ونەگە ورنەكتەرى
مەن قالاعاڭنىڭ قاسىندا كوپ ءجۇردىم. ول كىسىمەن كوپ ارالاستىم. العاش رەت ونىمەن ءتىل تابىسىپ, كوڭىلىمدى جاراستىرىپ كەتكەنىمدە جاسىم سازعا بىتكەن قۇراقتاي قىلشىلداعان جيىرما بەستىڭ جەلەگىندە ەكەن. سودان كەيىن تاعى ءبىر شيرەك عاسىر شاماسى قويان-قولتىق ارالاسىپپىن. سوندىقتان دا ول تۋرالى وتە كوپ بىلەمىن دەپ ايتا الامىن.
بىراق ءبىر ادام تۋرالى كوپ بىلگەننىڭ دە تاياقتىڭ ەكى ۇشىنداي ەكى ۇشكىرى بار. كوپ بىلگەنىڭ ءبىر جاعى ول تۋرالى كوپ ايتا بىلۋىڭە سەبەپ بولا السا, ەكىنشى جاعى سول كوپ بىلگەنىڭ نەنى ايتۋىڭ كەرەك ەكەنىن بىردەن ساناڭا سالدىرماي, ءبىراز قيناپ تا قويادى. دەگەنمەن, از بىلگەنىڭنەن ءبارىبىر كوپ بىلگەنىڭنىڭ ارتىق ەكەنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق شىعار.
كەيدە ول كىسى تۋرالى ويعا العاندا مەنىڭ ءتىلىمنىڭ ۇشىنا سوناۋ ون سەگىزىنشى عاسىردا عۇمىر كەشكەن ۇمبەتەي جىراۋدىڭ “بۇرالا بىتكەن ەمەندەي, قيسىق تۋعان ادامسىڭ, بۇل مىنەز, بۇل قىلىقپەن, قايدان ابىروي تابارسىڭ” دەپ تولعايتىن شۋماعى ورالا كەتەدى. شىنىندا دا مەن ءسوز ەتكەلى وتىرعان قادىرمەندى قالاعاڭ, قاسيەتتى قالەكەڭ, قازاقتىڭ قالتايى, اتاقتى دراماتۋرگ-جازۋشى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ بولمىس-ءبىتىمى جوعارىداعى جولداردا بەينەلەنگەن وبرازعا وتە جاقسى كەلەدى. بىراق, “بۇرالا بىتكەن ەمەندەي قيسىق بىتكەن” سول ادامنىڭ ءون بويى ونەگەلى ونەر مەن بىلىكتى بىلىمگە تولى ەدى. راسىندا, ونىڭ تەلەگەي بىلىمىندەي دەڭگەيى بار باسقا جان بولسا, “ينەمەن قۇدىق قازعانداي” عىلىمنىڭ شىرعالاڭ جولىن ءبىرجولا شيىرلاپ, وسىعان ورايلاس اتاق-داڭق پەن سىي-سياپاتتاردىڭ بارشاسىن الدەقاشان الىپ تا قويعان بولار ەدى. سودان دا ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعىنداي قالتارىسى مەن كەرەعارلىعى قاتار جاتقان, سولاي بولا تۇرا, اياسىنداعىلارعا تۇسەتىن ساياسى جەتەرلىك بۇل كىسىنىڭ حالقى مەن وقىرماندارىنا بەرگەنىنەن بەرمەگەنى الدەقايدا كوپ ەكەنى ەرىكسىز ەسىڭە ءتۇسىپ, قاراداي تۇرىپ قاپا بولاسىڭ.
ايتكەنمەن, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرمەي, ءومىر جولى ونەگەگە تولى قالاعاڭمەن ءبىر بولعان ساتتەرىمىزدەن سىر شەرتىپ كورسەك, ونىمىزدى وقىرمان جۇرت وعاش كورمەس دەپ ويلايمىز. جاسىراتىنى جوق, مەنى وزىمە ءبىر جاعى اعا ىسپەتتەس بولىپ كەلەتىن قالەكەڭمەن العاش ەتەنە تانىستىرعان قايىن جۇرتىم بولدى. ومىرلىك قوساعىم اناردىڭ اكەسىنىڭ تۋعان اعاسى ءالىم مۇحامەدجانوۆ ول كىسىمەن جاستايىنان اعايىن رەتىندە ارالاسادى ەكەن. كەلىنشەگىمە ەندى قوسىلعالى جۇرگەن شاعىمدا ماعان سوسىن قالتاي اعامەن تانىسۋ تابيعي نارسە بولىپ كورىندى. ەكى وتباسىنىڭ ارالاستىعىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, ارتىنان سول قادىرمەن اعا ءبىزدىڭ ۇيلەنۋ تويىمىزدى ءوزى باستان-اياق باسقارىپ شىقتى. جانە باسقارعاندا قالاي باسقاردى دەسەيشى!..
مەنىڭ ومىرىمدە وسىنداي ىركىلمەس ءىز, وشپەس ورنەك, ورتايماس ورىن قالدىرعان قالتاي اعا ەكىنشى رەت 1992 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تاعدىرىمدى جاڭا ارناعا سالىپ بەرىپ ەدى. سول كىسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋى ارقاسىندا مەن سول كەزدە شەتەلدە ارنايى تىركەۋدەن ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ سىرت ولكەدەگى ءتىلشىسى بولعان ءبىرىنشى ءجۋرناليسى اتاندىم. سول تۇستا ءتۇبىرى تۇركيالىق “زامان-قازاقستان” گازەتىن باسقاراتىن قالەكەڭ مەنى وسى باسىلىمنىڭ انادولى جەرىندەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى ەتۋ جايىن سول جاقتاعى باسشىلارمەن كەلىسىپ الدى. ماسەلە وڭدى شەشىلگەسىن ول مەنى ەرتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىنا باردى. مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى سول جەردە مەنىڭ شەتەلدە تىركەلگەن ءبىرىنشى قازاقستاندىق ءتىلشى ەكەنىمدى قاداپ ايتىپ, تىرلىگىمە ساتتىلىك تىلەدى. ارتىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن قالەكەڭ ەكەۋى مەنى الىپ, تۇركياعا ۇشتى. وندا “زامان” گازەتىنىڭ قوجايىنى, بۇگىندە كۇللى تۇرىك جۇرتىنىڭ رۋحاني اعاسى بولىپ وتىرعان فەتھۋللا گۇلدەننىڭ ۇيىنە بارىپ, مەنى تاپسىرىپ كەتتى. قالەكەڭ سول ساپارىندا ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇركى دۇنيەسى جونىندە تۇرىك تىلىندە تاماشا ءدارىس وقىپ, ونداعى اعايىنداردىڭ ەل-سەلىن شىعاردى. ال مەن اقىرى كەلىپ قالعاسىن, “قازاقستان” تەلەكومپانياسى, “ەگەمەن قازاقستان” (ول كەزدە – “ەگەمەندى”) جانە “حالىق كەڭەسى” گازەتتەرى, قازتاگ اگەنتتىگى سەكىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن قوسا اتقارۋعا كىرىستىم. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ اقىرى مەنىڭ انادولى توپىراعىندا توعىز جىلداي تۇرىپ, ەلىمىزدىڭ ەلشىلىگىندە كونسۋل بولىپ قىزمەت ەتەتىن دارەجەگە دەيىن جەتۋىمە جول اشىپ بەرگەن-ءدى.
مەن كىشى ازيا تۇبەگىندە تۇرعانىمدا بۇل كىسى سوندا قانشاما رەت كەلىپ قايتتى. سونىڭ بارىندە دە ونىڭ جانىنان تابىلدىم. ونىڭ تۇركى توپىراعىنا كەلگەن ءاربىر ساپارى بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن مەرەكەدەي كورىنەتىن. ويتكەنى, ول ەش ۋاقىتتا دا كىسىمسىنىپ, ادامعا مىندەت ارتپايتىن. ونىڭ اۋزىنان ايتىلاتىن الۋان ءتۇرلى ءتالىمدى تامسىلدەر مەن ءارلى اڭگىمەلەردى ەستىپ, عيبراتقا تولى ءسوزدەرىنە سۋسىنىمىز قانىپ, ۇشان-تەڭىز ءبىلىمىنىڭ ءبىر شەتىن كەرتىپ جەگەندەي توياتتاپ قالاتىنبىز. سول العان ماعلۇماتتارىمىزدىڭ ءوزى ءبىزدى ەداۋىر بيىككە كوتەرىپ جىبەرەتىن. كەيىن باعامداپ بايقاسام, قالەكەڭ بۇل ءتۇپسىز ءبىلىمنىڭ قاينار كوزىن ءوزى ىلعي قولىنان تاستاماي وقىپ جۇرەتىن كىتاپتاردان الادى ەكەن. كۇنى بويى جۇرتپەن بىرگە قاۋقىلداسىپ, ءازىل-قالجىڭىن توگىپ وتىراتىن ونىڭ تۇندە وڭاشا قالعان ساتىندە ۇزبەي كىتاپ وقيتىنىن تالاي بايقادىم.
قالاعاڭنىڭ ءوزى جاقسى كورگەن ادامىن “جولبارىسىم-اي” دەپ ەركەلەتىنى بار ەدى. بۇل كىسى وزىڭە قاراپ, كوتەرىڭكى داۋىسپەن وسىلاي دەپ تۇرعاندا, تۇلا بويىڭ شىمىرلاپ, ءوزىڭدى شىنىمەن اڭ بىتكەننىڭ ەڭ قايراتتىسى – شەرىدەي كورىپ قالاتىنىڭ راس. بۇل ءسوز, اسىرەسە, مەن سەكىلدى ەلدەن جىراق جۇرگەن جىگىتتەرگە قاتتى اسەر ەتەتىن. وسىدان كەلىپ, ۇلاعاتتى ۇستازدى ەسكە العاندا, ونى وسى ءبىر اۋىز سوزىمەن قوسا ساعىناتىنىمىزدى اڭعاراتىنبىز. سوندىقتان دا تىرشىلىكتە تاعىلىمىن كورىپ, ءتالىمىن العان ارداقتى اعا باقيلىق بولعانىمەن, ونىڭ ەمەن-جارقىن ءجۇزى مەن جايدارى كۇلكىسى سانادان سىزاتتاپ شىعار ەمەس.
ءبىز قالاعاڭنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ەڭ الدىمەن ونىڭ ءبىتىمى بولەك دراماتۋرگ ەكەنىن اۋىزعا الامىز. دراماتۋرگ بولعاندا دا, ول ماسكەۋدەگى اتاقتى مەملەكەتتىك تەاتر ونەرى ينستيتۋتىن تامامداعان تۇڭعىش كاسىبي قازاق دراماتۋرگى. ونىڭ قازاق دراماتۋرگياسىنداعى قايتالانباس تۇلعا ەكەنىن قالامىنىڭ قارىمىن بىردەن وسى جانرعا اۋدارىپ, سودان ەش اۋىتقىماي وتكەنىنىڭ ءوزى تانىتادى. ول ادەبيەتىمىزدەگى وزگە قالامگەرلەر سياقتى دراماتۋرگياعا پوەزيا مەن پروزادان كەلگەن جوق, ءوزىنىڭ ىلكى ءبىلىمىن بىردەن الەمدىك تەاتر ونەرى تاريحى مەن تەورياسىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ-بىلۋگە ارنادى. ول وسى قاسيەتىنىڭ وزىمەن دە وزگەلەردەن وق بويى وزىق تۇر. سونىمەن بىرگە بۇل جانردى باسقا سالامەن ارالاستىرمادى.
قالتاي-دراماتۋرگتىڭ تاعى ءبىر ۇلىلىعى جانە ارتىقشىلىعى, ول – قازاق دراما ونەرىنە كومەديا دەگەن جانردى وزگەشە ءبىر قىرىنان الىپ كەلدى. بۇل رەتتە ونىڭ 1958 جىلى جازىلىپ, كەلەسى 1959 جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ قازاق ساحنالارىندا قويىلا باستاعان “بولتىرىك بورىك استىندا” اتتى تىرناقالدى كومەدياسى دراماتۋرگتى ءبىردەن داڭققا بولەدى. ايتكەنمەن, كورە المايتىن كۇنشىلى كوپ قوعامدا جاستار تاقىرىبىن ادەمى اجۋامەن قاۋزايتىن وسىناۋ تۋىندىنىڭ باسىنا دا بۇلت ۇيىرىلمەۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن, كوپ ۇزاماي كوممۋنيستىك پارتيا يدەولوگياسىنىڭ وتىن ۇرلەپ ءجۇرگەندەر ونى مۇيىزدەۋگە كوشتى. ورتالىق كوميتەتتىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى ك.جاندىلديننىڭ اۋزىمەن ايتىلعان سىن مازمۇنى “ۇلتشىلدىق سارىنى باسىم”, “تىلدەر ارقىلى ۇلتتاردى قارسى قويۋ ارەكەتى بار”, “كوممۋنيزم قۇرىلىسشىلارى – سوۆەت جاستارىنا جابىلعان جالا” دەگەن سيپاتقا قۇرىلدى. مۇنى از دەسەڭىز, قازاق تەاترى مەن كينوسىنىڭ كوريفەيى جازعان “ونەرلى جاسقا وتكىر سىن” اتتى ماقالاسى كومەديانىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن بۇلتتى ودان بەتەر قويۋلاتىپ جىبەردى. وسىدان كەيىن بەلگىلى قالامگەر تاحاۋي احتانوۆتىڭ “جاس ادامعا جاناشىر ءسوز” دەپ اتالاتىن ماقالاسى جاريالانىپ, ول جاس اۆتورعا ءبىراز دەمەۋ بولعانىمەن, سىننان ءبىرجولا اراشالاپ الا المادى. تەك داۋعا ايگىلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ ارالاسقاننان كەيىن عانا ءىستىڭ بەتى بەرى قاراپ, ايازدىڭ ءزارى سىنعان ەدى. ول جازعان “بۇل كۇلكىگە ءدان ريزامىز” اتتى ماقالادان سوڭ پەسا رەسپۋبليكا تەاترلارىنا ەركىن جول الىپ, جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى قويىلىپ كەلدى.
“بولتىرىك” كەيىن توعىز تىلگە اۋدارىلىپ, الەم جۇرتىنا دا ءمالىم بولىپ كەتتى. وسى بويدا ۇلى مۇحاڭ ايتقان “انىق تالانتتى تابىستىڭ” ءجاي ءسوز بولماعانىن شىعارماشىلىق شابىتىمەن دالەلدەي بىلگەن قالاعاڭ 1960 جىلى “قۇداعي كەلىپتىنى”, 1962 جىلى “قۋىرداق دايىندى”, 1964 جىلى “وزىمە دە سول كەرەكتى” دۇنيەگە كەلتىرىپ, سۋسامىرداي سۋساپ وتىرعان قازاق ساحناسىن كومەدياعا قارىق قىلدى دا تاستادى. دراماتۋرگ قالەكەڭنىڭ بۇدان كەيىنگى قالام قارىمىن باسقا قىرىنان تانىتقان تۋىندىسى, ءسوز جوق, “جات ەلدە” دراماسى. ول 1964 جىلى جازۋشىلار وداعىندا ۇلكەن تالاس ۇستىندە ومىرگە جولداما الدى. وندا دا تاعى ءبىر كلاسسيك جازۋشىمىز عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ زور بەدەلى ارقاسىندا تالاۋدان امان قالىپ, 1966 جىلى اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ساحناسىنا شىقتى. ال وسىنىڭ الدىندا وتپەي قالعان ء“بىز پەرىشتە ەمەسپىز” دراماسى جازۋشىنىڭ قانشالىقتى جۇيكەسىن جۇقارتىپ كەتكەنى ونىڭ وزىنە عانا ءمالىم. اقىرىندا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت سورەدە ءسۇرلەنگەن بۇل دراما 1988 جىلى جارىققا شىقتى. بۇلاردىڭ اراسىندا سوناۋ وتىز جەتىنىڭ زوبالاڭىندا اكەسى اتىلىپ كەتكەن قالەكەڭ ءۇشىن “جات ەلدەنىڭ” جارىققا شىعۋى ۇلكەن جەڭىسپەن پارا-پار ەدى.
سول قايران اكەسىنە ۇقساعىسى كەلگەنى سەبەپ, قالەكەڭ ناعىز دەگدار دا, ءدىندار دا ادام بولعان. قالەكەڭنىڭ اكەسى مۇحامەدجان زامانىندا “قارا مولدا” دەگەن نىسپىسىمەن اتاعى ارقا مەن سىرعا قاتار تانىلعان كىسى ەدى. اتامىز كەزىندە بۇقارا شارىپتەگى ءمىر-اراب مەدرەسەسىن تۇگەسىپ, قۇران كارىمدى جاتقا ايتاتىن قاري اتانعان. ءدىني عۇلامالىعى ارقاسىندا الگىندەي لاقاپ ات الىپتى. سوندىقتان ءوز كىندىگىنەن تاراعان ءۇش ۇلىنا ءابيبوللا ء(ابي), قاليوللا (قالتاي), يبراھيم (قىرعىزباي) دەگەن اتتار بەرگەن.
حالقىنا قادىرلى بولعان قارا مولدا كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعاننان كەيىن دە مەشىت-مەدرەسە ۇستاپ, سىردىڭ بويىنداعى جۇرت اراسىنا يماندىلىقتىڭ نۇرىن سەبۋگە سەپتىك ەتىپتى. زامانىندا ءوزى سەكىلدى ەسكىشە ءبىلىم العان عۇلاما اقىن تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆپەن جاقسى ارالاسىپ, وعان پارسى تىلىنەن “شاھنامەنى” اۋدارىپ شىعۋدى ۇسىنعان دا وسى مۇحامەدجان قاري دەگەن دەرەك بار. وسى وڭىردەن شىققان بەلگىلى اقىندار اسقار توقماعامبەتوۆ مەن قۋانىش بايماعامبەتوۆتىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مۇحامەدجان اتادان ءتالىم مەن ءبىلىم العانىن تاريح بىلەدى. سول عۇلاما كىسى 1937 جىلعى 22 ساۋىردە “حالىق جاۋى” دەگەن جالعان جالامەن قامالادى. سول كەزدە ءابي – ون, قالتاي – سەگىز, قىرعىزباي 3 جاسار بالالار ەكەن. وسى تۇستا قارىنداستارى رىسكۇل ەمشەكتەگى ءنارەستە كورىنەدى. ال تۇتقىندالعان ۋاقىتىندا 49-عا ەندى ىلىككەن مۇحامەدجان اتامىز قايتىپ ەلدى كورمەگەن.
وسى رەتتە جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ كۋالىك ەتەتىن مىنا وقيعا دا وقىرماندى بەي-جاي قالدىرماس دەپ ويلايمىز. الپىسىنشى جىلدارى جازۋشىلار وداعىندا ءبىر جينالىس وتەدى. كەنەت مىنبەگە قاسىم توعىزاقوۆ شىعادى دا: “وسىندا قالتاي مۇحامەدجانوۆ بار ما؟ بار بولسا, تۇرسىنشى!”, – دەيدى. زالدىڭ بەل ورتاسىنان قالتاي اعا تۇرەگەلەدى. “كەشىر, باۋىرىم, – دەيدى سوندا قاسەكەڭ. – ماسكەۋدەگى ونكۇندىكتە ماعان جامبىلدىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, تىلماشتىق ەتۋدى تاپسىردى. كەلگەسىن ۇزاق جۇرگىزبەي, ۇستاپ اكەتتى. ءبىر كۇنى قۇلقىن سارىدەن ءبارىمىزدى اباقتىدان ايداپ شىقتى. اششى ىشەكتەي شۇباتىلىپ, ساپقا تۇرعىزدى. ءبىرىنشى تىزبەكتەگىلەر تاپ سول ارادا ءبىزدىڭ كوزىمىزشە وققا ۇشتى. ەكەۋىنىڭ ەسىمىن ۇمىتپاپپىن. بىرەۋى قاراعاندىنىڭ ءبىر اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى احمەتوۆ دەگەن ەدى. ەكىنشىسى الدىڭعى كۇنى عانا سىر بويىنان ايداپ اكەلىنگەن اق سالدەلى حازىرەت. اتى – مۇحامەدجان. مىنا تۇرعان قالتايدىڭ تۋعان اكەسى. مەنىڭ كوز الدىمدا جەندەت وعىنان ءشايىت بولدى”. ەكى بەتى كۇلدەي بولىپ, كوگىس تارتقان قالاعاڭ سول بويدا سۇلەسوق ورنىنا شوگە كەتەدى... بۇدان وتكەن قاسىرەت بولار ما!
اسىل تۋعان قالەكەڭنىڭ ارعى اتا-بابالارى دا ارۋاقتى كىسىلەر ەدى. ونىڭ ءتورتىنشى اتاسى اتاقتى كۇدەرى بولعانىن ايتسام, جاڭالىق اشا قويماس ەدىم. مۇنى بۇگىندە قالتاي جونىنەن تيتتەي حابارى بار كەز كەلگەن ادام بىلەدى. كەزىندە ۇلبيكەمەن ايتىسىپ, تاريحتا تاعى ءبىر اتى قالعان سول كۇدەرىدەن تۋعان ناربوتانىڭ ءسوز ۇستاعان ايگىلى بي بولعانىنان دا كوپ ادام حاباردار. ال ودان ونەتىن نۇرەكە ءبىزدىڭ قالەكەڭنىڭ اتاسى, ياكي اكەسىنىڭ اكەسى ەدى. ول ەل ۇستاعان ءپىر بولسا, ودان شىققان مۇحامەدجاننىڭ كىم بولعانىن سىردىڭ جۇرتى بۇگىندە تۇگەل بىلەتىن بولعان. وسىنداي ورتانىڭ بەسىگىندە تەربەلگەن قالتاي اعا بەس ۋاقىت نامازىن قازا جىبەرمەگەن سوپى بولماسا دا, يسلامنىڭ بارلىق شارتتارى مەن قاعيداتتارىن وتە جاقسى بىلەتىن ناعىز عۇلاما ەدى.
وسى عۇلامالىق دەگەننەن شىعادى, ءبىر جولى كەڭەس زامانىندا يرانعا جازۋشىلار ساپىندا بارۋدىڭ ءساتى تۇسكەن قالەكەڭ وندا تابانى تيگەن بويدا كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ بىرىنە كىرىپ, ايگىلى قوجا ءحافيزدىڭ: “اگار ون تۋركي شەروزي با داست وراد ديلي مورو, با حولي عيندۋەش باحشام سامارقاندۋ بۋحورورو” دەپ گۇجىلدەپ قويا بەرەدى. سول جەردە اسىل تۋعان قالەكەڭ وسى شۋماقتىڭ الدىمەن ورىسشا نۇسقاسىن: “دام تۋرچانكە يز شيرازا ساماركاند, ا ەسلي نادو, – بۋحارۋ! ا ۆ بلاگودارنوست جاجدۋ رودينكي ي ۆزگليادا”, دەپ زاۋلاتىپ الادى دا, ارتىنشا ءابىراش جامىشەۆ ءتارجىماسىنداعى: “مەن شيرازدىڭ پاك سۇلۋىن تاڭىرىمە تەڭەر ەم, ءبىر مەڭىڭە سامارقان پەن بۇحارانى بەرەر ەم” دەگەن جولداردى تاعى ارقىراتىپ وتەدى. شيرازدىڭ شامسۋتدين ءحافيزىنىڭ مىنا عازەلىن ءتۇپنۇسقا بويىنشا وقىعان قايمانا قازاققا اسا رازى بولعان ساتۋشى ءايەلدەر سول جەردە قالەكەڭە سۇراعان كىتاپتارىن تەگىن ۇستاتىپ جىبەرەدى.
اسىل اعامىز ءوزىنىڭ مۇنداي بىلىمدىلىگىن قانداي ءبىر قىستالاڭ كەزدە دە قيىننان قيىستىرىپ ءسوز تاۋىپ, تۇيىقتان شىعىپ كەتەتىندىگىمەن تالاي مارتە دالەلدەگەن. سونىڭ ءبىر مىسالىن ونىڭ جانىندا كوپ جۇرگەن ىنىلەرىنىڭ ءبىرى, ءوزى دە عاجايىپ عالىم مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بىلاي بايان ەتەدى. قالەكەڭنىڭ جەتپىس جىلدىق مەرەيتويى 1999 جىلدىڭ جازىندا, ۋاقىتىنان ءبىر جىل كەيىن اتالىپ وتەدى. تارازدان باستاۋ العان توي تۇركىستانعا ەستافەتا بەرگەن كەز. سول جولى ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لىق تولعان اكت زالىندا كوسىلىپ سويلەگەن قالەكەڭدى ۇزىلىستە جاسامىستاۋ كەلگەن تۇرىك پروفەسسورى كەس-كەستەپ: “سايىن قالتاي-بەي! سوزىڭىزگە بەك ريزا بولدىم. ناعىز عۇلاما ەكەندىگىڭىزگە ەش ءشۇبام قالمادى. بىراق وسى ايتقاندارىڭىز قازاق جاستارىنىڭ قۇلاعىندا قالاتىنىنا كۇمانىم بار. اينالاڭىزعا قاراڭىزشى: قازاق قىزدارىنىڭ ءبارى اشىق-شاشىق جۇرەدى. شاش پەن كويلەكتىڭ ەتەگىن قىسقارتقانى ءوز الدىنا, كەيىنگى كەزدە كىندىگىن جالاڭاشتاۋدى ادەتكە اينالدىردى. ال وسىنىڭ ءبارى ءسىز ايتقان ۇلتتىق ءداستۇر, ءدىني جورالعىلارعا ۇيلەسە قويار ما ەكەن”, – دەپ كۇتپەگەن جەردەن توسىلتپاقشى بولادى. كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلعان قالامگەر اعا سوندا ەڭسەسىن تۇسىرمەي كوتەرىڭكى ۇنمەن: “جاستىق شاق تىرشىلىكتىڭ كوكتەمى عوي, ال كوكتەمدە تىرشىلىك اتاۋلى تۇرىكتىڭ تۇكتى كىلەمىندەي قۇلپىرىپ, بار بوياۋى بەتىنە شىقپاي ما؟ گاپ تىرشىلىك كوكتەمىنىڭ ماحاببات دەگەن قان بازارىندا, ءسىز ايتقانداي, اشىق-شاشىق ەمەس, مەنىڭ اقىن دوسىم ايتقانداي, اسىپ-تاسىپ جۇرگەن جاستاردا ەمەس, گاپ سولاردىڭ اشىق-شاشىق جۇرگەن جەرىن سىعالاپ جۇرگەن سىزدەردە مە دەپ ويلاپ قالدىم”, – دەيدى عوي. مىنا سوزدەن كەيىن ەرى موينىنا تۇسكەن الگى وقىتۋشى بىردەن ءمۇساپىردىڭ كۇيىنە كوشىپ, ءتىلسىز قالادى.
قالەكەڭنىڭ ءوزى ءھام شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, توقتالىپ وتەۋگە بولمايتىن ءبىر سۇبەلى دۇنيەسى, ارينە, “كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ” ەكەنى انىق. ونىڭ تۋ تاريحىنىڭ ءوزى تۇتاس جىر. بۇعان سەبەپ سول ۋاقىتتا ماسكەۋدىڭ “سوۆرەمەننيك” تەاترىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان گالينا ۆولچەك ەسىمدى رەجيسسەر بولعانىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەس. ول ءوزىنىڭ تەككە كەلمەگەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن رەپەرتۋاردى جاڭاشا قۇرۋدى ويلاپ, تىڭ تۋىندى جازىپ بەرۋدى شىڭعىس ايتماتوۆتان وتىنەدى. بىراق, ۆولچەكتىڭ يدەياسىن قۇپ كورگەنىمەن, شىقاڭ دراماتۋرگيا جاعىنا كەلگەندە وسالداۋ ەدى. سوسىن ول ءوزىنىڭ ەجەلگى دوسى قالتايدى كومەككە شاقىرادى. سوسىن قالەكەڭنىڭ پەسانى قازاقشا باستان-اياق ءبىر ءوزى جازىپ شىعۋىنا تۋرا كەلەدى. ول مۇنى باس-اياعى 11 كۇننىڭ ىشىندە ءتامام قىلادى. ال شىڭعىس سول پەسانى ورىسشاعا اۋدارىپ, باس تاقىرىبىنا جاپوننىڭ فۋدزي تاۋىنىڭ اتىن كەلتىرەدى. شىمىرلاپ بويعا جايىلعان درامانى ەندى ۆولچەك جەرگە تۇسىرمەي قاعىپ الىپ, بىردەن ساحناعا اتتاندىرادى. بۇل 1972 جىلدىڭ بەدەرى ەدى. سودان كەيىن تۋىندىنى ريگا, ۆيلنيۋس, تاللين تەاترلارى جاپاتارماعاي قويادى. ونى كەلەسى جىلى ۆاشينگتوننىڭ “ارەنا ستەنش”, لوندوننىڭ “حانستەد” تەاترلارى ساحنالاپتى. بۇدان كەيىن ول ۆارشاۆا, بۋداپەشت, پلوۆديۆ, ستوكگولم, حەلسينكي, توكيو, بومبەي سەكىلدى 19 شەتەل ساحنالارىندا زور تابىسپەن اتاپ ءوتىلىپتى. بۇل جەردە انىق قاداپ ايتاتىن ءبىر نارسە, “كوكتوبەدەگى كەزدەسۋدىڭ” بىردەن-ءبىر جالعىز اۆتورى قالتاي مۇحامەدجانوۆ ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى. ادالىنا كەلگەندە, ش.ايتماتوۆتى اۋدارماشى رەتىندە عانا قاراستىرعان ابزال. كەزىندە مۇنى شىڭعىستىڭ ءوزى دە مويىنداعان.
ويدان تاعى ءبىر وي تۋىپ وتىر. ءبىر كۇنى ءدىنمۇحاممەد قوناەۆ اعامىز قالەكەڭدى كابينەتىنە شاقىرادى. “كىرىپ وتىرعان ءۇيىڭىز تۇرعان جەرگە جاڭا قۇرىلىس تۇسەدى. بۇرىنعى ەكىنشى حاتشىنىڭ پاتەرىنە كوشسەڭىز قايتەدى؟” – دەيدى ول سالعان بويدا. بۇعان قالاعاڭ ۇندەمەي جەلكەسىن سيپايدى. “نەگە ويلانىپ قالدىڭىز, قالەكە؟” – دەيدى ديمەكەڭ. سوندا قالاعاڭ: “قايدان بىلەيىن, ديمەكە! بۇرىن ءبىرىنشى حاتشى تۇرعان ۇيدە تۇرىپ ەم. ەندى ەكىنشى حاتشى تۇرعان ۇيگە كوشەدى ەكەنبىز. سويتە-سويتە, ءتىپتى تومەندەپ كەتىپ ءجۇرمەسەك, جارادى!” – دەپتى. ء“تۇۋ, قوجەكە-اي, قايداعىنى ايتادى ەكەنسىز؟! ءويتىپ, قوبالجيتىن ەشتەڭە جوق, باياعى سول قالتاي قالپىڭىزدا قالاسىز عوي!” – دەپ ديمەكەڭ دە كەڭك-كەڭك ك ۇلىپتى...
سول ۇلكەن كىسى ايتقانداي, قالاعاڭ سول قالپىندا قالدى. قانشاما ۋاقىت وزگەرگەنىمەن, ول وزگەرمەگەن كۇيى كەتتى. ومىردەن بۇرالا بىتكەن ەمەندەي قالپىمەن ءوتتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءاۋ باستان الەۋمەتشىل بولىپ قالىپتاسقان اعامىز قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, داۋلەتىمىزدىڭ دەربەستىگىن نىعايتۋعا ءومىرى بىتكەنشە ۇلەس قوستى.
ەرجان ءۋايىس, جۋرناليست, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
قىزىلوردا.
مەن قالاعاڭنىڭ قاسىندا كوپ ءجۇردىم. ول كىسىمەن كوپ ارالاستىم. العاش رەت ونىمەن ءتىل تابىسىپ, كوڭىلىمدى جاراستىرىپ كەتكەنىمدە جاسىم سازعا بىتكەن قۇراقتاي قىلشىلداعان جيىرما بەستىڭ جەلەگىندە ەكەن. سودان كەيىن تاعى ءبىر شيرەك عاسىر شاماسى قويان-قولتىق ارالاسىپپىن. سوندىقتان دا ول تۋرالى وتە كوپ بىلەمىن دەپ ايتا الامىن.
بىراق ءبىر ادام تۋرالى كوپ بىلگەننىڭ دە تاياقتىڭ ەكى ۇشىنداي ەكى ۇشكىرى بار. كوپ بىلگەنىڭ ءبىر جاعى ول تۋرالى كوپ ايتا بىلۋىڭە سەبەپ بولا السا, ەكىنشى جاعى سول كوپ بىلگەنىڭ نەنى ايتۋىڭ كەرەك ەكەنىن بىردەن ساناڭا سالدىرماي, ءبىراز قيناپ تا قويادى. دەگەنمەن, از بىلگەنىڭنەن ءبارىبىر كوپ بىلگەنىڭنىڭ ارتىق ەكەنىن دالەلدەپ جاتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق شىعار.
كەيدە ول كىسى تۋرالى ويعا العاندا مەنىڭ ءتىلىمنىڭ ۇشىنا سوناۋ ون سەگىزىنشى عاسىردا عۇمىر كەشكەن ۇمبەتەي جىراۋدىڭ “بۇرالا بىتكەن ەمەندەي, قيسىق تۋعان ادامسىڭ, بۇل مىنەز, بۇل قىلىقپەن, قايدان ابىروي تابارسىڭ” دەپ تولعايتىن شۋماعى ورالا كەتەدى. شىنىندا دا مەن ءسوز ەتكەلى وتىرعان قادىرمەندى قالاعاڭ, قاسيەتتى قالەكەڭ, قازاقتىڭ قالتايى, اتاقتى دراماتۋرگ-جازۋشى قالتاي مۇحامەدجانوۆتىڭ بولمىس-ءبىتىمى جوعارىداعى جولداردا بەينەلەنگەن وبرازعا وتە جاقسى كەلەدى. بىراق, “بۇرالا بىتكەن ەمەندەي قيسىق بىتكەن” سول ادامنىڭ ءون بويى ونەگەلى ونەر مەن بىلىكتى بىلىمگە تولى ەدى. راسىندا, ونىڭ تەلەگەي بىلىمىندەي دەڭگەيى بار باسقا جان بولسا, “ينەمەن قۇدىق قازعانداي” عىلىمنىڭ شىرعالاڭ جولىن ءبىرجولا شيىرلاپ, وسىعان ورايلاس اتاق-داڭق پەن سىي-سياپاتتاردىڭ بارشاسىن الدەقاشان الىپ تا قويعان بولار ەدى. سودان دا ەمەننىڭ ءيىر بۇتاعىنداي قالتارىسى مەن كەرەعارلىعى قاتار جاتقان, سولاي بولا تۇرا, اياسىنداعىلارعا تۇسەتىن ساياسى جەتەرلىك بۇل كىسىنىڭ حالقى مەن وقىرماندارىنا بەرگەنىنەن بەرمەگەنى الدەقايدا كوپ ەكەنى ەرىكسىز ەسىڭە ءتۇسىپ, قاراداي تۇرىپ قاپا بولاسىڭ.
ايتكەنمەن, اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتە بەرمەي, ءومىر جولى ونەگەگە تولى قالاعاڭمەن ءبىر بولعان ساتتەرىمىزدەن سىر شەرتىپ كورسەك, ونىمىزدى وقىرمان جۇرت وعاش كورمەس دەپ ويلايمىز. جاسىراتىنى جوق, مەنى وزىمە ءبىر جاعى اعا ىسپەتتەس بولىپ كەلەتىن قالەكەڭمەن العاش ەتەنە تانىستىرعان قايىن جۇرتىم بولدى. ومىرلىك قوساعىم اناردىڭ اكەسىنىڭ تۋعان اعاسى ءالىم مۇحامەدجانوۆ ول كىسىمەن جاستايىنان اعايىن رەتىندە ارالاسادى ەكەن. كەلىنشەگىمە ەندى قوسىلعالى جۇرگەن شاعىمدا ماعان سوسىن قالتاي اعامەن تانىسۋ تابيعي نارسە بولىپ كورىندى. ەكى وتباسىنىڭ ارالاستىعىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي, ارتىنان سول قادىرمەن اعا ءبىزدىڭ ۇيلەنۋ تويىمىزدى ءوزى باستان-اياق باسقارىپ شىقتى. جانە باسقارعاندا قالاي باسقاردى دەسەيشى!..
مەنىڭ ومىرىمدە وسىنداي ىركىلمەس ءىز, وشپەس ورنەك, ورتايماس ورىن قالدىرعان قالتاي اعا ەكىنشى رەت 1992 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا تاعدىرىمدى جاڭا ارناعا سالىپ بەرىپ ەدى. سول كىسىنىڭ تىكەلەي ارالاسۋى ارقاسىندا مەن سول كەزدە شەتەلدە ارنايى تىركەۋدەن ءوتىپ, ەلىمىزدىڭ سىرت ولكەدەگى ءتىلشىسى بولعان ءبىرىنشى ءجۋرناليسى اتاندىم. سول تۇستا ءتۇبىرى تۇركيالىق “زامان-قازاقستان” گازەتىن باسقاراتىن قالەكەڭ مەنى وسى باسىلىمنىڭ انادولى جەرىندەگى مەنشىكتى ءتىلشىسى ەتۋ جايىن سول جاقتاعى باسشىلارمەن كەلىسىپ الدى. ماسەلە وڭدى شەشىلگەسىن ول مەنى ەرتىپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الدىنا باردى. مەملەكەتىمىزدىڭ باسشىسى سول جەردە مەنىڭ شەتەلدە تىركەلگەن ءبىرىنشى قازاقستاندىق ءتىلشى ەكەنىمدى قاداپ ايتىپ, تىرلىگىمە ساتتىلىك تىلەدى. ارتىنشا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پەن قالەكەڭ ەكەۋى مەنى الىپ, تۇركياعا ۇشتى. وندا “زامان” گازەتىنىڭ قوجايىنى, بۇگىندە كۇللى تۇرىك جۇرتىنىڭ رۋحاني اعاسى بولىپ وتىرعان فەتھۋللا گۇلدەننىڭ ۇيىنە بارىپ, مەنى تاپسىرىپ كەتتى. قالەكەڭ سول ساپارىندا ىستامبۇل ۋنيۆەرسيتەتىندە تۇركى دۇنيەسى جونىندە تۇرىك تىلىندە تاماشا ءدارىس وقىپ, ونداعى اعايىنداردىڭ ەل-سەلىن شىعاردى. ال مەن اقىرى كەلىپ قالعاسىن, “قازاقستان” تەلەكومپانياسى, “ەگەمەن قازاقستان” (ول كەزدە – “ەگەمەندى”) جانە “حالىق كەڭەسى” گازەتتەرى, قازتاگ اگەنتتىگى سەكىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا مەنشىكتى ءتىلشىسى قىزمەتىن قوسا اتقارۋعا كىرىستىم. بۇلاردىڭ ءبارىنىڭ اقىرى مەنىڭ انادولى توپىراعىندا توعىز جىلداي تۇرىپ, ەلىمىزدىڭ ەلشىلىگىندە كونسۋل بولىپ قىزمەت ەتەتىن دارەجەگە دەيىن جەتۋىمە جول اشىپ بەرگەن-ءدى.
مەن كىشى ازيا تۇبەگىندە تۇرعانىمدا بۇل كىسى سوندا قانشاما رەت كەلىپ قايتتى. سونىڭ بارىندە دە ونىڭ جانىنان تابىلدىم. ونىڭ تۇركى توپىراعىنا كەلگەن ءاربىر ساپارى بىزدەر ءۇشىن ۇلكەن مەرەكەدەي كورىنەتىن. ويتكەنى, ول ەش ۋاقىتتا دا كىسىمسىنىپ, ادامعا مىندەت ارتپايتىن. ونىڭ اۋزىنان ايتىلاتىن الۋان ءتۇرلى ءتالىمدى تامسىلدەر مەن ءارلى اڭگىمەلەردى ەستىپ, عيبراتقا تولى ءسوزدەرىنە سۋسىنىمىز قانىپ, ۇشان-تەڭىز ءبىلىمىنىڭ ءبىر شەتىن كەرتىپ جەگەندەي توياتتاپ قالاتىنبىز. سول العان ماعلۇماتتارىمىزدىڭ ءوزى ءبىزدى ەداۋىر بيىككە كوتەرىپ جىبەرەتىن. كەيىن باعامداپ بايقاسام, قالەكەڭ بۇل ءتۇپسىز ءبىلىمنىڭ قاينار كوزىن ءوزى ىلعي قولىنان تاستاماي وقىپ جۇرەتىن كىتاپتاردان الادى ەكەن. كۇنى بويى جۇرتپەن بىرگە قاۋقىلداسىپ, ءازىل-قالجىڭىن توگىپ وتىراتىن ونىڭ تۇندە وڭاشا قالعان ساتىندە ۇزبەي كىتاپ وقيتىنىن تالاي بايقادىم.
قالاعاڭنىڭ ءوزى جاقسى كورگەن ادامىن “جولبارىسىم-اي” دەپ ەركەلەتىنى بار ەدى. بۇل كىسى وزىڭە قاراپ, كوتەرىڭكى داۋىسپەن وسىلاي دەپ تۇرعاندا, تۇلا بويىڭ شىمىرلاپ, ءوزىڭدى شىنىمەن اڭ بىتكەننىڭ ەڭ قايراتتىسى – شەرىدەي كورىپ قالاتىنىڭ راس. بۇل ءسوز, اسىرەسە, مەن سەكىلدى ەلدەن جىراق جۇرگەن جىگىتتەرگە قاتتى اسەر ەتەتىن. وسىدان كەلىپ, ۇلاعاتتى ۇستازدى ەسكە العاندا, ونى وسى ءبىر اۋىز سوزىمەن قوسا ساعىناتىنىمىزدى اڭعاراتىنبىز. سوندىقتان دا تىرشىلىكتە تاعىلىمىن كورىپ, ءتالىمىن العان ارداقتى اعا باقيلىق بولعانىمەن, ونىڭ ەمەن-جارقىن ءجۇزى مەن جايدارى كۇلكىسى سانادان سىزاتتاپ شىعار ەمەس.
ءبىز قالاعاڭنىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ەڭ الدىمەن ونىڭ ءبىتىمى بولەك دراماتۋرگ ەكەنىن اۋىزعا الامىز. دراماتۋرگ بولعاندا دا, ول ماسكەۋدەگى اتاقتى مەملەكەتتىك تەاتر ونەرى ينستيتۋتىن تامامداعان تۇڭعىش كاسىبي قازاق دراماتۋرگى. ونىڭ قازاق دراماتۋرگياسىنداعى قايتالانباس تۇلعا ەكەنىن قالامىنىڭ قارىمىن بىردەن وسى جانرعا اۋدارىپ, سودان ەش اۋىتقىماي وتكەنىنىڭ ءوزى تانىتادى. ول ادەبيەتىمىزدەگى وزگە قالامگەرلەر سياقتى دراماتۋرگياعا پوەزيا مەن پروزادان كەلگەن جوق, ءوزىنىڭ ىلكى ءبىلىمىن بىردەن الەمدىك تەاتر ونەرى تاريحى مەن تەورياسىن تۇبەگەيلى زەرتتەپ-بىلۋگە ارنادى. ول وسى قاسيەتىنىڭ وزىمەن دە وزگەلەردەن وق بويى وزىق تۇر. سونىمەن بىرگە بۇل جانردى باسقا سالامەن ارالاستىرمادى.
قالتاي-دراماتۋرگتىڭ تاعى ءبىر ۇلىلىعى جانە ارتىقشىلىعى, ول – قازاق دراما ونەرىنە كومەديا دەگەن جانردى وزگەشە ءبىر قىرىنان الىپ كەلدى. بۇل رەتتە ونىڭ 1958 جىلى جازىلىپ, كەلەسى 1959 جىلدىڭ اقپانىنان باستاپ قازاق ساحنالارىندا قويىلا باستاعان “بولتىرىك بورىك استىندا” اتتى تىرناقالدى كومەدياسى دراماتۋرگتى ءبىردەن داڭققا بولەدى. ايتكەنمەن, كورە المايتىن كۇنشىلى كوپ قوعامدا جاستار تاقىرىبىن ادەمى اجۋامەن قاۋزايتىن وسىناۋ تۋىندىنىڭ باسىنا دا بۇلت ۇيىرىلمەۋى مۇمكىن ەمەس ەكەن, كوپ ۇزاماي كوممۋنيستىك پارتيا يدەولوگياسىنىڭ وتىن ۇرلەپ ءجۇرگەندەر ونى مۇيىزدەۋگە كوشتى. ورتالىق كوميتەتتىڭ سول كەزدەگى حاتشىسى ك.جاندىلديننىڭ اۋزىمەن ايتىلعان سىن مازمۇنى “ۇلتشىلدىق سارىنى باسىم”, “تىلدەر ارقىلى ۇلتتاردى قارسى قويۋ ارەكەتى بار”, “كوممۋنيزم قۇرىلىسشىلارى – سوۆەت جاستارىنا جابىلعان جالا” دەگەن سيپاتقا قۇرىلدى. مۇنى از دەسەڭىز, قازاق تەاترى مەن كينوسىنىڭ كوريفەيى جازعان “ونەرلى جاسقا وتكىر سىن” اتتى ماقالاسى كومەديانىڭ باسىنا ۇيىرىلگەن بۇلتتى ودان بەتەر قويۋلاتىپ جىبەردى. وسىدان كەيىن بەلگىلى قالامگەر تاحاۋي احتانوۆتىڭ “جاس ادامعا جاناشىر ءسوز” دەپ اتالاتىن ماقالاسى جاريالانىپ, ول جاس اۆتورعا ءبىراز دەمەۋ بولعانىمەن, سىننان ءبىرجولا اراشالاپ الا المادى. تەك داۋعا ايگىلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆ ارالاسقاننان كەيىن عانا ءىستىڭ بەتى بەرى قاراپ, ايازدىڭ ءزارى سىنعان ەدى. ول جازعان “بۇل كۇلكىگە ءدان ريزامىز” اتتى ماقالادان سوڭ پەسا رەسپۋبليكا تەاترلارىنا ەركىن جول الىپ, جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى قويىلىپ كەلدى.
“بولتىرىك” كەيىن توعىز تىلگە اۋدارىلىپ, الەم جۇرتىنا دا ءمالىم بولىپ كەتتى. وسى بويدا ۇلى مۇحاڭ ايتقان “انىق تالانتتى تابىستىڭ” ءجاي ءسوز بولماعانىن شىعارماشىلىق شابىتىمەن دالەلدەي بىلگەن قالاعاڭ 1960 جىلى “قۇداعي كەلىپتىنى”, 1962 جىلى “قۋىرداق دايىندى”, 1964 جىلى “وزىمە دە سول كەرەكتى” دۇنيەگە كەلتىرىپ, سۋسامىرداي سۋساپ وتىرعان قازاق ساحناسىن كومەدياعا قارىق قىلدى دا تاستادى. دراماتۋرگ قالەكەڭنىڭ بۇدان كەيىنگى قالام قارىمىن باسقا قىرىنان تانىتقان تۋىندىسى, ءسوز جوق, “جات ەلدە” دراماسى. ول 1964 جىلى جازۋشىلار وداعىندا ۇلكەن تالاس ۇستىندە ومىرگە جولداما الدى. وندا دا تاعى ءبىر كلاسسيك جازۋشىمىز عابيت ءمۇسىرەپوۆتىڭ زور بەدەلى ارقاسىندا تالاۋدان امان قالىپ, 1966 جىلى اۋەزوۆ تەاترىنىڭ ساحناسىنا شىقتى. ال وسىنىڭ الدىندا وتپەي قالعان ء“بىز پەرىشتە ەمەسپىز” دراماسى جازۋشىنىڭ قانشالىقتى جۇيكەسىن جۇقارتىپ كەتكەنى ونىڭ وزىنە عانا ءمالىم. اقىرىندا وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت سورەدە ءسۇرلەنگەن بۇل دراما 1988 جىلى جارىققا شىقتى. بۇلاردىڭ اراسىندا سوناۋ وتىز جەتىنىڭ زوبالاڭىندا اكەسى اتىلىپ كەتكەن قالەكەڭ ءۇشىن “جات ەلدەنىڭ” جارىققا شىعۋى ۇلكەن جەڭىسپەن پارا-پار ەدى.
سول قايران اكەسىنە ۇقساعىسى كەلگەنى سەبەپ, قالەكەڭ ناعىز دەگدار دا, ءدىندار دا ادام بولعان. قالەكەڭنىڭ اكەسى مۇحامەدجان زامانىندا “قارا مولدا” دەگەن نىسپىسىمەن اتاعى ارقا مەن سىرعا قاتار تانىلعان كىسى ەدى. اتامىز كەزىندە بۇقارا شارىپتەگى ءمىر-اراب مەدرەسەسىن تۇگەسىپ, قۇران كارىمدى جاتقا ايتاتىن قاري اتانعان. ءدىني عۇلامالىعى ارقاسىندا الگىندەي لاقاپ ات الىپتى. سوندىقتان ءوز كىندىگىنەن تاراعان ءۇش ۇلىنا ءابيبوللا ء(ابي), قاليوللا (قالتاي), يبراھيم (قىرعىزباي) دەگەن اتتار بەرگەن.
حالقىنا قادىرلى بولعان قارا مولدا كەڭەس وكىمەتى قۇرىلعاننان كەيىن دە مەشىت-مەدرەسە ۇستاپ, سىردىڭ بويىنداعى جۇرت اراسىنا يماندىلىقتىڭ نۇرىن سەبۋگە سەپتىك ەتىپتى. زامانىندا ءوزى سەكىلدى ەسكىشە ءبىلىم العان عۇلاما اقىن تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆپەن جاقسى ارالاسىپ, وعان پارسى تىلىنەن “شاھنامەنى” اۋدارىپ شىعۋدى ۇسىنعان دا وسى مۇحامەدجان قاري دەگەن دەرەك بار. وسى وڭىردەن شىققان بەلگىلى اقىندار اسقار توقماعامبەتوۆ مەن قۋانىش بايماعامبەتوۆتىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مۇحامەدجان اتادان ءتالىم مەن ءبىلىم العانىن تاريح بىلەدى. سول عۇلاما كىسى 1937 جىلعى 22 ساۋىردە “حالىق جاۋى” دەگەن جالعان جالامەن قامالادى. سول كەزدە ءابي – ون, قالتاي – سەگىز, قىرعىزباي 3 جاسار بالالار ەكەن. وسى تۇستا قارىنداستارى رىسكۇل ەمشەكتەگى ءنارەستە كورىنەدى. ال تۇتقىندالعان ۋاقىتىندا 49-عا ەندى ىلىككەن مۇحامەدجان اتامىز قايتىپ ەلدى كورمەگەن.
وسى رەتتە جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ كۋالىك ەتەتىن مىنا وقيعا دا وقىرماندى بەي-جاي قالدىرماس دەپ ويلايمىز. الپىسىنشى جىلدارى جازۋشىلار وداعىندا ءبىر جينالىس وتەدى. كەنەت مىنبەگە قاسىم توعىزاقوۆ شىعادى دا: “وسىندا قالتاي مۇحامەدجانوۆ بار ما؟ بار بولسا, تۇرسىنشى!”, – دەيدى. زالدىڭ بەل ورتاسىنان قالتاي اعا تۇرەگەلەدى. “كەشىر, باۋىرىم, – دەيدى سوندا قاسەكەڭ. – ماسكەۋدەگى ونكۇندىكتە ماعان جامبىلدىڭ قاسىندا ءجۇرىپ, تىلماشتىق ەتۋدى تاپسىردى. كەلگەسىن ۇزاق جۇرگىزبەي, ۇستاپ اكەتتى. ءبىر كۇنى قۇلقىن سارىدەن ءبارىمىزدى اباقتىدان ايداپ شىقتى. اششى ىشەكتەي شۇباتىلىپ, ساپقا تۇرعىزدى. ءبىرىنشى تىزبەكتەگىلەر تاپ سول ارادا ءبىزدىڭ كوزىمىزشە وققا ۇشتى. ەكەۋىنىڭ ەسىمىن ۇمىتپاپپىن. بىرەۋى قاراعاندىنىڭ ءبىر اۋدانىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى احمەتوۆ دەگەن ەدى. ەكىنشىسى الدىڭعى كۇنى عانا سىر بويىنان ايداپ اكەلىنگەن اق سالدەلى حازىرەت. اتى – مۇحامەدجان. مىنا تۇرعان قالتايدىڭ تۋعان اكەسى. مەنىڭ كوز الدىمدا جەندەت وعىنان ءشايىت بولدى”. ەكى بەتى كۇلدەي بولىپ, كوگىس تارتقان قالاعاڭ سول بويدا سۇلەسوق ورنىنا شوگە كەتەدى... بۇدان وتكەن قاسىرەت بولار ما!
اسىل تۋعان قالەكەڭنىڭ ارعى اتا-بابالارى دا ارۋاقتى كىسىلەر ەدى. ونىڭ ءتورتىنشى اتاسى اتاقتى كۇدەرى بولعانىن ايتسام, جاڭالىق اشا قويماس ەدىم. مۇنى بۇگىندە قالتاي جونىنەن تيتتەي حابارى بار كەز كەلگەن ادام بىلەدى. كەزىندە ۇلبيكەمەن ايتىسىپ, تاريحتا تاعى ءبىر اتى قالعان سول كۇدەرىدەن تۋعان ناربوتانىڭ ءسوز ۇستاعان ايگىلى بي بولعانىنان دا كوپ ادام حاباردار. ال ودان ونەتىن نۇرەكە ءبىزدىڭ قالەكەڭنىڭ اتاسى, ياكي اكەسىنىڭ اكەسى ەدى. ول ەل ۇستاعان ءپىر بولسا, ودان شىققان مۇحامەدجاننىڭ كىم بولعانىن سىردىڭ جۇرتى بۇگىندە تۇگەل بىلەتىن بولعان. وسىنداي ورتانىڭ بەسىگىندە تەربەلگەن قالتاي اعا بەس ۋاقىت نامازىن قازا جىبەرمەگەن سوپى بولماسا دا, يسلامنىڭ بارلىق شارتتارى مەن قاعيداتتارىن وتە جاقسى بىلەتىن ناعىز عۇلاما ەدى.
وسى عۇلامالىق دەگەننەن شىعادى, ءبىر جولى كەڭەس زامانىندا يرانعا جازۋشىلار ساپىندا بارۋدىڭ ءساتى تۇسكەن قالەكەڭ وندا تابانى تيگەن بويدا كىتاپ دۇكەندەرىنىڭ بىرىنە كىرىپ, ايگىلى قوجا ءحافيزدىڭ: “اگار ون تۋركي شەروزي با داست وراد ديلي مورو, با حولي عيندۋەش باحشام سامارقاندۋ بۋحورورو” دەپ گۇجىلدەپ قويا بەرەدى. سول جەردە اسىل تۋعان قالەكەڭ وسى شۋماقتىڭ الدىمەن ورىسشا نۇسقاسىن: “دام تۋرچانكە يز شيرازا ساماركاند, ا ەسلي نادو, – بۋحارۋ! ا ۆ بلاگودارنوست جاجدۋ رودينكي ي ۆزگليادا”, دەپ زاۋلاتىپ الادى دا, ارتىنشا ءابىراش جامىشەۆ ءتارجىماسىنداعى: “مەن شيرازدىڭ پاك سۇلۋىن تاڭىرىمە تەڭەر ەم, ءبىر مەڭىڭە سامارقان پەن بۇحارانى بەرەر ەم” دەگەن جولداردى تاعى ارقىراتىپ وتەدى. شيرازدىڭ شامسۋتدين ءحافيزىنىڭ مىنا عازەلىن ءتۇپنۇسقا بويىنشا وقىعان قايمانا قازاققا اسا رازى بولعان ساتۋشى ءايەلدەر سول جەردە قالەكەڭە سۇراعان كىتاپتارىن تەگىن ۇستاتىپ جىبەرەدى.
اسىل اعامىز ءوزىنىڭ مۇنداي بىلىمدىلىگىن قانداي ءبىر قىستالاڭ كەزدە دە قيىننان قيىستىرىپ ءسوز تاۋىپ, تۇيىقتان شىعىپ كەتەتىندىگىمەن تالاي مارتە دالەلدەگەن. سونىڭ ءبىر مىسالىن ونىڭ جانىندا كوپ جۇرگەن ىنىلەرىنىڭ ءبىرى, ءوزى دە عاجايىپ عالىم مۇحتار قۇل-مۇحاممەد بىلاي بايان ەتەدى. قالەكەڭنىڭ جەتپىس جىلدىق مەرەيتويى 1999 جىلدىڭ جازىندا, ۋاقىتىنان ءبىر جىل كەيىن اتالىپ وتەدى. تارازدان باستاۋ العان توي تۇركىستانعا ەستافەتا بەرگەن كەز. سول جولى ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ لىق تولعان اكت زالىندا كوسىلىپ سويلەگەن قالەكەڭدى ۇزىلىستە جاسامىستاۋ كەلگەن تۇرىك پروفەسسورى كەس-كەستەپ: “سايىن قالتاي-بەي! سوزىڭىزگە بەك ريزا بولدىم. ناعىز عۇلاما ەكەندىگىڭىزگە ەش ءشۇبام قالمادى. بىراق وسى ايتقاندارىڭىز قازاق جاستارىنىڭ قۇلاعىندا قالاتىنىنا كۇمانىم بار. اينالاڭىزعا قاراڭىزشى: قازاق قىزدارىنىڭ ءبارى اشىق-شاشىق جۇرەدى. شاش پەن كويلەكتىڭ ەتەگىن قىسقارتقانى ءوز الدىنا, كەيىنگى كەزدە كىندىگىن جالاڭاشتاۋدى ادەتكە اينالدىردى. ال وسىنىڭ ءبارى ءسىز ايتقان ۇلتتىق ءداستۇر, ءدىني جورالعىلارعا ۇيلەسە قويار ما ەكەن”, – دەپ كۇتپەگەن جەردەن توسىلتپاقشى بولادى. كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلعان قالامگەر اعا سوندا ەڭسەسىن تۇسىرمەي كوتەرىڭكى ۇنمەن: “جاستىق شاق تىرشىلىكتىڭ كوكتەمى عوي, ال كوكتەمدە تىرشىلىك اتاۋلى تۇرىكتىڭ تۇكتى كىلەمىندەي قۇلپىرىپ, بار بوياۋى بەتىنە شىقپاي ما؟ گاپ تىرشىلىك كوكتەمىنىڭ ماحاببات دەگەن قان بازارىندا, ءسىز ايتقانداي, اشىق-شاشىق ەمەس, مەنىڭ اقىن دوسىم ايتقانداي, اسىپ-تاسىپ جۇرگەن جاستاردا ەمەس, گاپ سولاردىڭ اشىق-شاشىق جۇرگەن جەرىن سىعالاپ جۇرگەن سىزدەردە مە دەپ ويلاپ قالدىم”, – دەيدى عوي. مىنا سوزدەن كەيىن ەرى موينىنا تۇسكەن الگى وقىتۋشى بىردەن ءمۇساپىردىڭ كۇيىنە كوشىپ, ءتىلسىز قالادى.
قالەكەڭنىڭ ءوزى ءھام شىعارماشىلىعى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, توقتالىپ وتەۋگە بولمايتىن ءبىر سۇبەلى دۇنيەسى, ارينە, “كوكتوبەدەگى كەزدەسۋ” ەكەنى انىق. ونىڭ تۋ تاريحىنىڭ ءوزى تۇتاس جىر. بۇعان سەبەپ سول ۋاقىتتا ماسكەۋدىڭ “سوۆرەمەننيك” تەاترىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان گالينا ۆولچەك ەسىمدى رەجيسسەر بولعانىن بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەس. ول ءوزىنىڭ تەككە كەلمەگەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن رەپەرتۋاردى جاڭاشا قۇرۋدى ويلاپ, تىڭ تۋىندى جازىپ بەرۋدى شىڭعىس ايتماتوۆتان وتىنەدى. بىراق, ۆولچەكتىڭ يدەياسىن قۇپ كورگەنىمەن, شىقاڭ دراماتۋرگيا جاعىنا كەلگەندە وسالداۋ ەدى. سوسىن ول ءوزىنىڭ ەجەلگى دوسى قالتايدى كومەككە شاقىرادى. سوسىن قالەكەڭنىڭ پەسانى قازاقشا باستان-اياق ءبىر ءوزى جازىپ شىعۋىنا تۋرا كەلەدى. ول مۇنى باس-اياعى 11 كۇننىڭ ىشىندە ءتامام قىلادى. ال شىڭعىس سول پەسانى ورىسشاعا اۋدارىپ, باس تاقىرىبىنا جاپوننىڭ فۋدزي تاۋىنىڭ اتىن كەلتىرەدى. شىمىرلاپ بويعا جايىلعان درامانى ەندى ۆولچەك جەرگە تۇسىرمەي قاعىپ الىپ, بىردەن ساحناعا اتتاندىرادى. بۇل 1972 جىلدىڭ بەدەرى ەدى. سودان كەيىن تۋىندىنى ريگا, ۆيلنيۋس, تاللين تەاترلارى جاپاتارماعاي قويادى. ونى كەلەسى جىلى ۆاشينگتوننىڭ “ارەنا ستەنش”, لوندوننىڭ “حانستەد” تەاترلارى ساحنالاپتى. بۇدان كەيىن ول ۆارشاۆا, بۋداپەشت, پلوۆديۆ, ستوكگولم, حەلسينكي, توكيو, بومبەي سەكىلدى 19 شەتەل ساحنالارىندا زور تابىسپەن اتاپ ءوتىلىپتى. بۇل جەردە انىق قاداپ ايتاتىن ءبىر نارسە, “كوكتوبەدەگى كەزدەسۋدىڭ” بىردەن-ءبىر جالعىز اۆتورى قالتاي مۇحامەدجانوۆ ەكەنى داۋ تۋعىزبايدى. ادالىنا كەلگەندە, ش.ايتماتوۆتى اۋدارماشى رەتىندە عانا قاراستىرعان ابزال. كەزىندە مۇنى شىڭعىستىڭ ءوزى دە مويىنداعان.
ويدان تاعى ءبىر وي تۋىپ وتىر. ءبىر كۇنى ءدىنمۇحاممەد قوناەۆ اعامىز قالەكەڭدى كابينەتىنە شاقىرادى. “كىرىپ وتىرعان ءۇيىڭىز تۇرعان جەرگە جاڭا قۇرىلىس تۇسەدى. بۇرىنعى ەكىنشى حاتشىنىڭ پاتەرىنە كوشسەڭىز قايتەدى؟” – دەيدى ول سالعان بويدا. بۇعان قالاعاڭ ۇندەمەي جەلكەسىن سيپايدى. “نەگە ويلانىپ قالدىڭىز, قالەكە؟” – دەيدى ديمەكەڭ. سوندا قالاعاڭ: “قايدان بىلەيىن, ديمەكە! بۇرىن ءبىرىنشى حاتشى تۇرعان ۇيدە تۇرىپ ەم. ەندى ەكىنشى حاتشى تۇرعان ۇيگە كوشەدى ەكەنبىز. سويتە-سويتە, ءتىپتى تومەندەپ كەتىپ ءجۇرمەسەك, جارادى!” – دەپتى. ء“تۇۋ, قوجەكە-اي, قايداعىنى ايتادى ەكەنسىز؟! ءويتىپ, قوبالجيتىن ەشتەڭە جوق, باياعى سول قالتاي قالپىڭىزدا قالاسىز عوي!” – دەپ ديمەكەڭ دە كەڭك-كەڭك ك ۇلىپتى...
سول ۇلكەن كىسى ايتقانداي, قالاعاڭ سول قالپىندا قالدى. قانشاما ۋاقىت وزگەرگەنىمەن, ول وزگەرمەگەن كۇيى كەتتى. ومىردەن بۇرالا بىتكەن ەمەندەي قالپىمەن ءوتتى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, ءاۋ باستان الەۋمەتشىل بولىپ قالىپتاسقان اعامىز قوعام ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, داۋلەتىمىزدىڭ دەربەستىگىن نىعايتۋعا ءومىرى بىتكەنشە ۇلەس قوستى.
ەرجان ءۋايىس, جۋرناليست, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.
قىزىلوردا.
