قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى قارىمدىلىق

ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ جىل سايىنعى وتەتىن كەزەكتى 19-سەسسياسىندا 2010 جىلى ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى قارار قابىلدانعانى بەلگىلى. ودان كەيىن ول ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋىندە قولداۋ تاۋىپ, سامميت استانادا وتەتىن بولىپ شەشىلدى. قازاقستان تاراپىنان توراعالىق ەتكەن جارتىجىلدىق ۋاقىت ارالىعىندا ىستەلگەن جۇمىستار مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وڭ باعاسىنا يە بولدى. ءسامميتتىڭ ءوتۋى دە وسى جارتىجىلدىقتاعى ىستەردىڭ بارىسىنا بايلانىستى بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوڭعى رەت تۇرىك جەرىندە وتكەن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سام­ميتىنەن بەرى 11 جىل وتە شىعىپتى. الاي­دا وسى ۋاقىت ارالىعىندا قوردالانعان پروبلەمالار جەتەرلىك. الەمدە بىرقاتار سىندارلى وقيعالار ورىن الىپ, ونىڭ سوڭى ساياسي-ەكونوميكالىق احۋالدىڭ وزگەرۋىنە الىپ كەلدى. ولاردىڭ شەشىمىنە جەتكىلىكتى ىقپال ەتە الماعان ۇيىم سوڭعى جىلدارى جەكەلەگەن ەلدەردىڭ جەرگىلىكتى پروبلەما­لارى­نا ارالاسا باستاعانى ءمالىم. ونىڭ ارتى ءبىر-ءبىرىن كىنالاۋعا, “قوس ستاندارتتار” تۋ­رالى اۋىر سوزدەرگە ۇلاسىپ جاتتى. مىنە, ۇيىم ەلىمىز توراعالىقتى قولىنا العاننان كەيىن وسىنداي ىڭعايسىز جاعدايدان شىعىپ, بەيپىل اڭگىمەلەر ساپ تىيىلعانداي بولدى. ەقىۇ توراعالىعىندا بىرقاتار ءىس-شارالار وتكىزىلىپ, تۋىنداعان پروبلەمالاردىڭ شەشىمى قاراستىرىلا باستادى. ەقىۇ ءسامميتىن بيىلعى جىلدىڭ 1-2 جەلتوقسانىندا استانادا وتكىزۋ تۋرالى شە­شىم شىعارىلعانىنا بايلانىستى جاساعان مالىمدەمەسىندە مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ استانا ءسامميتى ستراتەگيالىق باعىتتار مەن ەقىۇ دامۋىنىڭ “جول كار­تا­سىن” بەلگىلەپ بەرۋدى كوزدەيدى دەپ ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بۇل – ۇيىمنىڭ ارى قاراي قان­داي باعىتپەن جۇرەرىن ايقىنداپ الۋ دەگەن ءسوز. “استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋ­را­لى شەشىمنىڭ تاريحي كۇنگە سايكەس كەلۋى­نىڭ تەرەڭ سيمۆوليكالىق ءمانى بار دەپ ەسەپ­تەيمىن. وسىدان 35 جىل بۇرىن, 1975 جىلدىڭ 1 تامىزىندا حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلدى. جوعارى دارەجەلى كەزدەسۋدىڭ ءبىزدىڭ ۇيىمدى قازىرگى ءومىر شىندىعىنا بەيىم­دەۋگە جاعداي جاسايتىنىنا سەنىمىم مول”, دەپ اتاپ ءوتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى. وسى رەتتە ەلىمىز ۇيىم توراعاسى رەتىندە جاڭا قاۋىپ-قاتەرلەرگە, اسىرەسە, لاڭكەستىك پەن ەسىرتكى تاسىمالىنا قارسى كۇرەستى كۇ­شەي­تۋگە, ول ءۇشىن اۋعانستان مەن قىرعىز­ستان­داعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا كۇش سا­لىپ وتىر. وسىلايشا قازاقستان ەقىۇ-نىڭ ەۋراتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىگىندە تۋىنداعان قاتەرلەرىنە توسقاۋىل قويۋ ماقساتىندا ۇيىم جۇمىسىن ايتار­لىق­تاي جەتىلدىرە تۇسۋگە كۇش سالۋدا. ء“بىز ءۇشىن ءبىز­دىڭ قوعامىمىزدىڭ تولەرانتتىلىق, ءداس­تۇر­لەردى قۇرمەتتەۋ, سەنىم مەن ءوزارا ءتۇسى­نىستىك ءتارىزدى باستى قۇندىلىقتارىن پاش ەتۋ­دىڭ تاڭعاجايىپ مۇمكىندىگى تۇر”, دەي كەلە, ن.نازارباەۆ قازاقستاننىڭ الەمدىك ساياسي ارەنادا وزىندىك ورنى بار ەكەندىگىن دە انىق بايقاتتى. جاھاندانۋ زامانىندا ەۋروپا قۇرلى­عىن­داعى ەلدەر ءوز قاۋىپسىزدىكتەرى مەن تۇراق­تىلىقتارىن وزدەرى شەشىپ الا المايتىنىنا انىق كوز جەتكىزىپ وتىر. ءبىر كەزدەرى كارى قۇرلىقتا كومىرشىلەر مەن تەمىرشىلەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن قۇرىلعان ۇيىم قازىر الەمدىك سيپاتقا يە. سوندىقتان دا ەۋروپا, امەريكا جانە وزگە قۇرلىقتاعى ەلدەر ەقىۇ-دان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەدى. استانادا وتكەن ەقىۇ پا-نىڭ 17-سەسسياسىندا پا توراعاسى يوران لەننماركەر بىلاي دەگەن-ءدى: “مەن 2010 جىلدى تاعاتسىزدانىپ كۇتىپ ءجۇرمىن, ءويت­كەنى قازاقستان توراعالىعى ورتالىق ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى بايلانىستاردى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, سونداي-اق وسى ىقپالدى دا ۇلكەن ەلدە اشىقتىق پەن دەمو­كرا­تيانى نىعايتادى”. ارينە, توراعانىڭ بۇل شىنايى لەبىزىن ءبىز ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىل الدىق. وسى رەتتە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىككە جاۋاپ بەرە الا­تىن رەسەيمەن جانە ورتالىق ازيا ەلدە­رى­مەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىككە ىنتالى ەكەن­دى­گىن دە بايقاۋ قيىن ەمەس. ونى ەۋروپالىق­تاردىڭ وزدەرى دە جاسىرمايدى. ەگەر 2009 جىلعى كورسەتكىشكە كوز سالساق, وندا قا­زاق­ستاننىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ 40 پايىزى ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە تيەسىلى ەكەنىن كورەمىز. ياعني, بىلتىر ساۋدا-ساتتىق 29 ميلليارد اقش دوللارىنا جەتكەن. ەنەر­گەتيكالىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان العان­دا ەۋروپالىق ەلدەر باتىس پەن شى­عىستىڭ اراسىنا كوپىر سالا الاتىن قازاق­ستانعا ۇلكەن ءۇمىت ارتادى. وسى ورايدا تۇراقسىزدىق جايلاعان اۋعان­ستاندا ميللياردتاعان دوللارعا باعا­لاناتىن جەراستى قازبا بايلىقتارى بار ەكەندىگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان بەلگىلى بولىپ وتىر. مۇنشالىقتى يەن باي­لىق سول ەل حالقىنىنىڭ يگىلىگىنە جۇمسالۋى كەرەك بولسا, الدىمەن تۇراقتىلىق ورناتۋ قاجەت. مىنە, وسى باعىتتا ەلىمىز بىرقاتار ءىس-شارالاردى قولعا الىپ, ايتارلىقتاي كومەك كورسەتتى. توراعا رەتىندە اۋعانستاندا بەيبىت ءومىر قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا بىرقاتار باستامالارعا مۇرىندىق بولدى. سونداي-اق كورشىلەس قىرعىزستانعا گۋمانيتارلىق جاردەم قولىن سوزدى. بۇدان باسقا 1 ميل­ليارد اقش دوللارىنداي دونورلىق كو­مەك­كە قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتتى. وسىنداي يگى ءىس­تەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن ەلىمىز حالىق­ارالىق ۇيىمدار مەن ءىرى مەملەكەتتەرمەن يىق بىرىكتىرە ارەكەت ەتۋدە. ۇيىم حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا, ادام قۇقىنىڭ جان-جاقتى قورعالۋىنا, ادىلدىك پەن ىزگىلىككە قۇرىلعان قوعام ورنا­تۋعا جانە بيلىك پەن حالىق اراسىن جاقىن­داتۋعا باعىتتالعان ستاندارتتار قالىپتاس­تى­راتىن ينستيتۋت رەتىندە دە قىزمەت ەتە الادى. سايلاۋلار بارىسىنا بايقاۋشى بولىپ كەلە جاتقان ەقىۇ حالىقتىڭ تۇرمىس جاعدايىن جاقسارتۋعا قاجەتتى ۇسىنىستار مەن ستان­دارت­تار ازىرلەۋ باعىتىندا ايتارلىقتاي الەۋەتكە يە. ماسەلەن, “نيۋ-يورك تايمس” گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا اقش-تىڭ قازاقستانداعى العاشقى ەلشىسى ۋيليام كورتني بىلاي دەپتى: “قازاقستان – تاۋەلسىزدىك العان ساتىنەن باس­تاپ ءوزىنىڭ دامۋ باعىتىندا كوپتەگەن ءساتتى قا­دامدار جاساعان مەملەكەت. ال ەندى قازاق­ستان باسقارعان جىلى ەقىۇ-نىڭ جەمىستى قىزمەت اتقارۋى – بەدەلدى مەملەكەتتەردىڭ ونىڭ باستامالارىن قولداۋىنا تىكەلەي بايلانىستى”. اقش-تىڭ حالىقارالىق جانە ستراتەگيا­لىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىندا وتكەن “2010 جىلى ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باس­شى­لارىنىڭ ءسامميتى قاجەتتىگىن باعالاۋ” اتتى دوڭگەلەك ۇستەلدە ساراپشىلار مۇنداي شارانىڭ قاجەتتىگىن ەرەكشە اتاپ كورسەتكەن. ەقىۇ ءوز جاۋاپكەرشىلىگى شەڭبەرىندە سەنىم مەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ مىندەتىن تولىق اتقارا المايدى جانە داع­دارىس جاعدايىندا تۇر. ول تەك بالقان مەن كاۆكازعا عانا بايلانىستى ەمەس, سونىمەن بىرگە, ورتالىق ازياداعى, اسىرەسە سوڭعى كەزدەگى قىرعىزستانداعى وقيعالاردان دا باي­قالۋدا دەيدى. وسى رەتتە ساراپشىلار ەقىۇ-نى ناتو, ۇقشۇ جانە شىۇ كىرمەيتىن, ياعني “قاۋىپسىزدىگى كۇڭگىرت ايماقتارداعى” ەلدەردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋدە ۇلكەن الەۋەتكە يە, ەرەكشە تەتىك رەتىندە باعالايدى. اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى حيللاري كلين­تون مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت دجو باي­دەننىڭ سوزدەرىمەن ايتقاندا, ۇيىم ەۋر­ازيالىق جانە ەۋراتلانتيكالىق كەڭىستىكتەگى بارلىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ارحيتەكتۋراسىن نىعايتۋشى جانە تولىقتىرۋشى ىرگەتاس بولىپ تابىلادى. شىنىندا دا قازىر ەلىمىز ءازىربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى تاۋلى قاراباق جاي­ىن, رەسەي مەن گرۋزيا اراسىنداعى وڭتۇستىك وسەتيا ماسەلەسىن, مولدوۆا مەن ەشكىم ءالى مويىنداي قويماعان پريدنەستروۆە پروب­لەماسىن قاراستىرۋعا كۇش سالىپ وتىر. بريۋسسەلدە وتكەن ەقىۇ مەن ەو-عا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىندە ۇيىمنىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ: “بۇگىن ەۋروپا قاۋىپسىزدىگى تۇجىرىمداماسى ەۋروپالىق قۇرلىق شەڭبەرىنەن الىس كەتىپ, ەۋرازيانىڭ ۇلكەن كەڭىستىگىن وزىنە قوسىپ وتىر. ەگەر ءبىز ءوزىمىزدىڭ ورتاق قاۋىپسىزدىك پروب­لەمالارىمىزدى شەشكىمىز كەلسە, وندا ەۋرازيا مەن ەۋراتلانتيكا ايماقتارىن­داعى مەملەكەتتەردى بىرىكتىرەتىن قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جالعىز ايماقتىق ۇيىم – ەقىۇ مەن ەو اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارت­تىرۋعا ۇمتىلىس تانىتۋعا ءتيىسپىز, ويتكەنى, بۇل ءجايت ۇلكەن ماڭىزعا يە”, دەگەن بولاتىن. ساميتتە بولاشاق ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك ءما­سەلەلەرى, اۋعانستاندى قالپىنا كەلتىرۋ جانە تولەرانتتىلىق قاعيدالارىن ىنتالاندىرۋ باستى تاقىرىپتاردىڭ بىرىنە اينالاتىنى دا بەلگىلى بولىپ قالدى. قازىرگى كەزدە بۇل تاقىرىپتاردىڭ باعىتى مەن باعدارى كەڭىپ, پىسىقتالۋ ۇستىندە. قازاقستان ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ ارقى­لى ايماقتاردا تۋىنداعان پروبلەمالار اي­نا­لاسىنداعى جەل سوزدەردى سەيىلتىپ, ۇيىم­نىڭ جۇمىسىن قازىرگى ءومىر شىندىعىنا بەيىم­دەۋدى جانە ناقتى ىستەرمەن ايشىق­تاۋ­دى ماقسات تۇتۋدا. ماسەلەن, شاعىن مەملەكەت – اۋعانستان ەۋرازيا كەڭىستىگىنە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ەۋراتلانتيكا كەڭىستىگىنە دە ءوزىنىڭ سالقىنىن تيگىزىپ وتىرعانىن جاسى­رۋدىڭ ءجونى جوق. جەر شارىنداعى تۋىنداعان تۇراقسىزدىق پەن قاۋىپ-قاتەرلەر قيىرداعى ۇلكەن دەرجاۆالاردىڭ وزىنە دە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىندىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. سوندىقتان كىشىگىرىم ەلدەردىڭ پروبلەماسىنا ەشكىم دە بەي-جاي قاراي المايدى. باسقاشا ايتقاندا, بوس كەڭىستىك ەشقاشان “بوس جاتپاق ەمەس”. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاس­تىق ۇيىمى جۇمىسىنىڭ جاندانۋىنا بايلانىستى بىرقاتار الىپ ەلدەر وسى ۇيىم اياسىندا ءوز باعىتتارى مەن مۇددەلەرىن اي­قىن­داي باستادى. ولاي بولسا, ۇيىم بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرمەۋ ءۇشىن ونىڭ مىنبەرىن جەكە مەملەكەتتەر مەن توپتاردىڭ ىقپال ەتۋ تەتىگىنە اينالدىرماۋ توراعا ەلگە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. اسقار تۇراپباي ۇلى.