلدى جىكەنوۆ, ساناق ابەۋوۆ, تەلمان قۇجيمانوۆ, ەركىن شۇكىمانوۆ, ەرلان رىسقالي سياقتى انشىلەر بار.
ءبىرجان سال, اقان سەرىلەردىڭ شىعارماشىلىق داستۇرىمەن ساباقتاسىپ جاتقان ۇكىلى ىبىراي ساندىباي ۇلى اندەرىنىڭ تاقىرىبى الۋان ءتۇرلى. ونىڭ اندەرىنىڭ كوپشىلىگى ويناقىلىعىمەن, وزگەشە ەكپىن-ىرعاعىمەن ەرەكشەلەنەدى. (“قاراقات كوز”, “تولقىن”, “قىزىل اسىق”). بۇگىنگى كۇنگە, نەگىزىنەن, ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن 4 ءتۇرلى نۇسقادا جەتكەن “گاككۋ” ءانى ۇكىلى ىبىراي شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى بولىپ سانالادى. ونىڭ اندەرىنىڭ بىردەن-ءبىر جەتكىزۋشىسى – ءوز ۇرپاعى مۇسا اسايىنوۆ بولسا, حالىققا كەڭ تارالۋىنا ءانشى ق.بايبوسىنوۆ ايرىقشا ۇلەس قوستى.
ارقا وڭىرىندە قالىپتاسقان انشىلىك, سال-سەرىلىك ءداستۇردىڭ تاعى ءبىر وكىلى بالۋان شولاق – ءوزى ۇستاز تۇتقان ءبىرجان سال, اقان سەرى ءاندەرىنىڭ تاماشا ورىنداۋشىسى ءارى ناسيحاتتاۋشىسى بولدى. ونىڭ “عاليا” (2 ءتۇرى), “كارون پالۋان”, ء“دۇنيە”, “سەنتيابر”, “جاستىق” سياقتى اندەرى – قازاق مۋزىكاسىنداعى باي اۋەندىك, قۇرىلىمدىق ورنەگىمەن كوز تارتاتىن ايشىقتى تۋىندىلار.
ءبىر ايتا كەتەتىن نارسە, بۇرىندارى جاياۋ مۇسانىكى دەلىنىپ كەلگەن “سۇرشا قىز” ءانى وسى انتولوگيادا بالۋان شولاقتىڭ ءانى دەپ بەرىلدى. ءاننىڭ اۆتورلىعى, نەگىزىنەن, كەنەن ازىرباەۆتىڭ ب.ەرزاكوۆيچكە ءوز اۋزىنان جازدىرعان بالۋان شولاق اندەرىنىڭ نوتالىق جازباسىنا, ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنە جانە باسقا دا ءبىراز دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. جيناقتاعى بالۋان اندەرىنىڭ قاتارى ك. ازىرباەۆتان جازىلىپ الىنعان نوتالىق جازبالار بويىنشا ورىندالعان تاعى دا بىرنەشە انمەن تولىعا ءتۇستى.
قازاق ءان الەمىندەگى ەڭ جارقىن تۇلعالاردىڭ ءبىرى – اسەت نايمانباي ۇلى. ارقاداعى اقان سەرى, ءبىرجان سالدىڭ, قۇلتۋمانىڭ سۇلۋ سازدى اندەرىن بويىنا ءسىڭىرىپ وسكەن اسەت نايمانباي ۇلى اياگوز – تارباعاتاي مەن جەتىسۋ وڭىرلەرىنىڭ دە ءان داستۇرىنە ىنتا-ىقىلاس قويىپ, ونەر تاعىلىمىن العان. اسەت اندەرىنىڭ پوەتيكالىق ءسوز ورنەگى ءان اۋەنىمەن شەبەر ۇشتاسىپ جاتادى. ونىڭ قۇرىلىمى كەمەل, ورنەگى بولەك “قاراكوز”, “كىشى ارداق”, “ۇلكەن ارداق”, “قوڭىرقاز”, “قىسمەت”, “ماقپال”, ء“ىنجۋ-مارجان” سىندى اندەرى ادامنىڭ جان-دۇنيەسىن تەربەيتىن تەرەڭ سەزىمگە قۇرىلعان. مۋزىكالىق مادەنيەتىمىزدىڭ التىن قورىنا قوسىلعان اسەت اندەرىنىڭ كوپشىلىگى جۇرتشىلىققا جەزتاڭداي ءانشى دانەش راقىشەۆ ارقىلى جەتتى. جيناققا ەنگەن “احاۋ, جالعان”, “جاي تولقىن”, ء“وتتى-اۋ, دۇنيە-اي”, “حاۋليلاۋ قالقاش-اۋ” – اسەتتىڭ وسى كۇندە سيرەك ورىندالاتىن اندەرى.
ارقا انشىلىك, سال-سەرىلىك ءداستۇرىنىڭ سوڭعى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى ەستاي بەركىمباي ۇلىنىڭ ەسىمى ماحاببات گيمنى ىسپەتتى ايگىلى “قورلان” ءانى ارقىلى اڭىزعا اينالدى. بۇدان باسقا, “جايقوڭىر”, ء“بىر مىسقال”, “نازقوڭىر”, “يۋران-اي” سياقتى اندەرى ب.جىلقىباەۆ, ج.ەلەبەكوۆتەردىڭ ورىنداۋىندا وزىندىك ناقىش-ورنەك, قايتالانباس سىر-سيپاتىن بۇزباي جەتىپ, حالقىمىزدىڭ ءان قازىناسىن بايىتا ءتۇستى.
“قارقارالى”, “قاراكەسەك” سياقتى بارشا قازاققا ايگىلى سوم التىنداي كەسەك تۋىندىلارىمەن ۇلتتىق مۋزىكا تاريحىندا وشپەس ءىز قالدىرعان ءمادي ءباپي ۇلى مەن سىرنايمەن ءان ايتۋ ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى, “مايرا”, “تولقىما”, “باقشا” سياقتى تەرەڭ سەزىم, مول سىرلى تاماشا اندەر شىعارا وتىرىپ, قازاق ءان ونەرىندە تۇڭعىش رەت ايەل-ءانشى بەينەسىن جاساعان مايرا ۋاليقىزى دا ارقا انشىلىك ءداستۇرىن مەيلىنشە كوركەيتكەن ايتۋلى ونەرپازدار ەدى.
وسى كۇنگە دەيىن جارىلعاپبەردىنىڭ ءانى دەپ تانىلىپ كەلگەن “شاما” ءانى جيناقتا شاما نۇر ۇلى دەگەن ءانشى-كومپوزيتوردىڭ ءانى بولىپ بەرىلدى. بۇل دەرەك ا.زاتاەۆيچتىڭ “قازاقتىڭ 1000 ءانى” جيناعىنان الىندى.
سول سياقتى ارقا وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن مۇستافا, سەيىتجان سال, قاناپيا, جارىلعاپبەردى, عازيز, ءيمانجۇسىپ, شاشۋباي, تاۋكە سىندى ءبىرتۋار ونەرپازداردىڭ بۇگىنگە جەتكەن بىردە-ەكىلى اندەرى دە وسى جيناققا ەنگىزىلىپ وتىر. سونداي-اق انتولوگيادان, م.جۇماباەۆ, س.سەيفۋللين, م.دۋلاتوۆ, ق.امانجولوۆتاردىڭ تۋىندىلارىمەن قاتار, ر.ەلەباەۆ, م.ەرجانوۆ, ب.جىلقىباەۆ, ق.باباقوۆ سياقتى كەيىنگى بۋىن ءداستۇرلى ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى دا ورىن الدى.
باتىس قازاقستان انشىلىك ءداستۇرى. باتىس ولكەنىڭ كاسىبي ءان مەكتەبى ەپيكالىق ءداستۇر نەگىزىندە دامىعان. ا.جۇبانوۆتىڭ: “قازاقتىڭ حالىقتىق مۋزىكا مادەنيەتىندە, ونىڭ ىشىندە, ءاننىڭ دامۋىندا جىرشىلار دا ۇلكەن ءرول وينادى” دەگەن پىكىرى ءان مەن جىر ەگىز ۇعىم سانالاتىن وسى ولكەگە دە قاتىستى. باتىس وڭىردەگى جىراۋلىق-جىرشىلىق ونەردىڭ جەرگىلىكتى انشىلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋى مەن وركەندەۋىنە زور اسەرى بولعانى انىق. عۇرىپتىق فولكلور, قارا ولەڭدەردەن باستاۋ الىپ دامىعان ماتوك اندەر, كۇلدىرگى اندەر, ساعىنىش اندەر, قوڭىر اندەر دەپ اتالاتىن ليريكالىق تۋىندىلار باتىس ولكە داستۇرىندەگى ءان جانرىنىڭ كەڭ تاقىرىپتىق اۋقىمىن كورسەتەدى.
باتىس كاسىبي ءان مەكتەبىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسى – ءانشى-كومپوزيتور مۇحيت مەرالى ۇلى. مۇحيت اندەرى – دياپازون كەڭدىگىمەن, ىشكى مازمۇنىنىڭ تەرەڭدىگىمەن قازاق ءان ونەرىن بيىككە كوتەرگەن اسا باعالى مۇرا. كومپوزيتور شىعارماشىلىعىندا سول ولكەدەگى ەرەكشە دامىعان جىراۋلىق-جىرشىلىق ونەر مەن باتىس قازاقستاننىڭ سول كەزەڭدەگى شىرقاۋ شىڭىنا جەتكەن كۇيشىلىك ءداستۇرىنىڭ ەرەكشە اسەرى بولعانى ءسوزسىز. سەبەبى, ءاننىڭ ىشكى تابيعاتىن, بولمىس-ءبىتىمىن, حاراكتەرىن اشۋدا دومبىرا سۇيەمەلىندەگى ايشىقتى قاعىستار ۇلكەن ءرول اتقارادى. باتىس قازاقستان ءان-جىر ءداستۇرىندەگى دومبىرا سۇيەمەلى اسپاپتى كاسىبي دەڭگەيدە شەبەر مەڭگەرۋدى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى, كۇيدەگى ءداستۇرلى قاعىستار, وڭ قول جانە سول قولداعى ءارتۇرلى ءادىس-امالدار ءان سۇيەمەلىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. مۇحيت اندەرىنىڭ ءبىر الۋانى ورتا دياپازوندى, قوڭىر اندەر بولىپ كەلسە (“الۋاش”, “دۇنيە”, “قولجەتپەس”, ت.ب.), “اينامكوز”, “زاۋرەش”, “ۇلكەن ايداي” ءتارىزدى تۋىندىلارى – ورىنداۋشىلىق ۇلكەن شەبەرلىكپەن بيىك شىرقاپ ايتىلاتىن, كەڭ تىنىستى, كۇردەلى اندەر. جيناققا مۇحيتتىڭ 21 شىعارماسى ەندى, ولاردىڭ ىشىندە سيرەك ايتىلاتىن “قوقىش”, “كوك جار”, “شاندوز” دەگەن اندەرى بار.
باتىس قازاقستان ايماعىنىڭ ءان ءداستۇرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جەتە زەرتتەلمەي كەلگەندىكتەن, وسى وڭىردەگى نەبىر تاماشا ءانشى-كومپوزيتورلار شىعارماشىلىعى ەلەۋسىز قالىپ كەلدى. بالا وراز, قيسا, امانعالي, اۋحات, سارى, قىزىل, مولداباي, وتەعالي, داۋكە, بىلەك, اجار, ت.ب. كوپتەگەن ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى دەر كەزىندە جينالماۋى سەبەپتى, كوپتەگەن اندەر جوعالىپ, ۇمىت بولعان. ولاردىڭ بۇگىنگە جەتكەن بىردە-ەكىلى تۋىندىلارى جيناقتالىپ انتولوگياعا ەنگىزىلدى.
باتىس قازاقستان اندەرىنىڭ بۇگىنگى زامانعا بۇزىلماي جەتۋىنە زور ەڭبەك سىڭىرگەن ايگىلى ءانشى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ بولدى. مۇحيتتىڭ اندەرىن ونىڭ نەمەرەلەرى شايقى مەن شىنتاستان ۇيرەنىپ, ورىنداۋشىلىق ۇلگىلەرىن العان ع.قۇرمانعاليەۆ ءوزىنىڭ اۋقىمدى ورىنداۋشىلىق شەبەرلىگى ارقاسىندا قازاقستاننىڭ باتىس ايماعىنىڭ ەجەلگى قارا ولەڭ ۇلگىسىندەگى حالىق اندەرىن كاسىبي دەڭگەيگە جەتكىزدى. ماسەلەن, ول “ادەمى قىز”, “داريعا” سەكىلدى حالىق اندەرىنە قايىرما قوسىپ, قوسىمشا دىبىستار قولدانۋ ناتيجەسىندە بۇل اندەرگە مول تىنىس دارىتىپ, كاسىبي دەڭگەيىن كوتەردى. ع.قۇرمانعاليەۆ – مۇحيت داستۇرىندەگى اندەردىڭ شەبەر ورىنداۋشىسى عانا ەمەس, ءوزى دە كوپتەگەن اندەر شىعارعان تاماشا سازگەر. ونىڭ مەكتەبىنەن ءدارىس العان شاكىرتتەرى ق.بەكبوسىنوۆ, ءا.ەڭكەباەۆ, ق.ق ۇلىشەۆا, ق.راحيموۆا, ج.سارسەنعاليەۆ, ق.وراشەۆا, س.تاۋداەۆا, س.راحمەتجانوۆ, گ.سۇندەتوۆا, س.ابدراحمانوۆ, س.جانپەيىسوۆا, ت.ب. انشىلەر باتىس ءان ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى ءىزباسارلارى بولدى. ەل ىشىنەن شىققان اسقاق انشىلەر ق.جۇماليەۆ, م.تورەشوۆ, ق.بەردىعاليەۆ, ا.عۇبايدۋللين, ە.ماعازوۆ, ت.ب. انشىلەر – باتىس ولكەدە قالىپتاسقان انشىلىك ءداستۇردىڭ ايتۋلى وكىلدەرى.
ماڭعىستاۋ اندەرى جالپى باتىس اندەرىنەن دومبىرا قاعىسىنىڭ, اۋەن ەكپىنىنىڭ جايلىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. ماڭعىستاۋ جەرىندە ءXىX عاسىردا “جەتى قايقى” دەگەن اتپەن جەتى ونەرپاز ءومىر سۇرگەن. ول ولكەدە “قايقى” دەگەن ءسوز “سال-سەرى” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. قازىرگى كەزدە ماڭعىستاۋ اندەرى دەپ ايتىلاتىن اندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءانشى-كۇيشىلىگىمەن, اقىندىق, سازگەرلىك ونەرىمەن ەلگە بەلگىلى دوسات, وسكىنباي, تۇرسىن, ءادىل, جىلگەلدى, تاستەمىر, شولتامان سياقتى ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارى. ماڭعىستاۋ جەرىندە بۇدان باسقا حاميت, بوراش, اقبالا, قازيحان, سماعۇل, قاراباي, قوسىلا الماعان عاشىعى اقبوبەككە ارناعان اندەرىمەن قازاق دالاسىنا بەلگىلى بولعان قايىپ قوراباي ۇلى دەگەن ونەرپازدار وتكەن. ماڭعىستاۋ اندەرىن وسى كۇنگە جەتكىزگەن ءىزباسار شىرتانوۆ, كۇرىش تاسبولاتوۆ, زاۋرەش ەسبەرگەنوۆا, جەتكىزگەن سەيىتوۆ, بەردىعالي سرانوۆتار بولسا, قازىرگى كەزدە بۇل ءداستۇردى ايگۇل قوسانوۆا, ەلدوس ەمىل, اقمارال ەرىمبەتوۆا, بولات شاۋليەۆ, ءاسانالى كوشەروۆ, قىدىرباي جۇمانوۆتار جالعاستىرىپ ءجۇر.
جەتىسۋ انشىلىك ءداستۇرى. جەتىسۋ جەرىندەگى ءان ونەرىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا وسى وڭىردە ەرەكشە دامىعان ەجەلگى اقىندىق-جىرشىلىق ءداستۇردىڭ زور ىقپال ەتكەنى انىق. وسى وڭىردەگى مەيلىنشە كوپ ايتىلاتىن قارا ولەڭدەر مەن حالىق اندەرى كاسىبي انشىلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى. زەرتتەۋشى-عالىمدار جەتىسۋدا ارقاداعى اقان, بىرجاندارمەن زامانداس داۋرەن سال, تاكەن سال دەگەن سال-سەرى, ءانشى-سازگەرلەر وتكەنىن, بىراق شىعارمالارى ساقتالماعانىن جازادى.
وسى انشىلىك مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا ۇيىتقى بولعان دارا تۇلعا كەنەن ازىرباەۆ شىعارمالارىنىڭ كوبى نەگىزىنەن ءوز ورىنداۋىندا جەتتى. ۇزاق جاساپ, ارتىنا مول مۇرا قالدىرعان كەنەن اندەرىنىڭ تاقىرىپ اۋقىمى مول, قۇرىلىم-ءپىشىنى جاعىنان دا ءار الۋان, تىنىسى كەڭ, اۋەنى ورنەكتى, سان قۇبىلعان ىرعاقتى كەلەدى. “بوزتورعاي”, “كوكشولاق”, “بۇلبۇلعا”, “بازار-نازار”, “الاتاۋ الابىندا”, “تىك شىرقاۋ” سياقتى اسەم سازدى, سۇلۋ ناقىشتى اندەرىمەن كەنەن جەتىسۋ ولكەسىندە قالىپتاسقان انشىلىك ءداستۇردى كاسىبي بيىك ورەگە كوتەرگەن قازاقتىڭ بىرەگەي ءانشى-كومپوزيتورى. جامبىل, سارباس, بالۋان شولاق سىندى بەلگىلى ءانشى-اقىنداردان ۇلگى-ونەگە العان كەنەن ازىرباەۆ ءوز ومىرىندە جۇزدەن استام اندەر شىعارعان. ونىڭ وسى انتولوگياعا ەنگەن اندەرى, وزىنەن باسقا, قىزى تورتكەن كەنەنوۆا مەن كەيىنگى جاس انشىلەردىڭ ورىنداۋىندا بەرىلدى.
جەتىسۋعا اتى ايگىلى بولعان ءانشى-كومپوزيتور قاپەز بايعابىل ۇلى ىستامبۇلدا ءبىلىم الىپ, تۋعان جەرىنە ورالعان سوڭ, مەكتەپتەر اشىپ, بالا وقىتقان. كەيىننەن ساياسي قۋعىنعا ۇشىراپ, رەپرەسسيا قۇربانى بولادى (1937 ج.). قاپەزدىڭ بىزگە جەتكەن “ايحوي”, “دۇنيە-اۋ”, “قوشتاسۋ”, ء“ۇش مەركى” دەگەن اندەرى وزگەشە اۋەندىك سيپاتىمەن ەرەكشەلەنەدى. كەزىندە ايتۋعا تىيىم سالىنعاندىقتان, ۇمىتىلۋعا اينالعان قاپەز شىعارمالارىن زەرتتەۋشى-عالىم ساعاتبەك مەدەۋبەك ۇلى, انشىلەر عالىمجان دوسان ۇلى, رامازان ستامعازيەۆتار جەتكىزگەن بولاتىن.
وسى ولكەنىڭ تاعى ءبىر بەلگىلى ءانشى-كومپوزيتورى ءپىشان جالمەندە ۇلى, زامانىندا انشىلىگىمەن, كۇيشىلىگىمەن, ەل باسقارۋ ىسىمەن بەلگىلى بولعان. ءپىشاننىڭ سوڭىندا جان-جارى عايشاعا ارناپ, اباقتىعا ايدالىپ بارا جاتقاندا شىعارعان ەكى ءانى جانە “دۇنيە, شىركىن” دەگەن اندەرى قالدى. ءپىشاننىڭ اندەرىن وسى كۇنگە جەتكىزگەن ءانشى-اقىن ءاسىمحان قوسباساروۆ ەدى.
جەتىسۋ جەرىندەگى انشىلىك ونەردىڭ تاعى ءبىر وكىلى سادىقوجا موشان ۇلى بولاتىن. تاعدىرى شىرعالاڭعا تولى ءانشى-كومپوزيتور 27 جاسىندا تۋعان ەلدەن جىراق قىتاي جەرىندە دۇنيەدەن قايتتى. ونىڭ “احاۋ, ايىم”, “سارى بيداي”, “ساعىنساڭ, قالقا, ءوزىڭ كەل” سياقتى وزىندىك ورنەك-ناقىشىمەن ەرەكشەلەنەتىن سۇلۋ سازدى اندەرىن وسى كۇنگە جەتكىزگەن – دانەش راقىشەۆ.
جەتىسۋدىڭ وڭتۇستىك جاعىنداعى شۋ ءوڭىرىندە جاساعان ساۋىتبەك ۇسا ۇلى, ءانشى-كومپوزيتور رەتىندە, قوسىلا الماعان ارماندى عاشىعى اقبوپەگە ارناعان انىمەن بەلگىلى. اۆتوردىڭ سوڭىندا قالعان جالعىز ءان بولعانمەن, “اقبوپە” – سەزىم تەرەڭدىگىمەن, كوركەم دە كۇردەلى بىتىمىمەن ءداستۇرلى كاسىبي ءان ونەرىندەگى شوقتىعى بيىك تۋىندىلار قاتارىنان ورىن الادى. وسى كۇنگە “اقبوپە” ءانىنىڭ ەكى نۇسقاسى جەتتى. جيناققا ونىڭ ءبىرى جامال وماروۆانىڭ, ەكىنشىسى اياز بەتباەۆتىڭ ورىنداۋىندا كىردى.
جەتىسۋ ولكەسىنەن شىققان جانە ءبىر كۇمىس كومەي ءانشى, تاماشا كومپوزيتور دانەش راقىشەۆ كوپتەگەن حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ تۋىندىلارىن تىنباي ناسيحاتتاپ ءوتتى. ءانشى-كومپوزيتوردىڭ “ساياسىندا المانىڭ”, “جەر سۇلۋى جەتىسۋ”, “اياۋلىم مەنىڭ, ارايلىم”, “بالجان-اي” سياقتى اسەم اۋەزدى ءوز اندەرى دە جيناقتان مول ورىن الىپ وتىر.
بۇل كومپوزيتورلاردان باسقا جەتىسۋ اندەرى جيناقتا بارماق, ۇمبەتالى, شالتاباي, قارعا, كودەك, ءاسىمحان, قىرباي, كوبەيباي, بۇلشا, قىمبات سياقتى ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارماشىلىقتارىمەن تولىقتىرىلدى.
جەتىسۋ اندەرى وسى كۇنگە كەنەن ازىرباەۆ, قۋات نيازباەۆ, قانابەك رايىسوۆ, مۇحتار وتەباەۆ, سەرعالي ءابجانوۆ, ءسابيت ورازباەۆ, التىنبەك ورازباەۆ, تورتكەن كەنەنوۆالار ارقىلى جەتسە, بۇل ءداستۇردى كەيىنگى كەزدە رايىمقۇل تەمىرباەۆ, ەرجان قوسبارماقوۆ, رامازان ستامعازيەۆ, دۇيسەنبەك ومىراليەۆ, اقان ابدۋاليەۆ, تىلەۋلەس قۇرمانعاليەۆ, ارداق بالاجانوۆا, جازگۇل داڭىلباەۆا, ەربولات شالدىبەكوۆ, نۇرگۇل القوجاەۆالار ناسيحاتتاپ ءجۇر.
سىر ءوڭىرىنىڭ انشىلىك ونەرى بۇل انتولوگيادا حالىق اندەرى “كوكشەتاۋ”, “دولانا”, انداعۇل بالقى دايراباي, نارتاي, ەشنياز سال, كۇمىساي, توعجان, رۇستەمبەك جىراۋ, ءابىلدا جۇرگەنباەۆتاردىڭ تۋىندىلارىمەن كورىنىس تاپتى. بۇل اندەردى مۇحامەدجان رۇستەموۆ, قۇرمانبەك بەكپەيىسوۆ, ەل ىشىنە جىرشى رەتىندە تانىمال الماس الماتوۆ, ەلمۇرا جاڭابەرگەنوۆا, عازيزا شايماحانوۆا, ءسابيت دابىلوۆتار ورىندايدى.
قحر-دىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندەگى التاي, تارباعاتاي, ىلە قازاقتارىنىڭ جيناققا ەنگەن كاسىبي اندەرى – اتاجۇرتقا بەيتانىس حالىق اندەرىنەن, سونداي-اق, تاڭجارىق, اپپاق, سۇلۋباي, بۇركىتباي, تولەۋحان, جۇماحان, قۇماربەك كوپەن ۇلى, رافيىق دومباەۆ, شاۋشەكەي كەرىمقىزى دەگەن ءانشى-كومپوزيتورلاردىڭ شىعارمالارىنان تۇرادى. بۇل اندەردى ءامينا نۇعمانوۆا, كەرىم ەلەمەس, التىنكۇل باپارقىزى, ساعادات مىرزاحمەت ۇلى, گۇلزيرا بوكەيحانقىزى, ءشابا ادەنقۇلقىزى, اينۇر قالايقىزى, مايرا قايراتقىزى, دۋمان ورالباي, اراي اسقاپ سياقتى انشىلەر ورىنداعان.
انتولوگيانى قۇراستىرۋ بارىسىندا, بۇرىن-سوڭدى ەستىلمەگەن, نەمەسە, قازىردە ۇمىتىلىپ بارا جاتقان كوپتەگەن ەسكى اندەر تابىلدى. ماسەلەن, “ارىستاننىڭ ءانى”, ء“نۇركەيدىڭ ءانى”, “سوقىر قاقپاننىڭ ءانى”, “قايران التاي-مارقاكول” دەگەن اندەر قازىرگى انشىلەردىڭ رەپەرتۋارلارىندا مۇلدە كەزدەسپەيدى. سونداي-اق, بۇرىن كوپ ايتىلماعان “يتاشتىڭ ءانى”, “كودەكتىڭ ءانى”, “كاشتەننىڭ ءانى”, بۇرىن بەلگىلى بولسا دا, جۇرت قۇلاعىنا ءالى جەتە قويماعان “بارماقتىڭ ءانى”, “شىنىبايدىڭ ءانى”, “قياسبايدىڭ ءانى” “قابىشتىڭ ءانى” سياقتى ءبىراز اندەر العاش رەت وسى جيناقتا جاريالانىپ وتىر.
جيناققا ەرتەرەكتە شىققان قازاق اندەرىنىڭ نوتالىق جازبالارىنان بۇرىن ورىندالماعان ءبىرشاما اندەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, ا.زاتاەۆيچتىڭ “قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى” جيناعىنداعى احمەت بايتۇرسىنوۆتان جازىلىپ الىنعان حالىق ءانى “كامشات بورىك”, وسى اۆتوردىڭ “قازاق حالقىنىڭ 500 ءان مەن كۇيى” كىتابىنداعى قانىش ساتپاەۆتان جازىلىپ الىنعان حالىق اندەرى “اجاردىڭ سارىنى”, “بيبىگۇل”, ب.ەرزاكوۆيچتىڭ “قازاقتىڭ عاشىقتىق اندەر انتولوگياسىنان” حالىق ءانى “اق ەركە”, “اقجورعاجان”, ا.بافينانىڭ “سينتسزيان قازاقتارىنىڭ اندەرى” جيناعىنان حالىق ءانى “اق الما”, “ەۋ, ايداي”, ت.بەكحوجينانىڭ “قازاق حالقىنىڭ 200 ءانىنەن” “قانجان-اي”, “قوس كۇرەڭ”, ر.تەمىرباەۆتىڭ “قازىعۇرت اۋەندەرىنەن” حالىق ءاندەرى “اباي كوك”, “گۇل-گۇل-اي”, “ەركەم-اي”, ت.ب., سونداي-اق, جاس زەرتتەۋشىلەر ب.ءمۇپتەكەەۆتىڭ “جەتىسۋ اۋەندەرى”, ب.ءبابىجاننىڭ “قازاقتىڭ ءجۇز قارا ولەڭى” جيناقتارىنان كوپتەگەن اندەر كاسىبي دەڭگەيدە ورىندالىپ, وسى جيناققا ەنگىزىلدى.
* * *
ءسوز سوڭىندا “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” انتولوگياسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىس بارىسىنا از-كەم توقتالا كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. اندەردى جيناقتاۋ, سارالاۋدا قۇراستىرۋشىلار نەگىزىنەن “قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 كۇيى” انتولوگياسىنداعى جۇيەنى ۇستانعانىمەن, كەي رەتتە ودان باس تارتۋعا تۋرا كەلەتىن جاعدايلار دا كەزىكتى. ماسەلەن, حالىق كۇيلەرى بولسىن, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ شىعارمالارى بولسىن – قازاقتىڭ بارشا ءداستۇرلى كۇيى ءار ايماقتا قالىپتاسقان كۇيشىلىك ءداستۇر, ورىنداۋشىلىق مەكتەپ جونىمەن جۇيەلەنىپ, توپتاستىرىلىپ بەرىلسە, جيناقتاي كەلگەندە, حالىق اندەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگىن قازىرگى كۇندە ءدال ولاي ناقتى مەكتەپ, ايقىن داستۇرگە ءبولىپ-جىكتەۋ مۇمكىن ەمەستىگى كورىندى. انتولوگيادا تەك اتى-جوندەرى بەلگىلى, ايقىن انشىلىك ءداستۇر قالىپتاستىرۋشى تۇلعالاردىڭ شىعارمالارى عانا, شارتتى تۇردە, وزدەرى ءومىر سۇرگەن ءوڭىر اتىمەن اتالاتىن كاسىبي ءداستۇرلى ءان مەكتەبى اياسىندا توپتاستىرىلدى. ورتالىق مەملەكەتتىك كينوفوتوقۇجاتتار مەن دىبىس جازبالار مۇراعاتىندا, قازاق راديوسىنىڭ “التىن قورىندا” ساقتالعان كونە ءۇنتاسپالارداعى اندەر, تەحنيكالىق ساپاسى جارامدى بولعان جاعدايدا, جيناققا, ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە, العاشقى ورىنداۋشىلار جەتكىزگەن نۇسقادا ەنگىزىلدى. اندەردى جيناقتاۋ بارىسىندا ايتارلىقتاي قيىنشىلىقتار دا كەزدەستى. ماسەلەن, سول مۇراعات, قورلاردان ءبىر ءاننىڭ بىرنەشە اتاۋمەن, يا بولماسا ءار ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا ءتۇرلى نۇسقادا (ۆاريانتتا) تابىلۋى, ءان سوزدەرىنىڭ قاتە ايتىلۋى, نەمەسە باسقا ءاننىڭ ماتىنىمەن اۋىسىپ كەتۋى سياقتى جاعدايلار ءجيى ۇشىراستى. ءبىر نەگىزدەن وربىگەن ۇقساس اندەر مۇقيات تىڭدالىپ, سالىستىرىلا كەلىپ, جيناققا ءاننىڭ نەگىزگى تۇپنۇسقا دەپ تانىلعان ۇلگىسى عانا جىبەرىلدى. قۇرىلىمىندا, اۋەنىندە تۇپنۇسقادان ەداۋىر ايىرماشىلىقتارى بولعان جاعدايدا عانا كەيبىر اندەر سول تۇپنۇسقانىڭ ۆاريانتتارى (نۇسقالارى) ەسەبىندە تاڭدالىپ الىندى (ايتالىق, “سەگىز اياقتىڭ”, “قورلان”, “توپايكوك” سياقتى اندەردىڭ ەكىنشى نۇسقالارى). ءار ءانشىنىڭ ورىنداۋىندا ءار ءتۇرلى اتاۋمەن جۇرگەن ءان اتتارى ءبىر ىزگە ءتۇسىرىلىپ, ءمۇمكىندىگىنشە, ءان ماتىندەرى تولىق, ءارى دۇرىس ايتىلعان ۇلگىلەر ۇسىنىلدى.
سونىمەن بىرگە, اتتارى ۇقساس بولعانىمەن, قۇرىلىمى, اۋەن, ىرعاعى ءبىر-بىرىنەن مۇلدە بولەك اندەر دە كوپ ەكەنى بەلگىلى. ماسەلەن, “ساۋلەم-اي” اتالاتىن اندەر شوعىرى. بۇل ۇلگىلەر اندەر تىزىمىندە ءبىر-بىرىنەن ءتۇر رەتىندە ايرىقشالاپ كورسەتىلدى: “ساۋلەم-اي” (1-ءتۇرى), “ساۋلەم-اي” (2-ءتۇرى), ت.س.س. ال ءبىر نەگىزدەن وربىگەن, ايىرماشىلىقتارىمەن قاتار, ۇقساستىقتارى دا ايقىن تۇرعان كەيبىر اندەر ءبىر-بىرىنەن نۇسقا (ۆاريانت) رەتىندە اجىراتىلدى: “ەكى جيرەن” (1-نۇسقا), “ەكى جيرەن” (2-نۇسقا) ت.ب.
جانە ءبىر ەسكەرتە كەتەتىن نارسە, اۆتورلىعى كۇماندى نەمەسە كىمنىڭ شىعارماسى ەكەندىگى تۋرالى مۋزىكا بىلگىرلەرى انىق ءبىر پىكىرگە توقتاسا قويماعان ءبىراز اندەر بۇرىنعىسىنشا انتولوگيادا حالىق اندەرى قاتارىندا بەرىلدى.
مەملەكەتتىك جانە جەكە مۇراعات, قورلاردان جۇرت قۇلاعىنا ءالى تيە قويماعان نەمەسە ەرتەرەكتە جازىلىپ الىنىپ, كەيىننەن ورىنداۋشىسى بولماعاندىقتان, ۇمىتىلا باستاعان ءبىراز اندەر تابىلدى. بۇل قاتارعا وسى انتولوگيا ارقىلى اتاجۇرتقا ورالعان شەتەل قازاقتارىنىڭ ءان مۇراسىن دا جاتقىزۋعا بولادى.
“قازاقتىڭ ءداستۇرلى 1000 ءانى” اتالاتىن انتولوگيادا ءداستۇرلى ءان ۇلگىلەرى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن كولەمدە, بارىنشا مول قامتىلىپ وتىر. دەگەنمەن, حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى تىرنەكتەپ جيعان ءان قازىناسى وسى مىڭ انمەن شەكتەلە قويماسى حاق. ءالى دە بولسا, جوعالعاندى ىزدەۋ, كەمدى تولىقتاۋ – كەلەشەك كۇندەردىڭ ۇلەسىندە. ال “قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءانى” اتالاتىن, كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتار رۋحاني اسىل مۇرا, قىمبات جادىگەرلىگىمىزدىڭ قازىرگى بارىن تۇگەندەپ, شاشپاي-توكپەي, كەيىنگى ۇرپاققا تابىستاۋ – بۇگىنگى ءبىزدىڭ پارىزىمىز. قولىڭىزداعى ءداستۇرلى ءان انتولوگياسى – سول مىندەت-پارىز ۇددەسىنەن تابىلار ىزگى قادام, تۇبەگەيلى ەڭبەكتىڭ كورىنىسى.
سايدا ەلامانوۆا, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور,
ساۋلە جانپەيىسوۆا, ءانشى, ونەر زەرتتەۋشى, دوتسەنت,
باعلان ءبابىجان, انشى, ونەر زەرتتەۋشى,
مۇرات ابۋعازى, كۇيشى, ونەر زەرتتەۋشى.
