ۇڭگىر

اڭگىمە الەمى جايباسارلىقتى جانى سۇيمەيدى, جالقاۋلىقتى ەكىباستان... بۇعان كەلگەندە بۇل وڭىردە راقىمبەكتىڭ الدىنا تۇسەتىن ادام سيرەك, ءتىپتى بولماۋى دا مۇمكىن. ويعا العان شارۋاسىن جىلدام ءارى ساپالى اياقتايدى. وسى اۋىلدا بىرگە وقىعان ءبىردى-ەكىلى قۇرداسى بار, بىراق سىرلاسى ەمەس. ارا-تۇرا سولارعا عانا ۇيالعاننان يەك قاعاتىنى بولماسا, ال بىلايعى جۇرتقا ءۇيىپ-توگىپ ۋادە دە, سالەم دە بەرمەيدى. الدەكىمنىڭ الدىنا بارىپ, جارامساقتانا قارىز سۇراۋ – راقىمبەك ءۇشىن ءولىم. قارىز الماعان ادام جۇرتقا دا قارىز ۇلەستىرمەيدى. ەكى-ءۇش جىلدىقتىڭ ارعى-بەرگى جاعىندا ءوزى دۇنيەگە كەلگەن باياعى قاقىرا تامدى اپىل-عۇپىل بۇزدى دا, ورنىنا اڭكيتىپ ءۇش قاباتتى كوتتەدج تۇرعىزدى. كوتتەدج بولعاندا قانداي! الگى بار بولعىر قۇرداستارى ماقتاۋىن بىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ, اقىر اياعىندا راقىمبەكتىڭ قولتىعىنا قانات بايلاپ, كوككە ۇشىرىپ كەپ جىبەرگەن جوق پا! “كوتتەدجىڭ كۇنشىلىك جەردەن كوزگە تۇسەدى-ەي!” دەگەندەرى بەرگى جاعى ەكەن, شاتىرىن ورنەكتەلگەن شىنىمەن قاپتاعاندا ەندى قانداي تەڭەۋ تابامىز دەپ قينالدى-اي. وزدەرى بار-اۋ, ولە الماي جۇرسە دە سوزگە شەشەن, مايدان قىل سۋىرعانداي جىمىن بىلدىرمەيدى جانە كوزدەگەن نىساناعا ءدوپ تيگىزەدى. راقىمبەك ولاردان ءوزى تۋرالى وسى زامانعا لايىقتال­عان ءدال سوندايلىق وزىق پىكىرلەر كۇتپە­گەن-ءدى. “سەندەر تىم تەرەڭدەپ بارا جاتقان جوقپىسىڭدار, وسى؟!” دەپ بەتتەرىن قايتارعىسى كەلىپ تۇردى-تۇردى دا ىشتەي ىركىلىپ قالدى. ءجا, ايتسىن, ايتا بەرسىن, ءبى­رەۋ­دىڭ اۋزىن اياي ما. بىردە ء“بىزدىڭ را­قاڭ اناۋ جاپوندارشا ءۇيدى كۇن ساۋلەسىمەن جىلىتۋعا قام جاساپ جا-ت-ىر” دەپ ۇتىرلى ءسوزدىڭ ۇشتىعىن شىعارعان! “وي-باي-اۋ, وعان تاڭقالاتىن نەسى بار, راقىم­بەك شىنتتاپ كىرىسپەسىن, شىنتتاپ كىرىسسە, ءۇيدىڭ توبەسىنە جەل ديىرمەن ورناتا سالا­دى. سوسىن ەلەكتر ەنەرگياسى ءۇشىن كوك تيىن تولەمەيدى” دەپ ودان ءارى ۇستەمەلەيدى. ارينە, ءۇيدى كۇن ەنەرگياسىمەن جىلىتقانعا نە جەتسىن. جاپوندارعا ۇقسار, ۇقساماس... ءبىر قاراعاندا سول ءتۇبىڭ تۇسكىرى العاشىندا ۇزدىك-سوزدىق ەستىلگەنىمەن, راقىمبەك ءۇشىن جامان بولمادى. جامان بولماعانى – مۇنىڭ ەرتە قامدانار ەتىتىرىلىگىن ىشتەي كورە المايتىنداردىڭ اش بۇيىرلەرىنە الگىلەر شانشۋداي قادالسىن-اي! ءتىپتى سوعان بارىمەن بەرىلىپ يلانعاندارى دا جوق ەمەس-ءتى. كوردىڭىز بە, مىلتىقسىز مايداننىڭ كىمنىڭ پايداسىنا شەشىلگەندىگىن؟! كوزگە كورىنبەيتىن “سوعىستى” باستاپ جىبەرەدى دە, مىنە, ءبىز بىلەتىن راقاڭ ءوستىپ تۇك بولماعانداي تىمپيىپ جۇرە بەرەدى. ءجاي جۇرمەيدى, توڭىرەگىنە بايىپپەن, ءام بارىنشا سابىرلىلىقپەن, مادەنيەتتى تۇردە كوز جۇگىرتەدى. انا جولى كومىر بازدىڭ باستىعى جۇماعاليمەن ازداپ ءىلىنىسىپ, سوزگە كەلىپ قالعانى بار. جۇماعاليدىڭ بۇلدايتىنى ارينە, قاراعاندىنىڭ قىزۋى مول تاس كومىرى. “سونىڭ ءوزىن ماشينەگە الالاپ تيەتەدى, وڭباعان!” وڭباعان دەپ بىرەۋدى سىرتتاي سويىپ سالۋ ىڭعايسىز, ارينە. جوق, كىسىنىڭ جۇيكەسىن ءسويتىپ جۇ­قارتادى عوي قاراپ جۇرمەي. وۋ, راقىمبەك كورىنگەن كوك اتتىنىڭ ءبىرى بولسا ءسوز بار ما؟! وسى اۋدانداعى ءاتىبىرلى مەكەمەنىڭ باستىعى. اعاش كەسۋ تسەحى دا كەز كەلگەننىڭ قولىنا سۋ قۇيايىن دەپ جاتقان جوق. ول كومىردى مىنا تۇرعان قاراعاندىدان الدىرتسا, بۇل بورەنەلەردى ارناۋلى ۆاگون جالداپ سوناۋ سىبىردەن, فينليانديادان تاسىمالدايدى. كىمنىڭ قولىنىڭ ۇزىنىراق ەكەندىگىن وسىنىڭ وزىنەن-اق اڭعارا بەرىڭىز. ەندەشە, راقىمبەكتىڭ ءالى دە مول مۇمكىندىگى بار ەكەندىگىن ەسكەرىپ, ول نەمە ماشينەنىڭ قورابىن تولتىرىپ نەگە تاس كومىردىڭ تازاسىن تيەتىپ جىبەرمەيدى, ا؟! قۇم ارالاسقانى وتقا جانا ما ءۇيدىڭ ءىشىن كوك ءتۇتىن قىلىپ. ول سول سوراقىلىقتى سەزبەي جۇرسە ءبىر ءسارى عوي. ادەيى ىستەيدى. جانە ايتار جاۋابىن دا كۇن ىلگەرى جۇپتاپ جۇرەدى. “مەن ءۇشىن جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي, دەموكراتيالىق ءۇردىس بىزگە دە جات ەمەس!” پاح, دەموكراتيانى كومىر بازدىڭ توڭىرەگىنەن ىزدەسەڭ جەتىسەرسىڭ! وۋ, راقاڭ, راقاڭ باسىمەن سوندايلار­مەن تەكەتىرەسىپ جاتسا... ەستىگەن قۇلاقتان ۇيات-تى. نەگە مايدالانادى؟ ءارى اۋىل اراسىنان نارىق زامانىنا بەيىمدەلگەن №1 ادام رەتىندە دە قولايسىز. سوسىن الگىدەي ءادىستى قولدانادى. جۇماعاليمەن يتشە ىرىلداسىپ قايتەدى جانە جۇماعالي سەكىلدىلەردىڭ جالعىز بولماۋى دا زاڭدى. ال قۇدايشىلىعىنا باققاندا كۇن ەنەر­گياسىن پايدالاناتىن اپپاراتتىڭ مۇنىڭ قولىندا ازىرگە جۇقاناسى دا جوق. بىراق ورايى كەلگەن ءسوز ايتىلدى دا كەتتى. مەزگىل­سىز اتىلعان وق الدەكىمدەردىڭ ءالسىز جەرلەرىنە كىرش ەتە قالدى. مىقتى بولساڭ سۋىرىپ كور! ال كۇن ەنەرگياسىن پايدا­لاناتىنداي ءادىس-ءتاسىل تابىلسا, جۇماعا­ليلاردىڭ بەدەلى ايدالادا قالادى. قۇم ارالاسقان تاس كومىردى جۇرت مايلاپ بەرسەڭ المايدى. ەرتەڭدى-كەش جۇمىسقا بارار, نە قايتار جولدا “پەراشكوۆوزدىڭ” تەرەزەسى­نەن جۇماعاليدىڭ قىلشا موينىن سوزىپ, راقىمبەكتىڭ كوتتەدجىنە ولگەنشە سۇقتا­نىپ قارايتىندىعى سودان. ال قالاي, ءالى دە ەرەگەسەسىڭ بە؟! ەرەگەسسەڭ, ەكى اياعىڭدى ءبىر ەتىككە تىعۋ راقىمبەك ءۇشىن تۇك ەمەس! تۋراسىنا كوشكەندە, اعاش كەسۋ تسەحىندا دا كەڭىردەككە تىرەلىپ تۇرعان باياعىداي قاۋىرت جۇمىس جوق. تيگەن جەرىن كۇيدىرىپ تۇسىرەتىن داعدارىس قوي باياعى. سو پالەڭدى بىرەۋ ءتۇسىنىپ, بىرەۋ تۇسىنبەستەن داۋرىعادى. وسى اۋىلدا وتىرىپ سوناۋ امەريكاڭىزدىڭ يت تەرىسىن باسىنا قاپتايتىن بىلگىشتەر بۇل كۇندەرى جىرتىلىپ ايىرىلادى. تىڭداماسىڭا قويمايدى, يلانباسىڭا شىداتپايدى. اقىرىندا سەنىڭ دە شىدامىڭ تۇگەسىلەدى, تسەحتىڭ مايدا-شۇيدە شارۋاسىن تۇگەندە­گەن بولىپ, ولاي-بىلاي جۇگىرىپ ءجۇرىپ, سو بار بولعىرلاردىڭ كاكىر-شۇكىر اڭگىمەلە­رىنە ەرىكسىز قۇلاق تۇرەسىڭ. ارينە, باستىق­تىعىڭ ەسكە تۇسكەندە قاراۋىڭداعىلاردىڭ اپشىسىن قۋىرىپ, ءتۇسىڭدى سۋىتىپ, جوق جەردەن ىلىك تاۋىپ ۇرىسقىڭ-اق كەلەدى. بەس-التى جىگىتكە اقىرىپ-جەكىرسەڭ دە قولىڭدى قاعاتىن كىم بار. جەمە-جەمگە كەلگەندە ول ايباتىڭدى امالسىز ارتىڭا قىساسىڭ. تسەحتىڭ ىرگەسىندە بۇرىنعىداي بىلەم-بىلەم بورەنەلەر ءۇيىلىپ جاتسا ءبىر ءجون عوي. ازىن-اۋلاق اعاش تۇسكە جەتپەي تۇگەسىلەدى. كورشى اۋىلداردان كەلىپ, تاپسىرىس بەرەتىندەردىڭ قاتارى دا سيرەكسىگەن. الدە... جۇماعاليعا سىرتتاي ءتىسىن قايراپ جۇرگەندە, ءداپ سونىڭ كۇيىن ءوزى كەشپەسە سول-اق. ءبىر پىسىق اۋلاسىنا اعاش ارالايتىن ستانوك ورناتىپ السا, راقىمبەكتىڭ دە شارۋاسى شاتقاياقتايدى. ءۇي تۇرعىزىپ جاتقاندار سولارعا قاراي جىلىستاپ كەتسە... باسەكە, باسەكەگە سايلانىپ شىق, مىقتى بولساڭ. راقىمبەكتىڭ اشۋى لەزدە باسىنا تەبەدى. بەت قاراتپايتىن دولىلىق مۇنىڭ بويىنان دا تابىلادى ىندەتە ىزدەسەڭ. وۋ, ونىڭ ۇستىنە جاماندى-جاقسىلى مەڭگەرۋ­شى دەگەن اتى بار ەمەس پە. باستىق وزگە­لەرگە ەسەپ بەرمەيدى, ال داۋىس كوتەرەرلىك سىلتاۋ ىزدەسەڭ اياق استىندا. ماقۇل, ارالايتىن اعاش جوق ەكەن دەپ ءوستىپ, كولەڭكە بەتتەگى كوگىستەنگەن تاقتاي قابىرعاعا ارقالارىن تىرەپ, ونان-مۇنان ەستىگەندەرىن كوكىپ, ەرتەڭدى كۇندەرىن كەش قىلىپ وتىرا بەرە مە بۇل سورىڭدى ۇرايىندار؟! جۇمىسسىز كۇندەرىنە كىم اقى تولەيدى؟ ءجا, بۇلاردان كەلەتىن جاۋلىققا جاۋىرىن توسار, ۇرىسار-كەرىسەر, ايتەۋىر تۇسىنىسەر. وۋ, بۇلاردىڭ باسقاسىن ايتپا­عاندا ءۇش-تورتتەن بالالارى بار عوي. ولاردى كىم كيىندىرەدى, كىم تاماقتاندى­رادى؟ ەرتەڭ ايەلدەرى جەتەر كۇيەۋلەرىنىڭ جالاقىلارىن سۇراستىرىپ. الدىمەن ىزەت ساقتايدى, راقىمبەكتى سىيلايدى ءبىر سىيلاۋعا. بۇيىمتايلارىن سىزىلتىپ, سىپايىلاپ ەستىرتەدى. مىنە, ىشپەي-جەمەي دارعا اسىلاتىن جەرىڭ! “كۇيەۋلەرىڭ ءشوپ باسىن سىندىرماي قاراپ ءجۇردى. ال جۇمىس ىستەمەگەن ادامنىڭ ايلىق العاندىعىن قايدان كوردىڭىزدەر؟!” وي-حوي, سول, سول-اق, الگى ۇيات ۇيمەلەگەن كىرپياز جانارلار قاسقىر كورگەندەي اقيلانىپ شىعا كەلەر... تۇس-تۇستان جابىلىپ, راقىمبەكتى ءتۇتىپ جەيتىندەي ورە تۇرەگەلەر. راقىمبەكتىڭ دە كوزى قاراۋىتادى, قۇلاعىن تارىس بەكىتىپ, مىنا سويقاننان قالاي سىتىلىپ شىقسام شىركىن-اي, دەپ ارماندايدى. يت ءومىر ەكەن-اۋ كورگەن-باققانى! بارىنەن بۇرىن الگىلەرگە كۇيەۋلەرىنىڭ سەندەلىپ بوس جۇرگەندىگىن دالەلدەي الماۋ قانداي اۋىر, قانداي ازاپ؟! شي شىعارساڭ تۇس-تۇستان انتالاعان اشقاراق كوزدەر مەن اشىنعان داۋىستار اياق-قولىڭدى بايلاپ-ماتاپ زىندانعا جىتىرۋعا دايار. اقىرى, قىزدى-قىزدىمەن راقىمبەكتىڭ جەكە باسىنا شابۋىل باس-تال-ا-دى! اي-حاي! سالىس­تىر­ما­لى تۇردە ايتقاندا وزگەلەردەن وقشاۋلاۋ كورىنەتىن باق-داۋلەتى, بالالارىنىڭ ۇنەمى سۋ جاڭا كيىم كيىپ شىرتيىپ جۇرەتىنى, ايەلىنىڭ اپتا سايىن تۇركىستان بازارىنا بارىپ-قايتاتىنى, اقىر سوڭىندا ءۇش قاباتتى كوتتەدجى تارازىعا تارتىلادى. ال قاش, ال دانىشپان بولساڭ وسى قىل­كوپىردەن ءوزىڭدى اراشالاپ ال! “ونىڭ ءبارىن داعدارىستان بۇرىن جاساپ ۇلگەرگەنمىن” دەگەن ۋاجىنە قۇلاق قوياتىن پەندەنى تاپساڭ, كانى. وسى كارتينالار ءتۇبى ءبىر بۇرق ەتە قالادى-اۋ دەپ ىشتەي ءۋايىم جەپ جۇرگەن سوڭ راقىمبەكتىڭ دە وزگەلەردى اياماۋى ءتيىس قوي! وۋ, كەۋدەلەرىندە جانى بار, اياق-قولدارى بالعاداي ءبىر-ءبىر شاڭىراقتىڭ اتپال ازاماتتارىنا تاقتا الدىنا شىعارىپ, ەسەپ سۇراعان وقۋشىداي قايتا-قايتا قاقساي بەرگەنىڭ دە ورىنسىز ەكەن ءبىر ءتۇرلى. نە ايتۋعا بولادى بۇلارعا؟ يپوتەكالىق نەسيە ۇلەستىرگەن امەريكا بانكتەرىندە نە اكەلەرىنىڭ قۇنى قالدى دەسەڭشى! ال مىناداي بۇرىن-سوڭدى ەستىمەگەن تەڭەۋلەردى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇر سوندا بۇلار؟! دەۆالۆاتسيا, سترەسس, رەتسەسسيا, ينفلياتسيا... اپىر-اي, سولاردىڭ ءبارى جينالىپ كەلىپ, راقىمبەكتىڭ جۇمىسشىلارىنىڭ مويىندارىنا تۇسە قالعان ەكەن دە. ءداپ ءبىر ازۋلارىن ايعا بىلەگەن اتىشۋلى قارجىگەرلەردىڭ قالىڭ ورتالارىندا تالتاڭداپ جۇرگەندەي شىرەنىپ-شىرەنىپ سويلەگەندە بار ما, ەستەن تاندىرادى! تىڭداماي كور!.. “مەيدوففا” قارجى پيراميداسىنىڭ قانداي كۇيگە ۇشىراعاندىعىن بىلەمىسىڭ؟!” ء“جا, ونىسى بەر جاعى عوي, ۋولل-ءستريتتى ايساڭىزشى, ءبىر-اق كۇندە جەر سيپاپ قالدى-اۋ, سورلىلار!” “العاشقىسى 50 ميللياردقا شىعىندالعان دەي مە؟” “ونداي سوراقىلىقتى باياعىدا ماسكەۋلىكتەر دە كورگەن”. “ممم-ءدى ايتامىسىڭ؟” “نەمەنە, ممم تاقياڭا تار كەلىپ تۇر ما؟” “ودان بەرى دە قانشا جىل, سالىم­شىلاردىڭ قارىزدارىن قايتارعان شىعار ءبىرشاما”. “قارىز قايتارىلار-قايتارىلماس, ەلۋ ادامنىڭ قاس پەن كوزدىڭ اراسىندا دارعا اسىلىپ قالعاندىعىن ەستىگەندە ارتىما جىبەرىپ قويا جازداعانىم شە...” “ارينە, سونشا قاراجاتتى جەلگە ۇشىرۋ وڭاي دەيمىسىڭ؟” “دەگەنمەن, ولمەي قويا تۇرۋعا دا بولار ەدى عوي”. “ول ايتۋعا عانا وڭاي, قۇداي ونىڭ بەتىن ءارى قىلسىن”. “نەمەنە, سەنىڭ دە بانككە سالعان تەڭ­گەلەرىڭ بار ما ەدى؟ دوللارعا اينالدىرىپ قويمادىڭ با, ءبىزدىڭ باستىق قۇساپ”. “وي-حوي, راقاڭنىڭ باسى كومپيۋتەر عوي. نارىق زامانىندا دا جۇمىرتقادان ءجۇن قىرقاتىندار تابىلا بەرەدى ەكەن-اۋ, ءا؟!” “قىزعانامىسىڭ؟” “كىمدى؟” “راقاڭدى”. “قوي-ءا, راقاڭدى قىزعانىپ ولە الماي ءجۇرمىز بە؟ بايقاماي تاعى ءبىر كاسىپورىن­نىڭ اكتسياسىن ساتىپ الىپ سازعا وتىرىپ قالماسا دەگەنىم-داعى”. “؟” “كەشەگى وبلىستىق اقىندار ايتىسى­نان نە حابارىڭ بار؟” “نە... نە دەيسىڭ؟! تۇمسىعىڭنان پە­رەيىن بە, سۇمەلەك؟! بار جاعدايدى كورىپ-ءبىلىپ وتىرىپ نەگە كوتكەنشەكتەيسىڭ, ا؟!” “وۋ, نە ءب ۇلىنىپ قالدى, كوكەسى؟” “قازىر وبلىستىق اقىندار ايتىسىن تاماشالايتىن زامان با؟” “بارىنەن بۇرىن نورمان فوستەردى ايايمىن شە؟” “ول قاي قۇداڭىز ەدى؟” “قۇدام ەمەس, نورمان فوستەر حاي-تەكتىڭ قۇدايى. سوم تەمىرلەردىڭ شىبىقشا ءيىلىپ, ساۋلەت ونەرىنە قىزمەت جاساۋى. استاناداعى پيراميدانى كورىپ پە ەڭ؟ سونىڭ اۆتورى دا سول كىسى. انە, داعدارىس دەگەن پالەكەتىڭ, ءسىرا, سىرداريانىڭ اعىسىنان قاتتى بولار. اتاقتى ساۋلەتشى دە امالسىزدان كومانداسىن تاراتىپ جىبەرىپتى-ءمىس”. ء“بىر نارسە بولىپ قالدى ما دەسەم, قايداعى ءبىر...” ء“اي, نەمەنە... ءسىزدى ءبىر نارسە يەكتەگەننەن ساۋ ما؟ كۇننەن-كۇنگە ءبىر ءتۇرلى وزگەرىپ باراسىز. نورمان فوستەرىن دە, “مەيدوففاسىن” دا ۇرىپ قويىپپىن! مەنىڭ بىلەتىنىم راقاڭ, ءوزىمىزدىڭ راقاڭ تولەۋباەۆيچ! سول كىسىنىڭ اماندىعىن تىلەيىك ەندىگى جەردە”. “توست سەكىلدى قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى ەكەن. وي-حوي, وسى ءسوزىمىزدى راقاڭ ەستىمەيدى-اۋ؟”... وۋ, ونى ەستىمەيتىندەي راقىمبەك ساڭىراۋ ما ەدى؟! ەستىگەندە قانداي! راقىمبەك ءتىرى جاننىڭ كوزىنە تۇسپەستەن كوگىستەنگەن سىز قابىرعادان بىلايىراق جىلىستايدى. * * * اۋلاسى ات شاپتىرىم. كەيبىرەۋلەردىڭ “راقىمبەكتىڭ رانچوسى” دەپ كۇمپىلدەتە­تىندەرى تاعى بار. قۇلاققا جاعىمدىلاۋ ەستىلگەنىمەن, رانچونىڭ اۋىلى ازىرگە الىستاۋ. رانچوڭ قولعا سيرەك ىلىگەتىن اڭ-قۇستارعا سىقا تولىپ تۇرسا, كانەكەي! ءار تۇستان بۇلبۇل سايراپ, ارىستان اقىرىپ, قىرعاۋىلدىڭ قورازى قىت-قىتتاپ ءار بۇتانىڭ تۇبىنەن ءبىر باس كوتەرىپ, ەمىن-ەركىن سايرانداپ جۇرسە, “راقىمبەكتىڭ رانچوسى” دەپ سوندا عانا اۋىز تولتىرىپ سويلەسەڭ جاراسار... دەگەنمەن شۇكىرشىلىك, “رانچونىڭ” سونشا جەردى الىپ جاتقا­نىمەن سىرتى تۇگەلدەي “ىسكە جارام­سىز قالدىق” تاقتايلارمەن قورشالعان. كوشە جاق بەتىن سىرلاپ تا ۇلگەردى. الدەكىم­دەردىڭ قىزعانىشپەن قاراي­تىندارىن جاقسى كورمەيدى. وزىمەن-ءوزى بولعانعا نە جەتسىن! وۋ, ءبىر-ەكى جىلدىڭ شارۋاسىن الدىن الا وي­لاماسا راقاڭ راقاڭ بولا ما! جەر كو­ميتەتىن­دەگىلەر ۋاقىت سوزىپ, ىبىلجىپ ءجۇرىپ العىسى كەلىپ ەدى, ولاردىڭ دا ءتىلىن تاپتى. ويعا-قىرعا قىدىرتتى, “مايوپ­كاعا” الىپ شىقتى, ايتەۋىر “رانچونىڭ” قۇجاتتارىن تەزدەتىپ قولعا ءتۇسىرىپ الدى. داعدارىستىڭ ءوستىپ داڭعىرا قاعاتىندىعىن ەسكەرتكەن عوي ىشكى تۇيسىگى. ەندىگىسىنە قىلى قيسايسا نە دەيسىڭ. ءجا, راقىمبەكتى تاعى ءبىر مۇقاتىپ قالعىسى كەلگەندەر: “سونشا جەردى قورشاپ الىپ, نەمەنە پارك اشقالى جاتىر ما ەكەن؟” دەر. پارك اشار-اشپاس, جە­كە مەنشىگىن نە ىستەيمىن دەسە دە ءوزى بىلەدى. سىرتىن قورشاتقانى مۇنداي اقىل بولار ما؟! جەمىس اعاشىنىڭ نەشە ءتۇرىن جەرسىندىردى. الدى ءونىم بەرە باستادى. ءبارى بيولوگيالىق ءتارتىپ بويىنشا, رەت-رەتىمەن. سۋ جۇرەتىن ارىق-اتىزدىڭ ءوزى عىلىمي جۇيەگە نەگىزدەلگەن. داريانىڭ لاي سۋىنا سەنىم بار ما, كوكتەم ايلارىندا ەلدى ابىگەرگە ءتۇسىرىپ تۋلاپ-تۋلاپ الادى دا, تامىز تۋا جىنىنان ايىرىلعان باقسىداي سىلق ەتە تۇسەدى. جىلداعىسى وسى. راقىمبەك وندايدا “رانچونى” تامشىلاتىپ سۋارۋ ادىسىنە كوشىرەدى. يزرايلدىك تاجىريبە بويىنشا. وزىنە دە قولايلى. اعاش كەسۋ تسەحىنا نەسىنە شاپقىلايدى التىن ۋاقىتىن ءراسۋا ەتىپ. توتەنشە جاعداي تۋىنداسا وزدەرى-اق حابارلاسار. ال ازىرگە... وسى ءساتتى پايدالا­نىپ قالايىن دەيدى دە, بەلۋارىنا دەيىن جالاڭاشتانىپ, توپىراق اۋدارۋعا كىرىسەدى. توڭ جىبىگەن. كۇرەك باسىنا ىلىنگەنىن كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن ىلگەرى-كەيىن لاقتىرادى. بىلتىرعى جوڭىشقالىقتىڭ تامىرىنان ءنار ءجۇرىپ ۇلگەرگەن بە قايدام, كەي تۇسى ەركىن قيمىلداۋىڭا مۇرشا بەرمەيدى. كەرزى ەتىكتىڭ وكشەسىن قاداپ, كۇرەك باسىنا سالماق سالۋىڭدى قاجەتسى­نەدى. الدىمەن الاقانى تەرلەيدى. سوسىن قوس جاۋىرىنى ءجىپسيدى. سامايىنان تومەن جىلىستاعان ءمولدىر تامشىنى قولىنىڭ قىرىمەن ءبىر سىلىپ تاستايدى دا تۇلا بويىنا تىڭ كۇش پايدا بولعانداي, جىلدامدىقتى ودان ءارى ۇدەتەدى. مارقۇم اكەسى ەكەۋىنىڭ ەرتە كوكتەمدە ەلدىڭ الدىمەن قيمىلداپ, ەسەك سوقامەن الەمنىڭ جەرىن ويران-بوتقاسىن شىعارىپ جىرتىپ تاستايتىنى ەسكە تۇسەدى. “اۋلانىڭ توپىراعىن وزگە ەمەس, ءوزىڭ وڭدە” دەيتىن اكەسى وسيەت قالدىرعانسىپ. راقىمبەك تالاي شارۋاعا الدەكىمدەردى جۇمساسا دا, ءدال وسىعان كەلگەندە جالاڭتوستەنىپ جالعىز كىرىسەدى. بويجەتكەن قىزدارىن دا, كەلىنشەگىن دە مازالامايدى. وسى قيمىل­دان اجەپتاۋىر ءلاززات الادى, بۇلشىق ەتتەرى بىلەمدەنىپ شيىرشىق اتادى. ەكى-ءۇش ساعات بويعى تىنىمسىز قيمىلدان دا شارشا­مايدى. ءبىر ءتۇستى ارەكەت جالىقتىرماس ءۇشىن دەرەۋ ەكىنشىسىنە, ودان ۇشىنشىسىنە كوشەدى. توپىراعى اۋدارىلعان اتىز بويىنا كوپسىتىپ كوڭ توگەدى. سىرتقى الەمدى مۇلدەم ۇمىتادى. سۋسىن ىشۋگە شاقىرعان نەسىبەلىنىڭ داۋىسىن دا ەستىمەيدى. ەستىگىسى دە كەلمەيدى. ايەل نەمە ويدا جوقتا ءبىر توسىن حاباردى دۇڭك ەتكىزىپ, اۋىرە-سارساڭعا سالا ما دەپ تە قاۋىپتەنەدى. ال قازىرگى تىرشىلىگى ءتىپتى راقات: تۇك ويلامايدى, ەشنارسەنى قاپەرىنە المايدى. ج ۇلىن-جۇيەسى تاپ-تازا. بىرەۋگە بەرگەن ۋادەسى جانە جوق. بوس جەردى قاشان يگەرەمىن دەسە دە ءوزى بىلەدى. جارىم-جارتىسى وڭدەلمەي قالسا دا وكىنبەيدى. كۇن ىسىعانشا قاي زامان. “رانچونىڭ” شەت-شەتى شاڭعا كومىلىپ, كوزگە سۇرەڭسىز كورىنسە سول جامان. جوڭىشقا سەۋىپ تاستاسا دا پايدا. پايداسىنان بۇرىن توڭىرەگىڭنىڭ جاسىل قۇراققا ورانعانىن ايتساڭشى! ەرتەڭگىلىك شىق كەپكەنشە جالاڭاياقتانىپ ال دا, كوك ءشوپتىڭ ۇستىمەن ولاي-بىلاي جۇگىر. سالاماتتى ءومىر سالتىنا بۇيرەك بۇرساڭىز بارلىعى ءوز قولىڭدا. راقاڭ ونىڭ قىزىعىن وتكەن جىلى-اق جاقسىلاپ سەزىنگەن. بۇل تىرشىلىگى بويداعى ارتىق ەتتەن ارىلۋعا سەبەپ, جۇرەگى دە اتشا تۋلايدى. داعدارىستان كەيىن دە ءومىر ءسۇرۋى كەرەك شىعار. ءۇش قىزىن تۇرمىسقا بەرىپ, بولەك-بولەك ءۇي قىلىپ, سولاردان تاراعان جامان جيەندە­رىنىڭ قىزىعىن كورسە, مۇنىسى قولعا تۇسپەيتىن ارمان بولماس. ۇل بەرمەدى دەپ كىمگە شاعىنادى. سول ءۇش بالاپانىنىڭ توبە كورسەتكەنىنە شۇكىر. – دەم الساڭشى, ولەمىسىڭ! – دەيدى نەسىبەلى جۇگەرى شالاپتى كارلەن كەسەگە قۇيىپ اكەلە جاتىپ. – سوتسياليستىك مىندەتتەمە قابىلداماعان شىعارسىڭ. ايەلى ادەتتەگىسىنەن دە سۇلۋ كورىندى. الدە تولىسا باستاعان دەنەسىنە قۇيىپ قويعانداي جاراسا كەتكەن ۇستىندەگى جىبەك حالاتىنىڭ اسەرى مە. وقىس قاباعى كىرجيدى. سامايىنداعى شۇپىرلەگەن تەر تامشىلارىن تاعى دا قولىنىڭ قىرىمەن سىلىپ تاستادى. نە ءۇشىن كەيىستىك بىلدىرگەندىگىن دە اڭعارا المادى, ويپىر-اي, نەسىبەلىنىڭ دە ءوستىپ جوق جەردەن جانى اشي قالاتىنى-اي! ەسى دۇرىس پا, ايەلىنىڭ ادەمىلىگىن الدەبىر شۇبەرەكپەن شاتاستىرعانى نەسى؟! تۇلا-بويى ءجىپسىپ, راقات كۇيدىڭ اسەرىنە بولەنگەندە كەلىنشەگىنىڭ كەۋدەسىنەن قايتىپ كەرى يتەرەدى. سۋسىندى باسىنا ءبىر-اق كوتەردى. – راحمەت, – دەدى اۋىز ۇشىمەن عانا. نەسىبەلى دە الدەنە ايتقىسى كەلگەندەي قيپاقتاپ تۇرىپ الدى. – امانشىلىق پا؟ – امانشىلىق بولماعاندا... – مەكتەپكە قاشان بارۋشى ەڭ؟ – بۇگىن دەمالىس ەمەس پە؟ –ا...ا, سولاي ەكەن-اۋ. – جاڭا ءبىر جايسىزداۋ جاڭالىق ەستىگەنىم... – جايسىز جاڭالىقتى جاريالاپ قاي­تەسىڭ. ونى قاپەلىمدە كىمنەن ەستي قويدىڭ؟ – كىمنەن ەستىدىڭ دەيتىنىڭ بار ما, كوپ قوي ايتقىشتار. – ءجا, ىشىڭە سىيماي بارا جاتسا ايت, ايتىپ قال. ءسويت تە بۇل ارادان تابانىڭدى جالتىرات. سەندەردىڭ ماعان تيگىزەتىن قولعابىستارىڭنىڭ ءتۇرى وسى عوي. – كۇرەكتى ىلعالدى توپىراققا كىرش ەتكىزدى. – جۇماعاليدىڭ ۇيىنە ۇرى تۇسكەندىگىن ەستىدىڭ بە؟ – قاي جۇماعاليدى ايتاسىڭ؟ – قانشا جۇماعاليىڭ بار ەدى؟ ايتەۋىر, ءبىزدىڭ بىلەتىندىگىمىز كومىر بازداعى جۇماعالي. – نەسىن ۇرلاپتى, كىم ۇرلاپتى! ۋچاس­كو­ۆوي قايدا ءجۇر؟! اقشاسىن, التىندارىن العان شىعار, بالا-شاعاسى امان با؟ تاپا تال تۇستە... بۇلارى قالاي؟ – راقىمبەك وس­ىنشا سۇراقتىڭ اۋزىنان قالايشا ءتۇي­دەك­تەلىپ شىققاندىعىن اڭعارمادى. ءبىر جا­عىنان جۇماعاليعا دا اياۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ قۇرىقتاي بويى مەن قىلدىرىقتاي موينى دوڭگەلەنىپ كوز الدىنا كەلە قالدى. كىسىنىڭ جۇزىنە جاسقانشاقتانا قارايتىن كىرتيگەن جانارىن تاپ جاڭا عانا كورگەندەي ودان ءارى جۇماعالي جايلى توسىن ويلارعا بەرىلدى دە كەتتى. سامايىنان اققان تەر تامشىلارىن دا ەلەمەدى. سامسوز. ءبىر جاعىنان ايدالادا تۇرىپ اياۋشىلىق بىلدىرگەندىگىنە دە ىشتەي قىسىلدى. ودان جۇماعاليعا كەلىپ-كەتەر نە بار. اناۋ-مىناۋ كەمشىلىكتەردەن ءوزىن دە اراشالاپ العىسى كەلمەدى. سۋدان اق, سۇتتەن تازا بولۋعا ارى جىبەرمەدى. تۇككە تۇرمايتىن دۇنيەگە بولا كەرمارالداسىپ نەسى بار ەدى دەسەڭشى! تازا كومىر تيەتپەدىڭ دەپ بۇلقان-تالقان اشۋلانىپ ەدى-اۋ. ارينە, كومىر بازدىڭ باستىعى جۇماعالي دا كەز كەلگەنگە ءيىلىپ-بۇگىلگىسى كەلىپ جۇرگەن جوق. راقىمبەك بىلەتىن ءبىر عانا ايىبى بار ول سورلىنىڭ, ءبى­رەۋدىڭ جەتەگىمەن, بىرەۋدىڭ سۇيەمەل­دەۋ­ى­مەن كۇن كەشۋگە داعدىلانىپ كەتكەن. ءوز بەتىنشە توقتامعا كەلىپ, شارۋانى تاباندا شەشىپ تاستاۋعا جىگەرى جەتپەيدى. الدەنەدەن قورقاسوقتاپ, ارتىنا قاراعىشتايدى. ءومىر مە سونىسى؟ كىمنەن قالماعان قولدىڭ كىرى, بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق. قىزمەتتىڭ ق ۇلى بول­عان كۇنى-اق شارۋاڭ تۇگەسىلەدى. ايتپەسە جۇ­ماعاليدىڭ جۇرەگى قانداي, اق قاعازداي تاپ-تازا. وتىرىك ايتا المايدى, جەرلەستەرىن الالاماي­تىن­دىعى دا راس. ءبارى راس. اتاڭا ءنا­لەت ۇرىلار دا سونداي كىسىلەردى مۇقاتۋعا شەبەر-اۋ! – سوندا نەمەنە, ۇرىلار باسا-كوكتەپ بىردەن ۇيىنە ءتۇسىپتى مە؟ – جوق-ا! – ەندى... – سارايىنا... سارايداعى باسى ارتىق ازىق-ت ۇلىكتى سىپىرىپ كەتىپتى تۇگەلدەي. – نە, نە دەيدى, شىراعىم-اۋ؟! وندا ۇرىلار الىستان كەلمەگەن بولدى عوي. اۋىل اراسىنداعى جۇگىرمەكتەر شىعار. – دەگەنمەن, ۇرى ءتۇستى عوي, ۇرىنىڭ ءبارى ءبىر, ماڭدايلارىندا تاڭبالارى بار دەيمىسىڭ ولاردىڭ؟! – ءيا, سولاي ەكەن-اۋ, سولاي-سولاي, ارينە... ءجا, بوپتى. بار, بارا بەر, بوس­سىڭ! – راقىمبەكتىڭ قولدارى قالتىراپ, تۇلا بويىن اياق استىنان السىزدىك بيلەدى. ماڭدايىنان سۋىق تەر بۇرق ەتە ءتۇستى. ماڭايىنداعى جالدانىپ جاتقان توپىراققا دا قاراعىسى كەلمەدى. كۇرەك باسىن بىرەر مارتە ءسىڭىرىپ ەدى, نەمكەتتى تىرلىك ايىز قاندىرا ما, ارى قاراي جان قيناۋدىڭ رەتى جوقتىعىن ءتۇسىندى. – ەندىگى كەزەك بىزدىكى! – دەپ ايقايلادى كوتتەدجدىڭ بيىك باسقىشىنا اياق سالا بەرگەن نەسىبەلىگە. – ا...ا, قايتالاشى, ەستىمەدىم. – ەندىگى كەزەك بىزدىكى دەيمىن, بىزدىكى! – قويشى ءارى, قايداعىنى ايتاتىنىڭ نە؟ – ايەلى التىن تىستەرىن جارق ەتكىزىپ رياسىز كۇلدى. * * * ءتۇنى بويى كوز ىلمەدى. ەسى كىرەسىلى-شى­عاسىلى كىسىشە توسەگىنەن ۇشىپ تۇرەگەلىپ, بولمەنىڭ بۇرىش-بۇرىشىن كەزگىلەپ ءجۇرىپ الدى. تىمىرىق اۋا تىنىسىن تارىلت­قانداي, اقىرى جالاڭ اياعىمەن دالاعا اتىپ شىقتى. بيىك باسقىشقا قۇيرىعىن قويىپ, الدەنەدەن راقىم كۇتكەندەي جۇلدىزدى اسپانعا تەلمىرىپ ۇزاق ءۇڭىلدى. قانشا تەلمىرسەڭ دە ودان تۇسەر پايدا جوق-تى. ءسىرا, جۇلدىزدى اسپاننىڭ ەسەبى تۇگەل. جەردەگىلەردىڭ كۇيكى تىرلىكتەرىن ۇرىپ قويىپتى! بىرىنە-ءبىرى ۇرلىققا تۇسە مە, بىرىمەن-ءبىرى جاعالاسىپ يتشە ىرىل­داسا ما... وزدەرى باستاعان ءىستى وزدەرى اياقتا­سىن. جانە ءزاۋ بيىكتەن ەكى اياقتىلاردىڭ تۇسىنىكسىز ءجۇرىس-تۇرىستارىنا اياۋشىلىق بىلدىرە مە, الدە كەكەسىندى تۇردە مىسقىل­داپ كۇلە مە. اپىر-اي, جۇلدىزداردىڭ ك ۇلىمدەگەن كوزدەرىنەن ءبىر وزگەشەلىك بايقاساشى! باسە, باسە... ارزان كۇلكىمەن ۇپاي تۇگەندەلۋشى مە ەدى. انە, كەرىسىنشە, ءبارى كەرىسىنشە... تابالايدى, مازاقتايدى... “شوپىرلەگەن جۇلدىزدار سەكىلدى سانىنان جاڭىلاتىنداي كوپ بولسا ەكەن-اۋ! ساۋساقپەن سانارلىقتاي, ال ءسويتىپ ءجۇرىپ جەرگە سىيمايدى. نە ىستەۋ كەرەك بۇلارعا!..” “امالىم تاۋسىلدى, – دەدى راقىمبەك ىشىنەن كۇبىرلەپ, – ەندىگى كەزەك بىزدىكى. جۇماعاليدان كەيىنگى باس كوتەرەر ەكىنشى ادام ءوزىم. قارا كۇيەگە بىلعانىپ جۇرسە دە جۇماعاليدىڭ بارلىعى قانداي جاقسى. العاشقى بولىپ كەۋدە توستى دا, مەنىڭ قامدانۋىما مۇمكىندىك جاسادى. سەنىمەن ۇرىسىپ جۇرگەن مەن اقىماق!” توپىراق­تىڭ تاباننان وتكەن سىزىن ەلەمەدى. اۋلانىڭ قارا كولەڭكەلەۋ قالتارىسىنا بارىپ, جۇلدىزدى اسپانعا قايتا قارادى. سول باياعى كۇڭگىرلەگەن تانىس اۋەن: “سەندەر سونشالىق كوپ ەمەسسىڭدەر عوي, سويتە تۇرا جەر بەتىنە سىيمايسىڭدار. ءبىر-بىرلەرىڭدى مۇيىزگەكتەپ سىيعىزعىلارىڭ كەلمەيدى. نە ىستەيمىز سەندەرگە؟!..” “تاپتىم, تاپتىم!” – راقىمبەك كەۋدەسىنەن جانارتاۋداي اتقىلاعان زور داۋىستىڭ قالاي ىتقىپ شىققاندىعىن اڭعارماي دا قالدى. سول داۋىس توڭىرەكتەگى ماۋىققان مىسىقتار مەن قاڭعىباس يتتەر­دىڭ شاۋىلدەگەن ۇندەرىن تۇنشىقتىرىپ تاستاعانداي. الەم ءولى تىنىشتىق قۇشاعىندا. سارايدىڭ ىرگەلىگىن قارمانىپ ءجۇرىپ, كۇندىزگى جەر اۋدارعان قۇرال-سايماندارىن ازەر تاۋىپ الدى. كەيىن شەگىنشەكتەپ, ۇزىن ساپتى كۇرەكتى بۋسانىپ جاتقان مايدا توپىراققا كىرىش ەتكىزدى. “وسى تۇستان ۇڭگىر قازامىن” دەدى ءۇزىلىپ قالعان الگى ويىن قايتا جالعاپ. * * * راقاڭنىڭ ويعا العان ءىستى قالاي جۇزەگە اسىراتىندىعىن بىلەسىز عوي. سايدىڭ تاسىنداي ونشاقتى جالدامالى جۇمىسشى­نى تاڭداپ الدى. سىرتقا شاشاۋ شىعار­ماي ولاردىڭ ءتورت مەزگىل تاماعىن نە­سىبەلىگە دايىنداتتى. اۋلانىڭ ۇلكەن ەسىگىن ىشتەن بەكىتتى. قىزدارىنىڭ قۇر­بى­لارى كەلسە ولاردى بۇيىردەگى كىشكەنە ەسىكتەن كىرگىزىپ الارسىڭدار دەپ الدىن الا قاتاڭ ەسكەرتتى. ال دۇرىسى, بەيسەۋبەت جۇرگىن­شى­لەردى جانى قالامايدى. اسىرەسە, جەر استىنداعى ۇڭگىردىڭ شارۋاسى بىتكەنشە... ۇڭگىر دەۋگە دە ءداتىڭ شىداماي­دى: ءتورت قابىرعاسىن تۇگەل مرامورلاتتى, جار­قى­را­تىپ يون شامدارىن ورناتتى, اۋا تول­تى­رىلعان باللونداردى قاۋىپسىز قالتارىسقا تىقسىردى. باعالى زاتتارعا تولى ءزىلتاسىن دا وسىندا كوشىرىپ اكەلدى. ءجا, بارىنەن بۇرىن ۇڭگىردىڭ قاقپاعى قالاي اشىلىپ-جابىلادى دەسەڭشى! اۋلانىڭ جوڭىشقا ەگىلگەن بۇرىشىنىڭ استىندا ۇڭگىر بار دەۋگە دە اۋزىڭ بارمايدى. تەپ-تەگىس, جىم-جىلاس. ەلەكتر قۋاتىمەن باسقارىلاتىن تەتىكتىڭ كىلتى قاشاندا راقاڭنىڭ قولىندا. ەندى نەگە الاڭ­دايدى. داعدارىس كەزەڭى ءوتىپ كەت­كەن­شە ۇڭگىردە تۇرسا دا ەشنارسەسى كەتپەيدى. ۇرى تۇگىلى ۇڭگىردىڭ قاي تۇستا ەكەندىگىن كەيدە نەسىبەلى دە اڭعارماي قالادى. قۋانىش جيەنباي.