ەسىمى ەلگە ەلەۋلى
ءومىر جولى سان تاراۋ. ول سەنى سان الۋان تەزگە سالىپ, نەشە ءتۇرلى ادامدارمەن تۇيىستىرەدى. سونىڭ قايسىبىرى سەنىڭ بۇكىل بولمىس-بىتىمىڭە وزگەشە اسەر ەتىپ, سانالى ومىردە سىيلاس, قادىرلەس ادامىڭا اينالادى. ونداي ادامدار وي قازىناڭدى تولتىرىپ, سەنىمدى سەرىكتەس دارەجەسىنە دە كوتەرىلىپ جاتادى. ەرتەرەك داۋىردەن باستالعان سونداي ءبىر اياۋلى جانداردى ەلجىرەي ەسكە الامىن. ولار: مىڭباي, اتەن, تولەن, اسقار, يليا, قۇدايبەرگەن, سايىپحان, زەينوللا, كەرىمبەك, سەيداحمەت, تۇراعۇل, جامبىل, كورىك, تۇرسىنحان, ماحامبەتسالى, ءالىمحان, ءشامشى, سابىرحان. مەن كەشىپ ءوتكەن ءومىر جولدارى تۋرالى جۇرەككە جازىلعان كىتاپتىڭ بۇلار جارقىن بەتتەرى. كوڭىل سارايىن نۇرلاندىرعان ولاردىڭ كەسكىن-كەيپى كوكەيدەن كەتەر مە, ءسىرا! سولاردى اڭسايمىن. ساعىنامىن. كەزدەسكەن ساتتەردى, ايتىلعان سوزدەردى, تولعاعان ويلاردى تەبىرەنىپ ەسكە الامىن. قايتالانباس قانداي كەرەمەت كەزەڭدەر ەدى. ءونەر, عىلىم, ءبىلىم, ءومىر جايلى بىرىنەن ءبىرى ءىلىپ اكەتىپ, اسىل ويلار اعىنىن اقتارىپ وتىرار ەدىك. مەنىڭ سانالى ومىرىمدەگى وسى ءبىر ەرەن لەكتىڭ ورنى بولەك. ومىردەن ەرتەلەۋ وتكەندەرىنە وكىنىش بىلدىرە وتىرىپ, كوزى تىرىلەرىنە ءسۇيىنىپ, وسىنداي جاندارمەن قاتارلاس ءومىر كەشىپ, سىرلاس, سىيلاس بولعانىما شۇكىرلىك جاسايمىن.
جالپى, ويلاپ وتىرسام, تاقىلەت-تالايىڭا ازىق بولارلىق, ءنار قۇيا الار ادامداردىڭ توڭىرەگىڭنەن تابىلۋى اللانىڭ بەرگەن تاعى ءبىر سىيى سياقتى قازىنا ەكەن. دوستىق تا سولاي! “دوستى پايعامبار قوسادى” دەگەن حالىق ناقىلىنىڭ نەگىزىندە شىندىق جاتاتىن سياقتى.
ادامي قارىم-قاتىناس الەمىندە ايرىقشا اسەر ەتكەن, ويعا جەتەكتەگەن ونداي جانداردىڭ ءجونى بولەك قوي. وسىنداي ويلار اۋانىندا وتىرىپ, جۇيرىك كوڭىل تاعى ءبىر قىمبات ەسىمدى كوز الدىما كولدەنەڭ تارتا بەرەدى. ول – سەيىت اسقار ۇلى قاسقاباسوۆ. بۇل قازىر بۇكىل قازاق ەلىنە ءمالىم ەسىم. ءتىپتى كەشەگى كەڭەس ءداۋىرىنىڭ ايتۋلى ماماندارىنىڭ ءوزى ونىڭ فولكلور ءىلىمى جايىنداعى زەرتتەۋلەرىن ءوز ىزدەنىستەرىنە تايانىش ەتەدى, بەدەل سانايدى, سىلتەمە جاسايدى. ونىڭ عىلىمداعى بولمىس-ءبىتىمى, ورنى, سالماعى تۋرالى عالىمدار, ارىپتەستەرى, ادەبيەت مايدانىنىڭ ايتۋلى بىلگىرمەندەرى تالاي-تالاي اڭگىمە وربىتكەن. سەيىت اسقار ۇلىنىڭ بۇل جايىنداعى قابىلەت-قارىمىن ولاردان ارتىق ايتارمىن دەپ تالاسقانداي بولمايىن دەگەن ويمەن ونىڭ ادامدىق قاسيەتتەرىنە بايلانىستى جايلاردى ءوز پايىمداۋىم بويىنشا عانا تىلگە تيەك ەتۋگە تىرىستىم...
ءبارى, ءبارى قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالعان كيەلى مەكەن – ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنان باستاۋ الادى. عىلىم سوڭىندا جۇرگەن ادامنىڭ قولى بوس ۋاقىتى بولا بەرمەيدى, بولا قالسا كوزدەيتىنى, جانىنا سەرىك ەتەرى – قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيى, ىزدەيتىنى – سونىڭ ايتۋلى وكىلدەرى. وسىعان ارنالعان كەش, كەزدەسۋلەرگە كەرىمبەكتىڭ قۇلاعى تۇرىك. ول ادەبيەتشى م.اۋەزوۆ مۋزەيىندە ىستەيتىن. ەكەۋمىزدىڭ ارامىزداعى جولداستىق قاتىناس دوستىققا اينالا باستاعان كەز بولاتىن. ونىڭ دا جانى كۇيگە, دومبىراعا قۇمار. مەنىڭ ءبىرجاننىڭ “تەمىرتاس” ءانىمەن الديلەنىپ, تاتتىمبەت پەن تولەگەننىڭ قوسباسارلارىنا ەلتىپ جۇرگەن كەزىم. يليا, كەرىمبەك, اسقار, زەينوللا, تالعات ءبارىمىزدىڭ باسىمىز قوسىلا قالسا (ونىڭ قيسىنى تابىلا كەتەتىن) قوڭىر دومبىراعا ەرىك بەرىپ, الۋان-الۋان اندەر مەن كۇيدىڭ اۋىلىن شارلايتىنبىز. اسىرەسە اسقار قازاق مۋزىكاسىنا كادىمگىدەي ىنتىق, ۇعىنۋى جۇيرىك ەدى. كەرىمبەكتىڭ دە دومبىراعا جانى قۇمار, پىكىرى زەرەك.
قازىر ويلاپ قاراسام, عىلىم, ونەر-ءبىلىم, ءان-كۇي تۋرالى تولعايتىن وزىندىك ورتامىزدى سول كەزدەن-اق قالىپتاستىرعانداي ءتۇرىمىز بار ەكەن. تولەگەن مومبەكوۆتىڭ كۇيشىلىك ونەرى جونىندە گۋ-گۋ اڭگىمە تاراپ جاتقان كەز. راحمانقۇل بەردىباەۆ, كەرىمبەك سىزدىقوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆتەردىڭ كەۋ-كەۋلەۋىمەن تولەگەن كۇيلەرى قازاق راديوسىنا جازىلىپ, جاريا بولا باستاعان. سەيىت پەن ەكەۋمىزدى تابىستىرعان وسى تولەگەن كۇيلەرى مەن كەرىمبەكتىڭ كورەگەندىلىگى بولدى عوي دەيمىن. ءبىر جولى تولەگەننىڭ كەشىنەن بىرگە شىققان, اياعىن ءسال عانا سىلتىپ باساتىن اقسارى جىگىتتى كەرىمبەك سەيىت دەپ تانىستىردى. ۇشەۋمىز بۇگىنگى كەشتىڭ اسەرىمەن ءبىزدىڭ ۇيدەن ءبىر-اق شىقتىق. اجارى قانداي اشىق بولسا, وي-پىكىرى دە انىق, وتە ءبىلىمدى جىگىت ەكەن. مۇنىڭ ۇستىنە دومبىرانى تارتىپ, ءتاپ-ءتاۋىر ءان سالادى. ءاسىرەسە حالىق اندەرىن, حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ دۇنيەلەرىن كوپ بىلەدى. سوعان اۋەس. تاريحتى, شەجىرەنى, اسىرەسە, قازاقتىڭ ادەت-عۇرپى, سالت-ءداستۇرىن جەتىك بىلەتىن بىلىمىنە ءتانتى بولدىم. ءار ءنارسەدەن حابارى بار, كەيدە ءتىپتى قىزبالانىپ سويلەيتىن قاسيەتى بايقالادى. ونىسى وزىنە جاراسادى.
بۇل تانىستىق تەرەڭدەي ءتۇستى. ءبىر-ءبىرىمىزدى شاقىرىسىپ, وتباسى مۇشەلەرىمىز ارالاسا باستادى. مەنىڭ انام – جۇماگۇل نارىمبەتقىزى اقىنجاندى ادام ەدى. سەيىتتىڭ شەشەسى اۋجان اپامىزبەن بىردەن شۇيىركەلەسىپ كەتتى. اۋجەكەڭ كادىمگىدەي ولەڭ جازادى ەكەن. قۇداي قوسقان قوساعى اسەكەڭ (اسقار) قان مايداننان قايتپاي قالعان. ءبىر ۇل, ءبىر قىزىن قۇشاقتاپ, جاستاي جەسىر قالعان قۋاتتى, قايراتتى انا. سول قايراتىنىڭ ارقاسىندا ۇلىن جەتكىزىپ, ۇيلەندىردى, قىزىن بوي جەتكىزىپ ەرلەندىردى. سەيىتتىڭ جارى تامارا ادۋىن انانىڭ سۇيىكتى كەلىنىنە اينالدى. سەيىتپەن ەكەۋى بىرگە وقىعان. ءبىرىن-ءبىرى ابدەن بىلىسكەن, سەنىسكەن كەرەمەت وتباسىنا اينالعان جاندار ەكەن. كەيىن تامارا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى “تەرمينولوگيا مەن اۋدارما تەورياسى” ءبولىمىندە عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ەڭبەك ەتتى. ونىڭ قازاق قىزدارىنا ءتان ىزەتى مەن يناباتىن قىزمەتتەس بولعان سول جىلدارى انىق اڭعاردىق. ءبىزدىڭ ءۇمىت ەكەۋى كەيىن اپالى-سىڭلىلەردەي جاراسىم تاۋىپ, كەرەمەت ءبىر سىيلاستىق قالىپتاستىردى. ءتىپتى ءۇمىت “توما كەلسە, مەنىڭ جانىم تىنادى” دەپ وتىراتىن بولدى. سودان ادامداردىڭ ءتىل تابىسىپ ءومىر ءسۇرۋى, اسىرەسە ايەلدەردىڭ دوستاسۋى وزگەشە ءبىر عانيبەت ەكەن-اۋ دەگەن ويعا قالاسىڭ. تامارا مەن ءۇمىتتىڭ سىيلاستىعى وسىنداي دارەجەگە جەتكەن قيماستىق ەدى. سەيىت پەن ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدى ودان سايىن بەركىتە ءتۇستى. اسىپ بارا جاتقان بايلىعىمىز بولماسا دا داستارقانىمىز ۇنەمى جايۋلى تۇراتىن. ءاربىر وتىرىسىمىزدىڭ وزىندىك ءمانى بولاتىن. ايتۋلى اعالارىمىزدى قوڭىر داستارقانىمىزدان ءدام تاتتىرۋعا ءۇمىت تە, تامارا دا قۇمبىل. شاماسى, ەر جىگىتتىڭ ىرىسى ايەلدىڭ ادالدىعى مەن ىقىلاسىنا بايلانىستى بولسا كەرەك. سولاردىڭ شىن نيەتى ءبىزدى جاقسىلىققا قاراي جەتەلەپ تۇراتىن. تامارا سول نيەتىنەن قازىر دە تانباي كەلەدى.
سەيىت ۇيىرسەك جىگىتتىڭ ءبىرى بولىپ شىقتى. ادام بويىنان ۇنەمى جاقسىلىق ىزدەيتىن قاسيەتى, ىسكەرلىگى, ىزدەنىمپازدىعى, ەرەن بىلىگى ونى بەلگىلى تۇلعالارمەن جاناستىردى. زادى, ادام تاعدىرى اۋەلى جاراتۋشىدان, سودان سوڭ تاربيە-تاعىلىم الار ورتاسىنا وراي قالىپتاساتىنى حاق. سەيىت ءومىرىن, ءوز پايىمداۋىمشا, زەردەلەپ وتىرسام, وسىنداي جانداردىڭ ءىزى ايقىن اڭعارىلعانداي بولادى.
ۇستازى مىقتىنىڭ – ۇستانىمى مىقتى دەگەن قاناتتى ءسوزدىڭ جانى بار. قازاق ادەبيەتى مەن ورىس ادەبيەتىنىڭ اسقان بىلگىرى ن.س. سميرنوۆا ونىڭ ۇستازى. ول سەيىتتىڭ بويىنان بولاشاق زەرتتەۋشىگە ءتان ەرەك قاسيەتتى ەرتە تانىعان. ونى عىلىم ورداسىنا قاراي جەتەلەپ, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان ءبىر-اق شىعاردى. ونىڭ سودان بەرگى ءومىرى نەگىزىنەن وسى عىلىم ورداسىمەن, ياعني ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىمەن تىكەلەي بايلانىستى ءوتىپ كەلەدى.
ءتىل مەن ادەبيەتتىڭ ەگىز ەكەنىنە ۇنەمى كوز جەتكىزىپ كەلەمىن. سەيىت ادەبيەتشى, مەن ءتىلشى. ونىڭ فولكلورتانۋشى رەتىندەگى بولمىسىنا ءتىلدىڭ اسەرى مول بولعانىن بايقايمىن. ال مەن ءتىلشى بولا وتىرىپ, ادەبيەتكە جانىم قۇمار اداممىن. بالكىم, وسىدان دا بولار, ەكەۋمىزدىڭ ومىردە شۇيىركەلەسە كەتەتىنىمىز. ايتەۋىر, سەيىتتىڭ فيلولوگيا دەيتىن عاجايىپ ءىلىمنىڭ كەرەمەت بىلگىر مامانى ەكەنىنە ۇنەمى سۇيسىنە كوزىم جەتكەندەي بولادى. ءتىل دەسەڭ تىلگە, ونەر دەسەڭ ونەرگە سالساڭ, جوسىلا جونەلەتىن جۇيرىكتىگىنە تاڭ قالماۋ مۇمكىن ەمەس. سوعان قاراماستان “مەن بىلەم” دەيتىن مەنمەندىك مىنەزدەن مۇلدە اۋلاق. بۇل ونىڭ بويىنان تابيعي تۇردە كورىنىس بەرەتىن, وزىنەن ءوزى تۋىنداپ جاتاتىن ىزگىلىك ىزدەرى. وسىنداي تەك عۇلاماعا جاراسقان قاراپايىم مىنەزى ناعىز عالىمنىڭ كەيپىن سومدايدى...
جول ادامدى سىنايدى, اشادى, تانىتادى. سەيىتپەن تانىسقان ەكى وتباسىنىڭ ساپارلاس ساتتەرى كوبەيدى. كىتاپ قورلارىن اقتارمالاپ, كىتاپحانادا كوبىرەك وتىراتىن كەزدەر ەسكە تۇسەدى. قايسىبىر دەمالىس ساتتەرىندە, ءتىپتى سەنبى, جەكسەنبىدە كوڭىل الاڭداپ سەرگۋدى تىلەيدى.
وسىندايدا مەركە اۋدانى اسپارا دەگەن جەردە تۇراتىن تامارانىڭ اكە-شەشەسى ەسكە تۇسەدى. مەنىڭ اق “جيگۋليىم” بار. تورتەۋمىز سوعان وتىرامىز دا وسىلاي قاراي تارتىپ كەتەمىز. ءساۋىر, مامىر ايلارىندا جەر-انانىڭ بۋسانىپ, وزگەشە تۇرلەنە باستايتىن شاعى. اسىرەسە تاۋدى بوكتەرلەپ, بىشكەككە قاراي تارتىلىپ جاتاتىن جولدىڭ ەكى جاعىنداعى الۋان گۇلگە ورانعان بەل, بەلەستەر, بۋسانىپ جاتقان بوكتەر, بەتكەيلەر سەزىمىڭدى قوزعاپ, ادامدى نەشە قيلى ويعا جەتەلەيدى. ءۇمىت پەن تامارا مىنا تابيعات اياسىندا ءتىپتى اجارلانىپ, وزگەشە ءبىر كوڭىل-كۇي جەتەگىنە ەرىپ الادى. مۇندايدا سەيىت شابىتتىڭ اساۋ تايىنا مىنگەندەي ۇمىت بولا باستاعان نەبىر حالىق اندەرىن شىرقاي باستايدى. كەلىنشەكتەر ءۇنى مۇنى تۇرلەندىرە تۇسەدى. اتتەڭ, قازاقتىڭ حالىق اندەرىندەگى وزگەشە قاسيەتتى تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايسىڭ. تەك ونى ايتۋ كەرەك. وندا دا سەيىتشە ءتۇسىنىپ ايتۋ كەرەك. ەلتي تىڭداپ وتىرىپ سەيىتتىڭ وزىنە عانا ءتان قوڭىر ۇنىنە قۇلاق تۇرەمىن. اسىرەسە ساي-سۇيەگىڭە دەيىن ەنىپ كەتەتىن پالساپالىق ماتىندەردى جادىنا ساقتاي بىلگەنىنە ءتانتى بولىپ وتىرامىن. مەن رۋلدەمىن. كولىك ءان اۋەنىمەن سىزىپ وتىرادى.
قازاق ءسوزىنىڭ ۇلىلىعىن وسى اندەرى, كۇيلەرى ارقىلى سان رەت دالەلدەپ وتكەن حالىق قوي. الگى اۋەندەر مىنا ەكى جاقتان كىلەم تۇرىندەي بوپ سىرعىپ كەلە جاتقان عاجاپ تابيعاتپەن استاسىپ, قۇبىلا, قۇلپىرا تۇسەدى. وسىنداي سەزىم الديىنە بولەنە وتىرىپ سەيىتتىڭ جادىنا تاڭ قالامىن. جاستايىمنان حالىق اندەرىن مەن دە قۇلاققا قۇيىپ, جاتتاپ ءوسىپ كەلە جاتقان جانمىن دەپ ويلايتىنمىن. ال مىنا سەيىت مەنەن جاستاۋ بولعانىمەن وسىنشاما قازىنانى ول بويىنا قالاي جيناپ العان دەگەن ادەمى قىزعانىش سەزىمى كوڭىل-كۇيدى بيلەيدى. ونىڭ تەرەڭىنە بويلاپ, سىرىن تاپقانداي دا ءتۇرىم بار. ول قارشادايىنان الەمدىك ادەبيەت ايدىنى فولكلور تۇنىعىنا باس قويعان جان. سول فولكلور الەمىنىڭ ەڭ ءبىر باي سالاسى قازاق اۋىز ادەبيەتى ەكەنىندە داۋ جوق.
سەيىت وسى شەكسىز بايلىقتىڭ تەڭىزىندە ەركىن قۇلاش سەرمەي الاتىن قابىلەتكە يە بولعان جان. مەن مۇنى ءاردايىم بايقاۋ ۇستىندەمىن. ۇزىناعاشتىڭ ارجاعىنداعى وقتاي ءتۇزۋ جول كەۋدەلەپ بارىپ وڭعا ويىسىڭقىرايدى دا قورداي اسۋىنىڭ القىمىنداعى ماي بەكەتىنە تۇمسىق تىرەيدى. ءاندى دە, كولىكتى دە باياۋلاتىپ بەكەتتەن جايلاپ وتەمىز.
قورداي – قازاقتىڭ سوڭعى سال, سەرىسى اتانعان ايگىلى كەنەننىڭ ولكەسى.
“ەي, بۇلبۇل, سەن دە بۇلبۇل, مەن دە بۇلبۇل,
قاڭعىرتقان ەكەۋمىزدى پاتشا قۇرعىر.
ەل-جۇرتتان مەن الىستان جۇرگەنىمدە
ۇشىپ كەتپە, قاسىمدا سايرا دا تۇر.
الاتاۋ, ساعىندىم عوي سامال جەلىن,
قوردايدىڭ كوكسەدىم عوي جامال لەبىن” – دەپ اڭساي شىرقالاتىن قورداي ولكەسى عوي بۇل. اسۋدان وتكەن سايىن كەنەننىڭ وسى ولەڭى كوكەيدە تۇرادى. سەيىت كەنەننىڭ دە كوپ اندەرىن بىلەدى, ولەڭدەرىن جاتقا ايتادى. قوردايدىڭ توبەسىنە شىعىپ الىپ جان-جاققا كوز سالعاننىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. وتىرعان توبەسىنىڭ بيىك بولعانىن قالايتىن حالىقتىڭ ۇلاندارى ەمەسپىز بە. ات تىزگىنىن تارتىپ ازداپ ايالدايىق دەيدى سەيىت مىنا جەردىڭ ەڭسەلى تۇسىن تاڭداپ. ءۇمىت, تامارا داستارقان جايىپ, تەرموستان شاي قۇيادى. قوردايدىڭ سامالىن ەركىن جۇتا وتىرىپ شاي ىشەمىز. سەيىت كەنەن تۋىندىلارىن ەسكە الا وتىرىپ, قازاقتىڭ سال, سەرىلەرى تۋرالى تەبىرەنە سويلەپ كەتەدى. اقان, ءبىرجان, ەستاي ءاندەرىنەن دە اڭگىمە قوزعايدى. ال بۇل دەگەنىڭىز ەكەۋمىزدى دە ەلىكتىرىپ, ونەر ولكەسىن شارلاتاتىن قۇبىلىس قوي. ايتەۋىر, اسپاراعا جەتكەنشە اندەردىڭ نەشە اتاسى ايتىلادى. ءۇمىت پەن تامارا دا قالىسپايدى. اندەتكەن كوڭىل وزىنەن ءوزى ءابىلاحات, نۇرعيسا, ءشامشى اندەرىنە ويىسادى. بۇل اندەر تابيعات توسىندە سىرعىتىپ اندەتىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ەسەر كوڭىلىمىزدى ودان سايىن جەلىكتىرىپ, جەلپىنتە تۇسەدى...
اسپارا بۇرىلىسى جەلىككەن كوڭىلدى باياۋلاتا باستايدى. اۋىلدىڭ ورتالىق كوشەلەرىنىڭ بىرىندە قابدي اقساقال تۇرادى. بۇل كىسى كەزىندە وسى ءوڭىردىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسقان, كولحوز باسقارعان سوعىس ارداگەرى, تامارانىڭ اكەسى. شاعىن ەكى-ءۇش بولمەلى ءۇيى بار. ال ەسىكتىڭ الدى, اينالاسى نەشە الۋان كوكونىس, كوكورىسپەن جايناپ تۇر. اۋلانىڭ تۇكپىر جاعىندا ازداعان قوزى, لاق پەن بۇزاۋدىڭ باسى قىلتيادى. بۇل ايران, ءسۇتى بار ءۇيدىڭ بەلگىسى. باقشادا قىزاناق دومالاپ, قيار كوز تارتادى. كورگەنىمىزدىڭ ءبارى ەڭبەك جىرىن ايتىپ تۇرعانداي. قابەكەڭ بايبىشەسى ماكەڭ (ماريا) اپاي ەكەۋى جانى قالماي جۇگىرىپ ءجۇر. مەيلىنشە قۋانىشتى. سەيىت پەن تامارانىڭ جولداستارىن ەرتىپ كەلگەنىنە توبەلەرى كوككە جەتكەندەي اپتىعادى. قايران قوناقشىل قازاعىمنىڭ قاسيەتى-اي! قابدي اعا ساسقالاقتاپ مالىن جايعاپ, ماكەڭ داستارقانىن جايناتىپ سالىپ, قايماق, قاتىق, كىلەگەيلەرى مەن باۋىرساق, نانىن توگىپ جاتىر. شاي, سۋان ءىشىپ ەنتىك باسقانداي بولعان سوڭ, سەيىت تامارا اكە-شەشەسىنىڭ كوڭىلىن كوتەرمەلەپ كەتكىسى كەلدى مە, توردە تۇرعان دومبىرانى الىپ, كۇيىن كەلتىرە باستادى. ءبارىمىز قوسىلىپ شىرقاعان ءاننىڭ اسەرى مۇلدە بولەك. ءۇي يەلەرى ەرەكشە شاتتانىپ, جەلپىنىپ وتىردى دا, ءبىر مەزەت قابەكەڭ بايبىشەسى مەن تاماراعا قاراپ “دالاعا, ەسىك الدىنا جاي سالىڭدار. ءاندى سىرتتا ايتىڭدار, كورشىلەر, اۋىل ەستىسىن” دەپ ورنىنان تۇرا بەردى. كوڭىل قالدىرمادىق. سارى ساماۋرىننىڭ ىسىلداعان داۋىسىنا ەلتي وتىرىپ, سەيىت شەرتكەن اندەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ايتىپ, ابدەن سەرگىپ الدىق. قابەكەڭ مەن ماكەڭنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. كوڭىلدەرى تاسىپ, مەرەيلەرى ءوسىپ قالدى. قادىرلى قارتتاردىڭ كوڭىلىن تاپقانىمىزعا ءبىز دە ءمازبىز. سىيلاس, قادىرلەس كورشى-قولاڭدارى كەلە باستادى. تامارانىڭ اعا-ىنىلەرى كەلىپ قاۋىشىپ جاتىر. اعايىننىڭ بارى جاقسى-اۋ, شىركىن! شۇرقىراسىپ تابىسىپ, ءشۇيىركەلەسە كەتەدى. سەيىت تە, تامارا دا بۇل ورتاعا قادىرلى, سىيلى ەكەنىن كورىپ ءبىز دە ءماز بولدىق. ۇلكەن كىسىلەردىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, ءوزىمىز دە سەرگىپ, ماۋىق باسىپ العان سوڭ, قيماستىقپەن قوشتاسىپ جولعا شىعامىز. تامارانىڭ اناسى مەن اكەسى ەلپەلەكتەپ, بارىن تىقپالاپ, قيماس سەزىممەن قول بۇلعاپ قالا بەرەدى. الدەنەشە قايتالانعان بۇل ساپارلار كوڭىلدەن ۇمىت بولار ما, ءسىرا!
ەندىگى ءجۇرىسىمىز وڭتۇستىك ساپارلارىنا ۇلاساتىن. بۇل سەرۋەننىڭ تۇسىندا تالاي توقتاپ, سەرگىپ وتەتىن جەر وسى اسپارا. بىزدەردى ودان سايىن قاۋىشتىراتىن, ىشتەي تابىستىرا تۇسەتىن مۇنداي قانشاما جۇرىستەردىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل جولدار ءبىزدىڭ ادامدىق بولمىسىمىزدى ماپەلەگەن, شىڭداي تۇسكەن جولدار عوي.
تازا اۋا جۇتىپ, سەرگىگىمىز كەلگەن تۇستا تارتىپ كەتىپ, ات تىزگىنىن تەجەيتىن جايلى بەكەتىمىزدىڭ ءبىرى وسى قابەكەڭ اۋلى بولاتىن. سەيىت پەن تامارا بۇل كىسىلەردى بارىنشا ماپەلەپ كۇتتى. تۇز-ءدامى تاۋسىلعان ساتىندە اق جاۋىپ, ارۋلاپ كومدى. ۇرپاقتان كۇتەتىن ءراسىم, قىزمەتتىڭ ءبارىن جاسادى. وسىلارىنىڭ ءوزى كەيىنگىلەرگە ۇلگى. ادامدى وسىنداي اۋىرتپالىقتار ەسەيتە, شىڭداي تۇسەدى ەكەن. سەيىت تە, تامارا دا كوز الدىمىزدا بىلىكتى, بەلدى ازامات بوپ قالىپتاسا ءتۇستى.
ادام ەڭبەكپەن دوستاسىپ, العا ۇمتىلا كەلە تالاي ورەلى بيىكتەرگە كوتەرىلۋى بەك مۇمكىن. اكىم, مينيستر, اكادەميك, ت.ت. دارەجەلەرگە جەتكەن جانداردىڭ نەگە ەكەنىن قايدام, قايسىبىرى كوبىنە ادامدىق تۇعىردان تايقىپ, تاسىراڭداپ شىعا كەلەتىن جامان ادەتى بار. مۇنى كورگەن جاس ۇرپاق كىسى بولۋدىڭ جولى وسى ەكەن عوي دەپ اداسۋى عاجاپ ەمەس. وسىنداي ويلارعا بويلاي وتىرىپ, سەيىت تۋرالى تولعانامىن.
ول كىتاپحانادا كوز مايىن تاۋىسىپ, تالاي اسىل قازىنالاردى اقتاردى. ن.سميرنوۆا, م.عابدۋللين, ءى.كەڭەسباەۆ, م.بازارباەۆ, س.قيراباەۆ, ز.احمەتوۆ, ءو.ءجانىبەكوۆ سىندى تۇلعالار قاسىنان تابىلىپ, سولاردىڭ ادامدىق بولمىس, بىتىمىنەن وزىنە كەرەك ازىق الا ءبىلدى. كىتاپتان عانا ەمەس, كوز الدىندا قاتار جۇرگەن تۇلعالاردان ۇلگى, ونەگە الا ءبىلۋ دە تاعدىردىڭ بەرگەن ەرەك سىيى ما دەپ ويلايمىن.
سەيىتتىڭ وقىعانى كوپ, وقىعانىن كوكەيگە توقي ءبىلۋى ءتىپتى ەرەك. ءتىپتى كىتاپ قانا ەمەس, ءتىرى ادام بويىنان كورىپ, ءبىلىپ, وقىپ العانداي كورىنەتىن قابىلەتى بار. سول وقىپ, كوڭىلگە تۇيگەنىن تۇمشالاپ, ءوزىمەن ءوزى تۇيىقتالىپ, جۇمباق ءومىر ءسۇرەتىن جاندار دا بار. مەن بىلگەندى ءوزگەلەر دە ءبىلسىن, اسىرەسە كەلەر ۇرپاق ءبىلسىن دەيتىن دە تابيعاتى كەڭ پەيىل جاندار جەتەرلىك ومىردە. سەيىت, مەنىڭ بايقاۋىمشا, وسى كەيىنگى لەككە جاتاتىن تۇلعا.
جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان قانشاما ءىرى تۇلعالاردىڭ قاسىندا كىمدەر جۇرمەدى. كورگەندەرى مەن كوڭىلگە تۇيگەندەرى شامالى جانداردىڭ بويىنان قانداي ۇلگى تاباسىڭ؟ سەيىت كاسىبى, ءىسى, تىرلىگى, مىنەز-قۇلقى الۋان-الۋان ادامداردىڭ قاسىندا قىزمەتتەس بولدى. قىزمەتتەس بولا ءجۇرىپ سولاردى تانۋعا تىرىستى. ءبىر ىسمەت كەڭەسباەۆتىڭ ءوزىن الىپ قاراڭىز. الاساپىران ۋاقىتتا قازاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ىسمەت كەڭەسباي ۇلىنىڭ ءومىرى سان قيلى جولداردان تۇرادى. ءومىرى ىزدەنۋمەن, كۇرەسپەن, ايقاسپەن وتكەن ۇلى تۇلعانىڭ كوكىرەك كوزى اشىق ادامعا بەرەرى مول بولاتىن. سەيىت وسى الپاۋىت ادامنىڭ الىپ تۇلعاسى مەن ءىرى ءىس-ارەكەتتەرىنەن وزىنە كەرەگىن الا ءبىلدى. اسىرەسە عىلىمداعى ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەت جاعىنان سەيىتتىڭ ءى.كەڭەسباەۆ پەن م.بازارباەۆتان كوبىرەك تاعىلىم العانى بايقالادى.
ال عىلىم مەن مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرى رەتىندە سەيىتتى شىڭداعان مەكەمەنىڭ ءبىرى – قازاقستان ورتالىق پارتيا كوميتەتى. سەيىتتىڭ بولمىس-بىتىمىنە, بىلىگىنە قىزىقتى ما, بىردە ونى ءو.ءجانىبەك قىزمەتكە شاقىردى. قازاقتىڭ وسى ءبىر كەسەك ازاماتىمەن بىرگە قىزمەتتەس بولعان ساتتەرىن سەيىت ءالى كۇنگە ەلجىرەي اڭگىمەلەيدى. ايتسا ايتقانداي, بۇل تۇس قازاقتىڭ رۋحاني الەمىنىڭ ۇلى تۇلعالارىن قايتا ءتىرىلتۋ كەزەڭى بولاتىن. حالىق جاۋى رەتىندە تالاي ارىستارىمىزدى قىرىپ سالعان قاسيەتسىز قاۋلىلاردىڭ كۇشىن جويۋ ارەكەتىنىڭ باسى-قاسىندا بولۋى سەيىتتى قايراتكەرلىك دارەجەگە كوتەردى. ول ارۋاقتارعا قىزمەت جاساپ, سولاردىڭ باتاسىن العانداي بولدى. زامانىندا ادىلەتسىزدىكتىڭ اۋىر ازابىن ارقالاپ دۇنيەدەن وتكەن ۇلىلاردىڭ ارۋاعىن تىرىلتۋگە قىزمەت ەتۋ ارقىلى ول ءوزىنىڭ نەگىزىندە بار تەكتىلىكتى شىڭدادى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن كوتەرىسكەن ەڭسەلى ازاماتتاردىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل ونىڭ ازاماتتىق بولمىسىن تانىتاتىن قابىلەتىن كورسەتسە, ادامدار اراسىن بىرىكتىرە تۇسەتىن كەلەسى ءبىر ەرەك تابيعاتى ونىڭ دوستىققا دەگەن ادال نيەتى دەر ەدىم. سەيىت بويىنداعى قاستەرلەنەتىن ۇلى قاسيەتتىڭ ءبىرى وسى دوستىق قۇدىرەتى.
قۇرمەتتى وقىرمان, بۇل ءسوزىم – دوس تۋرالى سىردىڭ ءبىر لەبى عانا. ادام ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تانىپ, ءبىلىپ جۇرسە عانا ءومىر ءماندى ءارى ءساندى بولماق. سول ءماندى دە ءساندى ءومىرىمىزدىڭ بىزگە اللا بۇيىرتقان ءبىر ءساتى وسىنداي ەدى. قاتار ءجۇرىپ, ماعىنالى ءومىر كەشىپ كەلە جاتقان اسىل دوستىڭ اماندىعىن تىلەۋدەن ىزگى نە بار مىنا جارىق دۇنيەدە؟! ول اينالاسىنا اقىل-ويمەن نۇر شاشىپ جۇرگەن جاننىڭ ءبىرى عوي.
ومىرزاق ايتباي ۇلى.
