ەۋروپاعا جول
ءتيىمدى ەكونوميكا قۇرۋدى مىندەت ەتىپ قويعان قازاقستان الەمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى مەن ىلگەرىلەگەن وڭىرلەرىنىڭ تاجىريبەسىنە ارقا سۇيەيدى. باسىم باعىتتار قاتارىندا ەۋروپا, ەو ەلدەرى تۇر. ەۋروپاعا گەوگرافيالىق قاتىستىلىعىمەن قاتار, تازا ءۇش ەۋرازيالىق مەملەكەتتىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان وسىناۋ ماڭىزدى وڭىرمەن جان-جاقتى ءوزارا ىقپالداستىقتى جۇزەگە اسىرۋدا. ءۇش ەۋرازيالىق مەملەكەتتىڭ ىشىنەن رەسەي عانا, استاناسى ماسكەۋ ەۋروپادا تۇرعاندىقتان, ەۋروپالىقتار قاتارىنا قوسىلعان, ال تۇركيا مەن قازاقستان ەۋروپالىق اۋماقتارى بار ازيا مەملەكەتتەرى. باتىس قازاقستان, اتىراۋ وبلىستارىنىڭ ءبىر بولىگىن قامتيتىن ەۋروپالىق اۋماعىمىز 12 پايىزدى قۇراسا, بۇل رەسەيدە 25 پايىز, تۇركيادا 3 پايىز شاماسىندا. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى, “ەۋروپاعا جول” باعدارلاماسىنىڭ قابىلدانۋى كارى قۇرلىق ەلدەرىمەن بايلانىستى ارتتىرا ءتۇسۋدى مىندەت ەتىپ قويىپ وتىر.
ساياسي باعدارلار جانە ەكونوميكالىق باسىمدىقتار
ەو-عا كىرەتىن ەلدەر الەمدىك ارەنادا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن سەرپىندى دامۋ ۇستىندەگى ەكونوميكانى تانىتادى. جاھاندىق ەكونوميكانىڭ: سولتۇستىك امەريكا, شىعىس ازيا جانە ەو بولىپ كەلەتىن ءۇش جەتەكشى ورتالىقتا جاھاندىق ءىجو-ءنىڭ 23,3 پايىزى سوڭعىسىنىڭ ۇلەسىنە كەلەدى. سولتۇستىك امەريكاعا 26 پايىز, شىعىس ازياعا 18,2 پايىز تيەسىلى. مۇندا ءبىز شىعىس ازيانىڭ سولتۇستىك بولىگىن عانا قاراستىرامىز, ايتپەسە بۇل ءوڭىردىڭ الدەقايدا كەڭ ۇعىمى بار, ول ۆەتنامدى, لاوستى, يندونەزيانى جانە باسقا بىرقاتار ەلدەردى قامتيدى.
|
ءىجو كولەمى (ملرد. دوللار)
|
| 2000 ج. 2004 ج. 2006 ج. 2007 ج. 2008 ج. 2009 ج. |
| سولتۇستىك امەريكا 11099,8 13779 15292,5 16452 17494 16455,3 |
| اقش 9837,4 11750 13201,8 13840 14580 14256,3 |
| كانادا 687,9 1023 1251,5 1266 1336 1336,1 |
| مەكسيكا 574,5 1006 839,2 1346 1578 874,9 |
| ەو 6048,4 11650 13349 14380 14960 14510 |
| گەرمانيا 1873 2362 2906,7 2810 2863,6 3346,7 |
| فرانتسيا 1294,2 1737 2230,7 2047 2097 2649,4 |
| ۇلىبريتانيا 1414,6 1782 2345 2137 2281 2174,5 |
| يتاليا 1073,9 1609 1844,7 1786 1801 2112,8 |
| يسپانيا 558,6 937 1223,9 1352 1378 1460,2 |
| شىعىس ازيا 6693,1 7586,8 8531,9 9646,4 11154 11325 |
| جاپونيا 4841,6 3745 4340,1 4290 4487 5067 |
| قىتاي 1079,9 2340,7 2668,1 3460 4598 4909,3 |
| كورەي رەسپ. 457,2 925,1 888 1201 1312 832,5 |
| تايۆان 314,4 576 635,7 695,4 757 717,7 |
ەو اسا ماڭىزدى ەكونوميكالىق وڭىرلەر اراسىندا ەكىنشى ۇستانىمدا تۇرۋىن جالعاستىرۋدا. الەمدىك بىرىنشىلىكتە اقش كوش باستاپ كەلەدى. مەكسيكامەن جانە كانادامەن NAFTA اياسىندا ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ سولتۇستىكامەريكالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق وداعىنىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى الەۋەتىن ايتارلىقتاي كەڭەيتتى. سونىمەن قاتار. شىعىس ازيا تاراپىنان وسە تۇسكەن باسەكەلەستىكتى ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سوڭعى جىلدارى بۇل ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ينتەگراتسيالىق ىنتىماقتاستىعى بارىنشا كوزگە ءتۇسىپ وتىر. ءوزارا ساۋداداعى, ينۆەستيتسيالىق ارنالارداعى بۇل ەلدەردىڭ ۇلەسى ۇنەمى ءوسىپ كەلەدى. ماسەلەن, 1970-2000 جىلدار كەزەڭىندە شىعىسازيالىق ساۋدا ىشىندەگى ولاردىڭ ۇلەس سالماعى 32-دەن 50 پايىزعا دەيىن وسكەن. قىتاي, جاپونيا مەن كورەي رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا كولەمى 1991-2004 جىلدار كەزەڭىندە 56 ملرد. دوللاردان 324 ملرد. دوللارعا دەيىن ۇلعايىپ, ءوسۋىن جالعاستىرۋدا. قىتايدىڭ ەو-مەن ساۋدا اينالىمى 2008 جىلى – 425,6 ملرد. دوللار, اقش- پەن – 333,7, جاپونيامەن 266,8 ملرد. دوللار بولعان. 2010 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا بۇل كورسەتكىشتەر تيىسىنشە 133,8; 107,2 جانە 88,7 ملرد. دوللار بولدى. بۇل رەتتە قىتاي اقش-تى جاپون رىنوگىنان ىعىستىرۋدا. جاپونياعا جەتكىزىلىمدەر كولەمى وسى كەزەڭدە 37,5 پايىزعا وسكەن. مۇنداي ءۇردىس جاھاندىق ەكونوميكاداعى ءوڭىردىڭ سالماعىن ارتتىرىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە, الەمدىك رىنوكتاعى باسەكەنىڭ, وسكەلەڭ قارسىلاستىڭ سيپاتىنا ەلەۋلى ىقپال ەتەدى. سوڭعى جىلدارى نەگىزگى باسەكەلەستەر اراسىنداعى ايىرماشىلىق قىسقارا ءتۇستى. ال مۇنىڭ ءوزى بايگەگە بارشا قاتىسۋشىلاردى مازالاندىرادى.
ەۋروپا: ءبىرتۇتاس ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ءۇشىن كۇرەس
ەۋروپالىق ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەو بولىپ تابىلادى. كۇردەلەنە تۇسكەن جاعدايدا ءبىرلەسكەن ەلدەر ءبىرتۇتاس ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا, ەڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى جان-جاقتى ەندىرۋگە باسىمدىق بەرۋدە. يننوۆاتسيالارعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا, كاپيتالدىڭ تيىمدىلىگىنە, عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ينتەنسيۆتى دامۋىنا بارىنشا نازار اۋدارىلۋدا. سوعان وراي مۇنداي باعىت ءوز جەمىسىن بەرۋدە.
ەكونوميكالىق اۋىر سالماقتى – گەرمانيا, فرانتسيا, ۇلىبريتانيا, يتاليا – ەۋروپالىق كوشباسشىلار بولىپ تابىلادى. يسپانيا مەن رەسەي سەكىلدى جەتەكشى ەلدەر وكشە باسۋدا. بۇل رەتتە رەسەيگە بۇدان دا بيىككە كوتەرىلۋ مۇمكىن بولعان, ءبىراق ەكونوميكالىق, قارجى داعدارىسى ەلگە ۇلكەن زالال كەلتىردى. كوپتەگەن ەۋروپالىق ەلدەر ءوز كورسەتكىشتەرىن تومەندەتىپ العانىن ايتقان ءجون. ءاسىرەسە شىعىس ەۋروپانىڭ بارلىق 21 ەلى جانە باتىس ەۋروپانىڭ گرەكيا, پورتۋگاليا جانە مالتا سەكىلدى 3 ەلى ايتارلىقتاي زالال شەكتى. بۇل قاتاردا رەسەيدى, پولشانى, چەحيانى, رۋمىنيانى, ۆەنگريانى, ۋكراينانى, سلوۆەنيانى, حورۆاتيانى ايرىقشا اتاۋ كەرەك. بۇعان وتكەن ونجىلدىقتاردا بۇل ەلدەردەگى وسۋگە شيكىزاتتارعا الەمدىك باعانىڭ ارتۋى, ولاردا باتىسەۋروپالىق كومپانيالار فيليالدارىنىڭ بەلسەندى ورنالاسۋى سەبەپ بولعانىن ايتقان ءجون. داعدارىس بارىسىندا الەمدىك باعالار قۇلاپ ءتۇستى, كوپتەگەن جەتەكشى كومپانيالار شىعىسەۋروپالىق فيليالدارىنىڭ جۇمىسىن ۋاقىتشا توقتاتتى. مۇنىڭ ءوزى ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ءناتيجەلەرىنە ءوز سالقىنىن دەرەۋ تيگىزدى. سونىمەن قاتار 2010 جىلى ەۋروپالىق ەكونوميكادا, اسىرەسە, گەرمانيا سەكىلدى جەتەكشى ەلدە ءوسۋ بايقالىپ وتىر. بۇل گرەكيا, يسپانيا جانە پورتۋگاليا ەلدەرىنىڭ كەلەڭسىز كورسەتكىشتەرىن جاۋىپ وتىرعانى دا بەلگىلى.
| ەۋروپا, ەو ەلدەرىنىڭ ءىجو-ءسى (ملرد. دوللار) |
| 2000 2004 2006 2007 2008 2009 2015* |
| 1 گەرمانيا 1873 2362 2906,7 2810 2809,6 3346,7 3712,4 |
| 2 فرانتسيا 1294,2 1737 2230,7 2047 2097 2649 3104,7 |
| 3 ۇلىبريتانيا 1414,6 1782 2345 2137 2281 2174,5 2836,6 |
| 4 يتاليا 1073,9 1609 1844,7 1786 1801 2112,8 2405,6 |
| 5 يسپانيا 558,6 937 1223,9 1352 1378 1460,2 1590 |
| 6 رەسەي 251,1 1408 986,9 2088 2225 1230,7 3060,6 |
| 7 نيدەرلاندى 364,8 481,1 657,6 639,5 687,5 792,1 884,7 |
| 8 شۆەيتساريا 239,8 251,9 379,7 300,2 309,9 500,3 541,8 |
| 9 بەلگيا 226,6 316 392 376 447 468,5 543,8 |
| 10 پولشا 157,7 241,7 338,7 369,4 526,9 430 635,4 |
| 11 شۆەتسيا 227,3 255,4 384,9 334,6 358,4 406,1 574,9 |
| 12 اۆستريا 189 255,9 322,4 317,8 341,9 384,9 543,9 |
| 13 نورۆەگيا 161,8 183 310,9 247,4 267 381,8 492,5 |
| 14 گرەكيا 112,6 226,4 244,9 324,6 351,3 329,9 341,9 |
| 15 دانيا 162,6 174,4 275,2 203,7 213,6 309,6 385,1 |
| 16 فينليانديا 121,5 151,2 200,4 185,5 185,5 237,5 275,1 |
| 17 پورتۋگاليا 105 188,7 192,6 230,5 245 227,7 249,6 |
| 18 يرلانديا 93,8 126,4 22,6 136,2 198,5 227,2 256,7 |
| 19 چەحيا 50,8 172,2 175,3 208,5 217 190,3 302,9 |
| 20 رۋمىنيا 36,7 171,5 121,6 135,4 200,1 161,1 288,2 |
| 21 ۆەنگريا 45,6 99,4 112,9 138,3 153,8 128,9 188,9 |
| 22 ۋكراينا 31,8 65,04 106,1 141,2 123,4 113,5 196,6 |
| 23 قازاقستان 18,3 43,1 81 104,8 133,4 109,1 236,3 |
| 24 سلوۆاكيا 19,1 78,9 102 112,6 119,8 87,6 122,7 |
| 25 حورۆاتيا 19 50,3 42,6 58,6 68,9 63 82,3 |
| 26 ليۋكسەمبۋرگ 27,3 41,4 38,6 38,6 52,4 64,5 |
| 27 بەلورۋسسيا 29,9 70,5 36,9 105,2 60,3 48,9 107,2 |
| 28 سلوۆەنيا 18,1 39,4 37,3 54,7 54,7 48,5 62,8 |
| 29 بولگاريا 11,9 61,6 31,5 86,3 57,7 47,1 69,6 |
| 30 سەربيا 26,5 31,8 52,1 40,9 42,6 52,8 |
| 31 ليتۆا 11,3 45,2 29,8 59,6 59,6 37,2 41,9 |
| 32 لاتۆيا 7,1 26,5 20,1 39,7 39,7 26,2 27,9 |
| 33 كيپر 21,3 36,5 23,2 24,9 29,4 |
| 34 ەستونيا 4,9 19,2 16,4 29,3 29,3 19,1 22,5 |
| 35 بوسنيا جانە 4,4 26,2 11,3 27,7 27,4 17,1 24,1 |
| گەرتسەگوۆينا |
| 36 يسلانديا 8,5 9,4 15,8 12,1 12,1 12,1 14,3 |
| 37 البانيا 3,7 17,5 9,1 19,9 26 11,8 19,5 |
| 38 ماكەدونيا 3,6 6,1 17,3 17,3 9,2 13 |
| 39 مالتا 3,5 7,2 5,6 21,9 7,4 9,7 |
| 40 موناكو 0,9 0,9 0,9 0,9 6,9 |
| 41 مولداۆيا 1,3 8,6 3,3 9,2 9,8 5,4 7,3 |
| 42 كوسوۆو 4,0 4,0 5,4 7,7 |
| 43 ليحتەنشتەين 0,8 1,8 1,8 5,1 |
| 44 چەرنوگوريا 2,3 5,9 5,9 4,1 5,8 |
| 45 اندوررا 1,9 2,8 2,8 3,7 |
| 46 سان-مارينو 0,9 0,8 0,8 0,8 1,9 |
*حۆق بولجامى
ەگەر كورسەتكىشتەردى سالىستىراتىن بولساق, قازاقستان ءىجو كولەمى بويىنشا 46 ەۋروپالىق ەلدىڭ جانە ەو مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا تۇراقتى تۇردە 23-ورىندى الادى ەكەن. زالالداردى قالپىنا كەلتىرۋ تاياۋ ۋاقىتتا ەلدى 21-ورىنعا, ال ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ودان دا جوعارى ۇستانىمعا شىعارا الادى. حۆق باعالاۋى بويىنشا قازاقستان 2015 جىلعا قاراي ءىجو كولەمى بويىنشا ۋكراينانى, ۆەنگريانى باسىپ وزىپ, پورتۋگالياعا, فينلياندياعا, يرلانديا مەن رۋمىنياعا بارىنشا جاقىندايدى. ۇلتتىق ەكونوميكانى ويداعىداي ءارتاراپتاندىرۋ جاعدايىندا بۇل مىندەتكە قول جەتكىزۋگە بولادى. جانە ونى شەشۋدە قازاقستاننىڭ ەۋروپا ەلدەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعى ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ديناميكاسى
قازاقستان ەۋروپانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىمەن جانە اۋماقتارىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋدا. جالپىسىندا قازاقستان مەن ەو-نىڭ سىرتقى ساۋدا ديناميكاسى وڭ نەگىزدە. اسىرەسە, سوڭعى ونجىلدىقتاعى تابىستار ەلەۋلى. بۇگىندە ەۋروداق قازاقستاننىڭ باستى ساۋدا-ەكونوميكالىق ارىپتەسىنە اينالعان. ۇزاق جىلدار بويى كوش باستاپ كەلگەن رەسەي 2004 جىلى ءبىرىنشىلىكتەن ايرىلىپ قالدى. بۇل رەتتە رەسەيدىڭ ۇلەس سالماعى بۇكىل سوڭعى ونجىلدىقتا ۇزدىكسىز تومەندەپ بارادى, ال 2009 جىلى ەو-نىڭ ۇلەس سالماعى 40,5 پايىزعا دەيىن ءوستى, مۇنىڭ ءوزى رەسەيدەن (17,4 پايىز) 2,3 ەسە, قىتايدان (13,2 پايىز) 3,1 ەسە كوپ. مۇنداي ءوسۋدىڭ باستى فاكتورى – ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلارعا الەمدىك باعانىڭ ءوسۋى.
قازاقستاننىڭ ەو-مەن سىرتقى ساۋداسىندا كوش باستاۋشى يتاليا بولىپ تابىلادى. ءوز كورسەتكىشتەرىن شۆەيتساريا, فرانتسيا, نيدەرلاندى, ۇلىبريتانيا وسىرە ءتۇستى. 2002 جىلعا دەيىن ەكىنشى ورىندا بولعان گەرمانيا بۇل ۇستانىمىن شۆەيتسارياعا بەرىپ قويسا, 2004 جىلى فرانتسيادان, 2008 جىلى نيدەرلاندىدان كەيىن قالدى. بارىنشا از تاۋار اينالىمى اندوررامەن جاسالعان – 500 مىڭ دوللار. 100 ملن. دوللاردان استام تاۋار اينالىمىنا ەۋروپانىڭ 23 مەملەكەتىمەن قول جەتكىزىلگەن.
|
قازاقستان مەن ەۋروپانىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى
|
|
(ملن. دوللار)
|
| 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 |
| بارلىعى 13852 15085 16254 21335 32877 45201 61927 80512 109073 |
| ەۋروپا 4003 4512 4851 6635 14271 21723 30539 35636 51398 |
| ەو 3088,2 2277 3109,7 4041,8 10492 15287 22790 27529 39135 |
| رەسەي 4191 4645 4047 5250 7651 9518 12804 16286 19994 |
| يتاليا 1073,5 2296 1123,4 1263,3 3535,2 4869,3 8322,0 8905,1 13161 |
| شۆەيتساريا 508 474,1 852,6 1741,6 3867 5710,6 6818,4 7724,0 11400 |
| فرانتسيا 91,2 86 137,6 475 1782 2956,1 3806,5 4688 6202 |
| نيدەرلاندى 292,3 229,6 211,1 313,7 644 228,3 1894,1 2840 4914,5 |
| گەرمانيا 886,6 992 806,5 880,6 1266 1709,6 2363,2 2979,6 3188 |
| ۇلىبريتانيا 451 544 391,5 392 541,1 744 1650,1 1870,3 2499,4 |
| فينليانديا 126,9 127,5 122,2 207,1 319,1 375,5 516,3 732,4 1140,1 |
| رۋمىنيا 12,4 23,9 162,5 55,7 70 534,9 829,3 757,3 1107,4 |
| يسپانيا 15,4 19,9 40,2 89,7 346,6 540,2 1048,9 906,5 1055,3 |
| پولشا 115,2 225,5 395,2 318,2 358,3 564,7 507,8 654 887,9 |
| سلوۆاكيا 58,1 38,2 43,5 98,4 129,3 74,3 85,4 99,1 845,4 |
| شۆەتسيا 64,3 51,7 67,8 139,7 171,5 278,3 520,9 534,9 746,2 |
| پورتۋگاليا 0,4 1,8 5,4 54,3 570,9 |
| گرەكيا 2,7 67,7 45 16,3 8,7 8,3 9,1 16,3 520,0 |
| اۆستريا 18,8 33,7 49 83 142,6 158,1 192,4 231,9 319,1 |
| بولگاريا 4,8 8,3 24,1 23,2 14,8 21,3 25,9 199,2 302,1 |
| لاتۆيا 79,4 54,1 75,9 76,8 127,1 148,2 179,3 197 294,2 |
| ۆەنگريا 28,6 40,5 54,2 62,2 97,2 150,3 150,8 192,6 274,2 |
| بەلگيا 60,2 58,3 47,6 67,8 118,8 154,7 207,4 297,7 263,1 |
| چەحيا 62 50,3 68,4 67,5 149,5 119,5 157,2 194 259,2 |
| ليتۆا 22,7 16,5 12,3 18,1 38,4 97,9 72,9 118,4 179,8 |
| دانيا 8,8 15,1 28,4 34,5 33,6 37,4 45,2 54 155,2 |
بۇگىندە ەۋروپانىڭ بارلىق مەملەكەتتەرىمەن ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورناتىلعان. سوڭعى ونجىلدىقتا بىرقاتار ەلدەرمەن تاۋار اينالىمىندا ينتەنسيۆتى ديناميكا بايقالىپ وتىر. 2000-2008 جىلدار كەزەڭىندە ەۋروپامەن تاۋار اينالىمىنىڭ 12,8 ەسە جالپى ءوسۋى جاعدايىندا بۇل كورسەتكىش پورتۋگاليامەن 1427 ەسە, گرەكيامەن 192,6, رۋمىنيامەن 89,3, يسپانيامەن 68,5, بولگاريامەن 62,9, شۆەتسيامەن 17,7 ەسە وسكەن. بۇل مەملەكەتتەرمەن ساۋدا ديناميكاسى ءاۋ باستاعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ سالىستىرمالى تۇردەگى تومەن دەڭگەيىنە بايلانىستى بولدى. رۋمىنياعا بايلانىستى جاعداي بۇل ەلدىڭ مۇناي رىنوگىندا قازمۇنايگازدىڭ بەلسەندىلىگى ارتۋىنان تۋىنداعان.
قازاقستان تاۋارلارىن ەۋروپا ساتىپ الۋىنىڭ ينتەنسيۆتى جانە كوپ رەتتىك وزىق ءوسۋى ءوزارا ساۋدا اينالىمىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى جانە جەدەلدەتكىشى ەكەنى انىق. ناق وسى ەۋروپانىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنىڭ ءوسۋى قازاقستانمەن ءوزارا قاتىناستارىنىڭ باسىمدىعى بولىپ تابىلادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز – ونىڭ ورتالىق ازياداعى نەگىزگى ارىپتەسى. ورتالىق ازيا مەن ەو-نىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنداعى قازاقستاننىڭ ۇلەس سالماعى 92 پايىزدى قۇرايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەۋروپامەن ساۋدا-ساتتىقتا وڭ سالدوسى بار.
قازاقستاننىڭ ەۋروپاعا ەكسپورتى 2000 جىلعى 2,7 ملرد. دوللاردان 2008 جىلعى 41,9 ملرد. دوللارعا دەيىن ءوستى. ول قازاقستاندىق ەكسپورتتىڭ ءبۇكىل كولەمىنىڭ 41,9 پايىزىنا جەتتى جانە يمپورتتان 4,4 ەسە اسىپ تۇسەدى.
يتاليا (10,7 ملرد. دوللار), فرانتسيا (4,6 ملرد.), نيدەرلاندى (4,4 ملرد.), شۆەيتساريا (1,1 ملرد.), رۋمىنيا (0,9 ملرد.), سلوۆاكيا (0,7 ملرد.) سەكىلدى ساۋدا ارىپتەستەرمەن ءوزارا ىقپالداستىقتا بارىنشا جوعارى وڭ سالدو بايقالىپ وتىر. بارىنشا تەرىس سالدو رەسەيمەن (7,5 ملرد. دوللار), گەرمانيامەن (1,9 ملرد.) نورۆەگيامەن (0,6 ملرد.), بەلارۋسپەن (0,2 ملرد.) قالىپتاسقان.
2009 جىلى ەۋروپاعا شيكىزات سەكىلدى دە, دايىن تاۋار تۇرىندە دە 70 اتاۋداعى 110 ملن. توننادان استام قازاقستاندىق ءونىم, سونىڭ ىشىندە 50,5 ميلليون توننادان استامى باتىس ەۋروپاعا شىعارىلعان.
تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىق – قازاقستاننىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى جولى
ءوزارا ىقپالداستىقتىڭ ءار تارابى ۇلتتىق, ءوڭىرلىك مۇددەلەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءوز ماقساتتارىن كوزدەيتىنى بەلگىلى. تاراپتاردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن ەرەكشە ايماقتار, ايرىقشا نازار اۋداراتىن سەكتورلار بار. ماسەلەن, ەۋروپا ەلدەرى قازاقستاننىڭ شيكىزات رەسۋرستارىنا ايقىن قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرەتىن بولسا, قازاقستان وسى زامانعى تەحنولوگيالارعا, ماشينەلەر مەن قۇرال-جابدىقتارعا مۇقتاج. يمپورتتىڭ 3 ملرد. دوللارعا جۋىعى تۇتىنۋ تاۋارلارىن ساتىپ الۋعا جۇمسالىپتى. حالىقتىڭ تۇتىنۋ باسىمدىقتارىندا اۆتوماشينەلەر, ءدارى-دارمەك, جۋ زاتتارى, جيھاز, كوسمەتيكا, الكوگول ىشىمدىكتەرى, كونديتەرلىك ونىمدەر الدا كەلەدى. كاسىپورىندار مەن ۇيىمدار نەگىزىنەن قارا مەتالدان جاسالعان بۇيىمداردى, ءتۇرلى سوراپتاردى, پوليمەرلەردى, جول قۇرىلىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن, ەنەرگەتيكالىق قۇرال-جابدىقتاردى, مەتالل كونسترۋكتسيالارىن, قاعاز ونىمدەرىن, ستانوكتار جانە باسقالارىن ساتىپ العان. جەكەلەگەن تاۋارلار يمپورتىنىڭ كولەمىنە شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ كەن ورىندارىن, سونىڭ ىشىندە كاسپي قايراڭىن يگەرۋ ءۇشىن قۇرال-جابدىقتاردى كوپتەپ اكەلۋى ىقپال ەتتى. بۇل يتاليادان سوراپتاردىڭ, ارماتۋرالاردىڭ, فيتينگتەردىڭ يمپورتتالۋىنان ايقىن كورىنەدى. يمپورتتىڭ قۇرامى مەن قۇرىلىمى ونەركاسىپتىك تە, سونداي-اق جەكە تۇتىنۋعا دا باسىمدىق بەرىلەتىنىن كورسەتەدى. مۇندا تەحنولوگيالىق قۇرال-جابدىقتار, وندىرىسكە, ءوندىرىس قۇرالدارىن شىعارۋعا قاجەتتى قۇرالدار از كورىنىس تاپقان.
قازاقستاننىڭ ەۋروپا ەلدەرىنە جەتكىزىلىمدەرى قۇرىلىمىندا ءۇش كيت: ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلار (96,0 ملن.ت), رۋدالار, مەتالدار مەن حيميكاتتار (13,3 ملن.ت), اگرارلىق ونىمدەر (901,5 مىڭ. ت) ايقىن باسىمدىقتا.
قازاقستاننىڭ ەۋروپاعا, ەو-عا 2009 جىلعى ەكسپورتى
تاۋارلار اتاۋى مىڭ.ت ملن. بارلىق يمپورتتاۋشى ەلدەر,
دوللار سونىڭ ىشىندە ايرىقشا ىرىلەرى
ەنەرگيا تاسىمال- 96045 23634 24 ەل
داۋشىلار: 52834 20278 يتاليا, فرانتسيا, شۆەيتساريا, نيدەرلاندى, اۆستريا, سلوۆاكيا,
مۇناي رۋمىنيا, يسپانيا, گرەكيا
كومىر 25508 510,7 رەسەي, ۋكراينا, پولشا, فينليانديا, سلوۆاكيا, يتاليا
گاز, مىڭ تەكشە مەتر 15556 1643,2 رەسەي, ۋكراينا, ۆيرگينيا ارالدارى, گەرمانيا
مۇناي ونىمدەرى 1919 504,2 ۋكراينا, فينليانديا, نيدەرلاندى,
يتاليا, ۇلىبريتانيا
كوكس 220,8 14,0 رەسەي, ۋكراينا
ۋران 7,1 683,8 فرانتسيا, رەسەي
رۋدالار مەن مەتالدار: 12108 4690,1 14 ەل
تەمىر 8300 485,5 رەسەي
حروم 700 147,3 رەسەي
مارگانەتس 437 538,2 رەسەي, ۋكراينا
مىس 127 57,4 رەسەي, شۆەيتساريا
مىرىش 48,8 20,7 رەسەي
قىمبات مەتالدار 16,3 16,4 رەسەي
فەرروقورىتپالار 347 421,9 گەرمانيا, رەسەي, يتاليا,
ۋكراينا, نيدەرلاندى
تەمىر سىنىعى 308,8 64,4 گرەكيا, يتاليا, لاتۆيا,
شۆەتسيا, ۇلىبريتانيا
پروكات 118,8 385,4 رەسەي, بەلورۋسسيا, ۇلىبريتانيا
مىس 157,8 810,9 ۇلىبريتانيا
گلينوزەم 1358,5 305,2 رەسەي
اليۋميني وڭدەلمەگەن 119,2 180 شۆەيتساريا, رەسەي
قورعاسىن 50 94,3 شۆەيتساريا, يسپانيا
مىرىش 156 212,2 يتاليا, نيدەرلاندى, شۆەيتساريا, ۇلىبريتانيا, رەسەي
تيتان 19 26,5 نيدەرلاندى, ۇلىبريتانيا
كۇمىس, ت 593,4 271 شۆەيتساريا, ۇلىبريتانيا,
گەرمانيا
التىن, ت 22,7 652,8 شۆەيتساريا
حيميكاتتار: 1202 153 10 ەل
كۇكىرت 992,3 14,5 رەسەي, ۋكراينا, ليتۆا, گرەكيا
فوسفاتتار 140 51,7 رەسەي, پولشا, ۋكراينا
تىڭايتقىشتار 60 13,2 لاتۆيا, ليتۆا, بولگاريا,
رۋمىنيا
حروم وكسيدتەرى 29,9 47,4 لاتۆيا, بەلگيا
قىشقىلدار تۇزى 16,5 15,1 لاتۆيا, گەرمانيا
كاربيد 24 9,1 رەسەي, رۋمىنيا
پەرسۋلفاتتار 11,2 6,8 لاتۆيا, ۋكراينا, رەسەي
اگرارلىق ونىمدەر: 901,5 294,5 17 ەل
استىق 463,2 106,7 رەسەي, ۇلىبريتانيا, گرەكيا,
يتاليا, پولشا, نورۆەگيا,
شۆەيتساريا
داربىز 141,5 34,4 رەسەي, گەرمانيا, لاتۆيا, بەلارۋس, ليتۆا كوكونىس 116,9 34,3 رەسەي
ماقتا تالشىعى, 72,8 98,6 رەسەي, لاتۆيا, يتاليا, گەرمانيا
يىرىلگەن ءجىپ, ماتالار
بالىق, بالىقتىڭ 31,8 71,8 رەسەي, ۋكراينا, گەرمانيا
جون ەتى
مايلى داقىلدار 58 21,9 لاتۆيا, فينليانديا, نورۆەگيا,
(راپس, زىعىر, سويا بەلگيا, نيدەرلاندى
كۇنباعىس)
يلەنگەن تەرى 2,2 2,5 يتاليا, گەرمانيا, يسپانيا,
ۋكراينا
ەتيل ءسپيرتى 9,9 3,9 فينليانديا, ۇلىبريتانيا,
رەسەي
قازاقستاننىڭ بارلىق مۇناي ەكسپورتىنىڭ 77,9 پايىزى ەۋروپا ەلدەرىنە كەلەدى. ەۋروپا جىل سايىن 530 ملن. توننا مۇناي ەكسپورتتاسا, ءوز تۇتىنۋىنىڭ 10 پايىزدان استامىن قازاقستان ەسەبىنەن جابادى. 52 ميلليوننان استام ەۋروپالىق اۆتوماشينەلەر قازاقستان مۇنايىنان وندىرىلگەن جانارمايمەن جانە ديزەل وتىنىمەن جۇرەدى. باسقا ەلدەر ارقىلى جىل سايىن 5 ملن. توننادان استام قازاقستان مۇنايىن ساتىپ الاتىن گەرمانيا تىكەلەي ءبىزدىڭ ەلدەن بار-جوعى 132,6 مىڭ توننا مۇناي ەكسپورتتايتىنىن ايتقان ءجون. ونەركاسىپتىك گاز گەرمانياعا, پولشاعا, چەحياعا تاسىمالدانادى.
قازاقستان سونداي-اق ءتۇرلى سيرەك, قيىن بالقىتىلاتىن مەتالداردىڭ: موليبدەننىڭ, ۆيسمۋتتىڭ, تاندالدىڭ, رەنيدىڭ, گالليدىڭ, ءۆاناديدىڭ, ماگنيدىڭ, بەريلليدىڭ, مارگانەتستىڭ جەتكىزىلىمدەرىن جۇزەگە اسىرادى.
تەمىردىڭ جارتىلاي فابريكاتتارىنىڭ, تۇربانىڭ, فيتينگتىڭ, كونتەينەرلەردىڭ, تسيستەرنالاردىڭ, قۇيمالاردىڭ, دۆيگاتەلدەردىڭ, ترانسفورماتورلاردىڭ, سوراپتاردىڭ, ەسەپتەگىشتەردىڭ, پۋلتتەردىڭ, پانەلدەردىڭ, سىمداردىڭ ازداعان كولەمى سىرتقا شىعارىلعان.
اگرارلىق ونىمدەردەن ەۋروپالىق رىنوكقا سونداي-اق ۇن, ءجۇزىم, الما, ورىك, بالۋىز, كەسپە, كونديتەر, توقىما بۇيىمدارى جەتكىزىلەدى. ولار رەسەيگە, يتالياعا, مولدوۆاعا, ۋكرايناعا, بەلارۋسقا, گەرمانياعا, گرەكياعا, يسپانياعا, ەستونياعا, نيدەرلاندىعا, فينلياندياعا, ۇلىبريتانياعا شىعارىلعان. 9 ەلگە – رەسەيگە, ۋكرايناعا, پولشاعا, چەحياعا, بەلگياعا جانە باسقالارىنا بەرىلەدى.
ەۋروپالىق ەلدەردەن قازاقستان 8,6 ملرد. دوللار سوماسىنا ماشينە, قۇرال-جابدىقتار, دايىن ونىمدەر, تۇتىنۋ تاۋارلارىن الادى, مۇنىڭ ءوزى بۇكىل يمپورتتىڭ 25 پايىزىن قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش قىتاي ناتيجەسىنەن (12 پايىز) ەكى ەسە جوعارى, بىراق رەسەيدىكىنەن (36,3 پايىز) تومەن.
ەۋروپا ەلدەرى قارا مەتالل, بۇيىمدارى, ءدارى-دارمەك, ەلەكتر جابدىقتارى مەن اپپاراتۋرالارى, جەڭىل اۆتوموبيلدەر رىنوكتارىندا بارىنشا بەلسەندى. قارا مەتالل بۇيىمدارىن, سوراپتاردى 34 ەل, 33,4 مىڭ توننا كولەمىندەگى ءدارى-دارمەكتى – 33 ەل, 56,6 ءاۆتوموبيلدى 22 ەل جەتكىزىپ بەرەدى.
قازاقستانعا ەۋروپالىق تاۋارلاردىڭ 2009 جىلعى يمپورتى
(70 ملن. دوللاردان جوعارى)
ملن. ءىرى يمپورتتاۋشىلار,
دولل. ملن, دوللار
قارا مەتالل بۇيىمدارى 3004,6 ۇلىبريتانيا, يتاليا, رەسەي,
گەرمانيا, شۆەتسيا, فرانتسيا,
فينليانديا, چەحيا
اۋا, سۇيىق سوراپتارى 897,7 يتاليا, گەرمانيا, فرانتسيا,
نيدەرلاندى, رەسەي, ۇلىبريتانيا,
ۋكراينا, بەلگيا
شۇمەكتەر, قاقپاقشالار, 638,6 يتاليا, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا
ۆەنتيلدەر
مەتالل كونسترۋكتسيالار 624,9 گەرمانيا, رەسەي
ەلەكتر اپپاراتۋرا, 602,9 رەسەي, گەرمانيا, ۇلىبريتانيا.
سىمدار چەحيا, ۋكراينا, ليتۆا
تسەنتريفۋگالار 466,2 يتاليا
ءدارى-دارمەك 425,6 گەرمانيا, فرانتسيا, رەسەي, شۆەي-
تساريا, ۆەنگريا, يتاليا, سلوۆە-
نيا, اۆستريا, پولشا, ۇلىبري-
تانيا, نيدەرلاندى, ۋكراينا,
بەلگيا, دانيا, بەلورۋسسيا,
يسپانيا
پوليمەرلەر, پلاستماسسا 424,1 رەسەي, گەرمانيا, پولشا,
بۇيىمدار فرانتسيا
ەلەكتر جانە جىلۋ 413 گەرمانيا, يتاليا, نورۆەگيا,
ەنەرگەتيكا قۇرال- يسپانيا, ۇلىبريتانيا, پولشا,
جابدىقتارى شۆەتسيا, رۋمىنيا
كەمەلەر, ماياكتار, 350,9 يتاليا, نيدەرلاندى, پولشا
ياحتالار
اۋىلشارۋاشىلىق 268,2 گەرمانيا, رەسەي, ۋكراينا
تەحنيكاسى
جەڭىل اۆتوموبيلدەر 258,3 گەرمانيا, ۇلىبريتانيا, رەسەي
جول قۇرىلىسى تەحنيكاسى 254,8 گەرمانيا, فرانتسيا, رەسەي,
پولشا, شۆەتسيا, فينليانديا
تاۋ-كەن جابدىقتارى 254 گەرمانيا, فينليانديا, يسپانيا,
يتاليا, فرانتسيا, شۆەتسيا
شينالار 215,9 رەسەي, گەرمانيا, فرانتسيا,
فينليانديا
جيھاز 195,6 يتاليا, پولشا, رەسەي, بەلارۋس,
فرانتسيا, ۋكراينا
تسەلليۋلوزا-قاعاز ونىمدەرى رەسەي, فينليانديا, گەرمانيا
ۇشۋ اپپاراتتارى 192,6 ۇلىبريتانيا
سينتەتيكالىق جۋ 165,9 رەسەي, پولشا, گەرمانيا
زاتتارى, سابىن
دۆپ, دسپ 158,1 رەسەي
مەديتسينا قۇرالدارى 157 گەرمانيا
ەسەپتەۋ ماشينەلەرى 150,8 گەرمانيا, يرلانديا, ۇلىبريتا-
نيا, چەحيا, رەسەي, فرانتسيا,
شۆەتسيا, يتاليا, فينليانديا,
ۆەنگريا
اينەك جانە بۇيىمدار 141,8 رەسەي, گەرمانيا, يتاليا, سلو-
ۆەنيا, پولشا, بولگاريا
گەربيتسيدتەر, ينسەكتيتسيدتەر 127,5 گەرمانيا
كوسمەتيكا, دۋحيلار 124 فرانتسيا, پولشا, يتاليا
الكوگول ىشىمدىكتەر 122,9 رەسەي, فرانتسيا
كونديتەرلىك ونىمدەر 121,4 شۆەيتساريا, گەرمانيا, رەسەي,
ۆەنگريا
تەلەفون اپپاراتتارى 84,4 فينليانديا, سلوۆەنيا, رەسەي,
گەرمانيا
ستانوكتار 72,9 گەرمانيا, رەسەي, يتاليا, فرانتسيا
گەرمانيا كوپتەگەن سالالاردا, اتاپ ايتقاندا ەلەكتر-تەحنيكالىق, اۋىلشارۋاشىلىق, كولىك, تاۋ-كەن, مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردى, ستانوكتار, مەتالل كونسترۋكتسيالارىن, اسپاپتار, سوراپتار جەتكىزىپ بەرۋدە الدا كەلەدى. سونىمەن قاتار, جەكەلەگەن ەلدەر جەتكىزىلىمدەردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىنەن باسىم تۇسۋدە. ماسەلەن, مۇناي-گاز قۇرال-جابدىقتارى – يتاليادان, كوسمەتيكا – فرانتسيادان, جيھاز – يتاليادان, قاعاز, بوياۋ, شينالار, ماياكتار, سانتەحنيكا – فينليانديادان, دسپ – رەسەيدەن, پولشا مەن لاتۆيادان, تۇربالار – اۆستريادان كوپ جەتكىزىلەدى.
بىزگە قۇرال-جابدىقتاردىڭ, ماشينەلەردىڭ, تۇتىنۋ تاۋارلارىنىڭ ايتارلىقتاي سانالۋان تۇرلەرىن بەرەتىن رەسەي ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
قازاقستاندىق رىنوكتا ەۋروپالىق تاۋارلار ازيالىق, امەريكالىق جەتكىزىپ بەرۋشىلەر تاراپىنان وسە تۇسكەن باسەكەگە تاپ بولىپ وتىرعانىن ايتقان ءجون. ءدارى-دارمەك رىنوگىندا – بۇل ءۇندىستان, اۆتوموبيل رىنوگىندا – جاپونيا, كورەي رەسپۋبليكاسى, اقش جانە قىتاي, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى رىنوگىندا – اقش, كانادا, جيھاز رىنوگىندا – قىتاي, كونديتەرلىك زاتتار رىنوگىندا – تۇركيا. قىتاي, كورەي رەسپۋبليكاسى باسىمدىق تانىتۋدا. كوپتەگەن رىنوكتارعا قىتاي وندىرىسشىلەرىنىڭ قاتىسۋى وسە تۇسۋدە, ولار قولايلى باعامەن قاتار بارعان سايىن جاقسى ساپاداعى تاۋارلارىن ۇسىنۋدا.
سونىڭ ناتيجەسىندە ەۋروپانىڭ ۇلەس سالماعى 2000 جىلعا قاراعاندا 2009 جىلى قارا مەتالل بۇيىمدارى رىنوگىندا 82,9 پايىزدان 64,7 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن, ءدارى-دارمەك رىنوگىندا 84,4 پايىزدان 68,8 پايىزعا دەيىن, اۆتوموبيل رىنوگىندا 85 پايىزدان 50,7 پايىزعا دەيىن, ەسەپتەۋ تەحنيكاسى رىنوگىندا 64,1 پايىزدان 55,4 پايىزعا دەيىن ازايعان. ەۋروپانى شىعىسازيالىق ەلدەر قازاقستاندىق تاۋار رىنوگىنان ىعىستىرۋدا.
اكەلىنەتىن تاۋارلار جيىنتىعىنا جۇرگىزىلگەن تالداۋ قازاقستان ولاردىڭ باسىم بولىگىن دەربەس, سونداي-اق بىرلەسكەن كاسىپورىنداردا جاساي الاتىنىن كورسەتەدى. اسىرەسە, بۇل قارا مەتالل بۇيىمدارىنا, مەتالل كونسترۋكتسيالارىنا, پلاستماسساعا, حيميا ونىمدەرىنە قاتىستى بولىپ وتىر.
بۇل جاعدايلار قازاقستاننىڭ ەۋروپاعا كوبىرەك قاجەت ەكەنىن كورسەتەدى.
ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالار – ىنتىماقتاستىقتىڭ قارجىلىق ۆەكتورى
ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدا ينۆەستيتسيالار ماڭىزدى ءرول اتقارادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل رەسۋرستار 31 ەۋروپالىق ەلدەن, سونداي-اق كيپردان جانە بريتاندىق 4 اۋماقتان (ۆيرگينيا, بەرمۋد, كايمان ارالدارىنان, گيبرالتاردان) تارتىلۋدا. قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالار كولەمى 2000 جىلعى 1,1 ملرد. دوللاردان 2008 جىلعى 12,5 ملرد. دوللارعا دەيىن ءوستى. ولاردىڭ ۇلەسىنە قازاقستانعا تارتىلعان بارلىق ينۆەستيتسيالاردىڭ 62,9 پايىزى كەل
