شاراسى تاۋسىلعان شارۋالار

ماسەلەنىڭ ءمانىسى

ماقسارى نەگە ساتىلمايدى؟ مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, وبلىس تۇتىنۋشىلارىنىڭ وسىمدىك مايىنا دەگەن سۇرانىسى جىلىنا 9,0 مىڭ توننانى قۇرايدى. بىراق بۇل ءونىم وبلىستا 2,1 مىڭ توننا كولەمىندە عانا ءوندىرىلىپ وتىر. سوندىقتان بولار, وسىمدىك مايىن ءوندىرۋدىڭ كولەمىن ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن وبلىستا سويا داقىلىن ءوسىرۋدى ۇلعايتۋ ماقساتىندا “ۆيتا-سويا” كومپانياسى جانە قازاقستان-قىتاي بىرلەسكەن كاسىپورىنى جاڭا جوبالاردى قولعا الۋدا. سونداي-اق, وسىمدىك مايىن شى­عاراتىن جەرگىلىكتى “پالۆانوۆ” جانە “تولەباي ماي” كاسىپورىن­دارىن قاجەتتى مايلى داقىلدار شيكىزا­تىمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ شارالارى دا جاسالىنعان. ءۇس­تىمىزدەگى جىلى مايلى داقىلدار القاپتا­رىنىڭ كولەمى 2 ەسەدەن اسا ۇلعاي­تى­لىپ, 66,5 مىڭ گەكتارعا جەت­كىزىلىپتى. الداعى ەكى جىلدا ونى 78,5 مىڭ گەكتارعا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. بىراق وسىنداي يگى نيەت, جاقسى باستامالارعا قاراماستان, وبلىستا مايلى داقىلداردى جيناۋ جۇمىس­تارى بىتكەن سوڭ, ونى وتكەرۋدىڭ سەر­گەلدەڭى باستالادى. ولاي دەي­تىنىمىز, وبلىستاعى وسىمدىك مايىن شىعارا­تىن زاۋىتتار ديقانداردىڭ مايلى داقىلدار شيكىزاتىن ساتىپ الۋعا قار­جىلارى جوق. ءتيىستى قار­جى ينس­تي­تۋتتارىنان نەسيە-قارجى دا الا الماۋدا. بۇل ماسەلە ءوس­ىر­گەن دا­قىل­دارىن ءتيىمدى باعاعا سا­تىپ, مەم­لەكەت تاراپىنان بەل­گىلەنگەن سۋبسي­ديانى الۋدان ءۇمىتتى بولىپ وتىرعان شارۋاعا وتە ءتيىمسىز بولىپ تۇر. ارينە, شارۋالاردىڭ ءوز ءونىم­دەرىن باسقا وبلىستارداعى ماي زاۋىتتا­رىنا ساتۋىنا دا بولادى. بىراق ون­داي جاعدايدا وبلىس شا­رۋالارى مەم­لەكەتتەن ءتيىستى سۋبسي­ديالارىن الا المايدى ەكەن. كورىپ وتىرعاندا­رى­ڭىزداي, “بىلاي تارت­ساڭ اربا سىنا­دى, ولاي تارتساڭ وگىز ولەدى” دەگەن­دەي, قاي تاراپقا سالسا دا قيىندىققا تاپ بولاتىن شارۋا پاقىر بولىپ تۇر. وبلىس ماقسارى وسىرۋشىلەرى ارا­سىندا, گەرماندىق ء“BىOSS-Rohs­toffe GmbH” فيرماسى تاراپىنان جاسالىنعان, گەرمانيا ەلىنىڭ تاماق جانە فارماتسەۆتيكا ونەركاسىبى ءۇشىن تابيعي بوياعىشتار جاساۋ ماق­ساتىنداعى وندىرىستىك قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن ماقسارى داقىلىنىڭ جينا­لىپ, قۇرعاتىلعان جانە قاپشىق­تالعان گ ۇلىن شيكىزات رەتىندە 1 كي­لوcىن 10 اقش دوللارى كولە­مىندەگى باعامەن قابىلداۋ جونىندەگى ۇسىنىسقا ءۇمىت ارتىپ وتىرعاندار دا بار. بىراق, گەرمانيالىق فيرماعا ماقسارىنىڭ گ ۇلى عانا قاجەت بولىپ وتىرعاندىقتان, شارۋالار بۇل ۇمىتتەرىن كەلەسى جىلى عانا جۇزەگە اسىرا الماقشى. دەگەنمەن, ىزدەنگەن باسشى مەن قوسشىعا قانداي تۇيىقتان دا جول تاۋىپ, شىعۋعا بولادى. وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى باسشىلارى بۇل ماسەلەدەن دە جول تاۋىپ, شارۋالاردىڭ ەڭبەگىن جەلگە ۇشىرماس دەپ ويلايمىز. قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدىڭ قيىندىعى نەدە؟ تۇتىنۋشىلاردى وتاندىق قانت ونىمدەرىمەن جەتكىلىكتى تۇردە قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن سوڭعى جىلدارى وبلىستا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ ءىسى قايتا قولعا الىنا باستادى. وعان بۇرىنعى جىلدارداعى تاجىريبە تاۋەكەل ەتكىزگەندەي. ويتكەنى وتكەن عاسىردىڭ 70-80-ءشى جىلدارى جام­بىل وبلىسى قانت قىزىلشاسىنىڭ داڭقى الىسقا جايىلعان. قازىر شە؟ قازىر رەسپۋبليكا بويىنشا شىعارىلاتىن اق قانتتىڭ 97 پايىزى (!) يمپورتتىق شيكىزات – قانت قۇراعى-تروستنيكتەن ءوندى­رىلەدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى تا­لاپ­تارىنا سايكەس ءوز ەلىمىزدە ءوندى­رىلگەن اق قانتتىڭ 20 پايىزىنا وتان­دىق شيكىزات – قانت قىزىل­شاسى پايدالانىلۋى ءتيىس. مىنە, وسى ماقساتتا ۇستىمىزدەگى جىلى وبلىستاعى 2 قانت زاۋىتى – تاراز قالاسىنداعى “قانت” اق پەن مەركى اۋدانىنداعى “مەركى قانت زاۋىتى” جشس-ءنى قانت قىزىلشاسى شيكىزاتىمەن جەتكىلىكتى تۇردە قام­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن وبلىستاعى قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ كولەمى 5,6 مىڭ گەكتارعا جەتكىزىلگەن بو­لاتىن. الايدا, بيىلعى قۇرعاقشى­لىق پەن سۋ تاپشىلىعىنا بايلا­نىس­تى 4 مىڭ گەكتارعا جۋىق القاپ­تان عانا قانت قىزىلشاسىن جيناۋعا بولاتىن سياقتى. بۇل القاپتاردىڭ گەكتارىنا قانشا توننا ءتۇسىم بە­رەتىنى دە بەلگىسىز. مامانداردىڭ ءپى­كىرىنشە, ءار گەكتاردان ورتا ەسەپپەن 200-250 تسەنتنەردەن قانت قىزىل­شاسى الىنعاندا, بارلىق ءونىمنىڭ كولەمى 80 مىڭ تونناداي بولادى دەگەن بولجام بار. بۇل الدىن-الا جاسالعان جوباعا سايكەس كەلەدى, ويتكەنى وبلىستاعى قانت زاۋىتتارى بيىل ەڭ كەمى 80 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن قابىلداپ العان جاعدايدا عانا وسى ءبىر ءتۇبىرى ءتاتتى, توگىلگەن تەرى اششى ءونىمدى ودان ءارى وندىرۋگە تاۋەكەل ەتىلەتىن سياقتى. بىراق مىنا ءبىر جاعداي دا الاڭ­داتا بەرەدى. ۇستىمىزدەگى جىلى قور­داي جانە شۋ اۋداندارىنىڭ قى­زىلشاشىلارى 25 مىڭ توننا ءتاتتى ءتۇبىر جينايدى دەپ بولجانعان بو­لاتىن. الايدا, قازىرگى جاعداي ەكى اۋ­داننىڭ ءونىمىن قوسقاندا, بارلى­عى نەبارى 14-15 مىڭ توننا بولا­تىنىن كورسەتىپ وتىر. ماماندار مۇ­نىڭ سەبەبىن, “وبلىستا قانت قى­زىلشاسىن ءوسىرۋدى قايتا جاندان­دىرىپ, جولعا قويۋعا سۋ تاپشى­لى­عىمەن قاتار, ارنايى تەحنيكا­لاردىڭ ازدىعى دا قولبايلاۋ بولىپ وتىر” دەپ تۇسىندىرەدى. دەگەنمەن, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى باسشىلارىنىڭ پىكىرى, قولعا الىنىپ جاتقان بارلىق اگروتەحني­كالىق شارالار الداعى جىلدارى وب­لىستىڭ قانت قىزىلشاسى ال­قاپ­تارى جوعارى ءونىم بەرىپ, قانت زاۋ­ىتتارى يمپورتتىق شيكىزات تاۋەل­دىلىگىنەن قۇتىلىپ, وتاندىق شي­كى­زاتپەن ءبى­رىڭعاي جۇمىس ىستەۋىنە جول اشىلۋى ءتيىس دەگەن سەنىمگە جەتەلەيدى. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى. جامبىل وبلىسى.